تامدىنىڭ تۋماسى, ولەڭنىڭ تۇلعاسى

جىر الەمىندە ءوز بيىگىن تۇرعىزعان اقىن ومىرزاق قوجامۇراتوۆ ەسىمى كوبىنە اتاۋسىز قالىپ كەلەدى. بىراق جازعاندارى ءىرى, ولەڭ مانەرى مەن سيپاتى جاعىنان كەم سوقپايتىن ءسوز جۇيرىگىن شىعارمالارى بىردەن ايگىلەيدى. 

«كوكىرەگىمدە ەرسىلى-قارسىلى تەبىسىپ تەنتەك تولقىندار,

جۇرەگىم ىلعي ج ۇلىنا جازداپ سولقىلدار,

كوكجيەكتەردەن كوز جازباي كەلە جاتىرمىن,

توپىرلاپ ءولىپ, تولقىندا تۋعان – تولقۋلار!» دەگەن اقىن كەش تە بولسا,  90 جىلدىق تورقالى تويىندا رۋحانياتىمىزدان تيەسىلى ورنىن الۋعا ءتيىس قوي.

عالامات شىعارماشىلىق يەسىنىڭ تۋعان جەرى تامدى – ءوزىن قازاق جەرىنەن ءبولىپ قاراماعان, وسى ەلدىڭ بايىرعى مەكەنى. ادەبيەت پەن مۋزىكادا وزىنە ءتان وقشاۋ ءبىتىمىن قالىپتاستىرعان مادەني القاپ. ومىرزاق اقىن سول القاپتىڭ الىپ ەمەنى, جەرگىلىكتى جۇرت تالانتىنا باس يگەن «تامدىنىڭ مۇقاعاليى».

«تامدى» دەسە ءشامشىنىڭ اتاقتى «تامدى ارۋى» ءانى ەسكە تۇسەدى. ءباھادۇر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تامدىعا ساپارى جادىمىزدا جاڭعىرادى. مىنە, سول تامدىدا, ياعني وزبەكستاننىڭ بۇحارا وبلىسىنا قارايتىن تامدى اۋدانىنىڭ ءايتىم اۋىلىندا اقىن ومىرزاق قوجامۇراتوۆ 1936 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق جىرىنىڭ تاعى ءبىر تۇلپارى تولەگەن ايبەرگەنوۆ تە سول جەرگە كورشىلەس قوڭىرات اۋدانىندا 1937 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا تۋعان. شابىتى شەكسىز ەكەۋى ليريكاسى مەن مۇڭى, تابيعاتى مەن سۋرەتتەرى مازمۇنداس, ءبىر اتىراپتان شىققان ەكى بيىك.

اۋدان ورتالىعى تامدىبۇلاقتا №1 ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ومەكەڭ سوندا مۇعالىم بولىپ, اۋداندىق ەرىكتى سپورت قوعامىنىڭ توراعاسى, قىزىلوردا قالاسىندا حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيىنىڭ ادىسكەر مامانى, كەيىن «ماقتاارال» اۋداندىق گازەتىندە ءتىلشى رەتىندە جۇمىس اتقاردى. زامانداستارى تاماشا اقىن عانا ەمەس, جاقسى بوكس­شى بولعانىن دا ايتادى. 

مەكتەپ كەزىنەن ولەڭدەرى اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى جاريالاندى. كوزى تىرىسىندە «جيدەلى بايسىن» (1966), «تاڭعى داۋىس» (1971), «جول اياقتالمايدى» (1981) دەگەن جيناقتارى جارىق كوردى. الماتىداعى «جازۋشى», «جالىن» باسپالارىنان شىقتى. 

قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىنداعى گازەتتە ىستەپ جۇرگەندە اقىن اۋرۋعا شالدىعادى. ارەكەت ەتۋ قابىلەتىنەن ايرىلعان كۇيى ارباعا جەگىلىپ تۋعان جەرىنە قايتادى. تامدىداعى تۋعان ءىنىسى بەكەن مەن كەلىنى گۇلجامالدىڭ قولىنا قاراپ قالدى. ايىقپاس دەرتكە دۋشار بولعان ومىرزاق قوجامۇراتوۆ نەبارى 47 جاسىندا, 1983 جىلى 22 قاڭتاردا سول تامدىدا تۋعان ءىنىسىنىڭ قولىندا, اقىندىق پەن اقىلدىڭ ەڭ كەمەل شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. انىعىندا مۇقاعالي دا, تولەگەن دە, باسقا تالانتتار دا سولاي. شىن اقىندار ءوز شابىتىنا ورتەنىپ, ەرتە و دۇنيەلىك بولاتىنى قالاي؟..

اقىننىڭ تۋعان جەڭگەسى ءارى تامدىدا وقىعان مەكتەپتەسى تۇيمەش ورازىمبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, تۋرالىعى ءۇشىن ومىردەن قاعاجۋدى كوپ كورگەن ومىرزاق اۋرۋ شاعىندا بار اشۋ-ىزاسىن ولەڭنەن الىپ, زاپىرانىن قالامعا قۇيا بەرگەن. سوڭىندا قالعان مۇراسىن العاش بولىپ جيناستىرعان دا بەكەن ءىنىسى. تالانتتىڭ قادىرىنە جەتكەن زەينوللا سەرىكقاليەۆ سەكىلدى كورەگەن عالىمنىڭ ارقاسىندا كەيىننەن «وي كەشۋ» (1989), «كۇن استىندا قۇدىرەت» (1998), «سۋرەتتەگى جۇمباقتار» (1998) اتتى جيناقتارى جارىق كوردى. ءبىر اتتەگەن-ايى, ءار ۋاقىتتا شاشىراي شىققان كىتاپتارداعى شىعارمالارى تولىق جيناق بولىپ باسىلۋ ءساتىن ءالى كۇتىپ جاتىر. وسىنداي مەرەيتويىندا باسىن بىرىكتىرىپ شىعارماعاندا, قاشان؟

ومىرزاق قوجامۇراتوۆ قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ جازۋشىلار وداقتارىنا قاتار مۇشە بولدى. بايقاعانىمىزداي, رەسمي مۇشەلىك رۋحانيات پەن قوعام سورەسىنەن تيەسىلى ورىن الۋعا جەتە بەرمەيدى ەكەن. مۇمكىن اۋىلدا ءجۇرىپ-اق ءوز بيىگىن جاساعان, بىراق استاناداعى ۇلكەن ورتادا بوي كورسەتپەگەنىنەن بولار, ەسىمى قازاق ولەڭىنىڭ بەل ورتاسىندا اتالار تۇلعا كوپ ناسيحاتتالا بەرمەيدى. اقىن جىرلارىنداعى اسقاقتىق ونىڭ ءومىر مەن ولەڭدە الاتىن ورنىن ايگىلەپ-اق تۇر:

«جۇمىر جەردىڭ قاي تۇسىندا كوز ءىلدىر,

تىنىسىم ءبىر, تىرلىگىم ءبىر, ءسوزىم ءبىر.

ەي, ادامدار! ويلاناتىن كەزىڭ بۇل,

ءبىر اۋانى جۇتىپ ءجۇرمىز كوگىلدىر.

ءوز كوڭىلىم شاك-ءشۇباسىز سەنىپ تۇر,

جەر-جيhانعا بىلاي دەگىم كەلىپ تۇر:

 ارامىزدى الاكوڭىل ءبولىپ تۇر,

ايتپەسە ءبىز ءتۇبىمىز ءبىر تۋىسپىز!

مەن بارايىن نەمەسە ءوزىڭ كەلىپ تۇر».

دۇنيەنىڭ كارتاسىنان ىزدەسەڭ تاپپايتىن تام­دى­دا جاتىپ الىپ بۇلايشا ادامزات پەن الەم­دى قۇشا­عىنا سىيعىزۋ –  ناعىز اقىنعا عانا  ءتان قا­سيەت.  

مۇقاعاليدان باستاپ ءابدىلدا تاجىباەۆقا دەيىنگى جىر الىپتارىنىڭ مويىنداۋلارىندا ايتىپ كەتكەنىندەي, ومىرزاق قازاق ولەڭىنىڭ التىن عاسىرىنداعى اقىندارمەن زامانداس قانا ەمەس, سولارمەن مازمۇنداس, يىقتاس اقىن.

«قيالىمداعى مەڭدى قىز – 

ءتاڭسارىمبىسىڭ, اڭسارىمبىسىڭ,

زەرلى كۇز؟

اتىلىپ شىققان ارمان ءجۇز,

قىرلارىمبىسىڭ, قىرمانىمبىسىڭ,

مارجان كۇز؟

كوز تىگىپ كوككە مەن سەنگەن,

تاۋلارىمبىسىڭ, باۋلارىمبىسىڭ

تەڭسەلگەن؟

اق مارجان, التىن اتىراپ,

جان ىرىسىمبىسىڭ,

ساعىنىشىمبىسىڭ,

سارى ادىر, سارعىش جاپىراق؟» («كۇز»)

وسى سەكىلدى جولداردى وقىعان ادام مۇقاعالي, تولەگەن نەمەسە سولارمەن مازمۇنداس اقىننىڭ ولەڭى دەپ قالۋى ابدەن كادىك. زاڭ­دى دا. تەك قازاقى ولەڭگە ءتان مۇڭايۋ, مۇقاعاليشا مولتىلدەتە جىرلاۋ بايقالادى. ومىرزاق قوجا­مۇراتوۆتىڭ بيىكتىگىنەن, اقيىق اقىندىعىنان حابار بەرىپ تۇر.

2000 جىلدارى تامدىدان سانداعان وتباسى قانداس رەتىندە تەمىرتاۋ قالاسى مەن توڭىرەگىنە لەك-لەگىمەن كەلىپ قونىستانا باس­­­­تادى. اقىننىڭ ەت-جاقىن تۋىستارى مەن كوزىن كورگەندەر قاتارى دا وسى لەكتىڭ اراسىندا كەلىپ, تەمىرتاۋعا قونىستاندى. بۇگىندە سولاردان قۇرالعان باس­تاماشى جاناشىر توپ اقىن ىزدەۋشىسىز قالماسىن دەگەن نيەت­­­­­­پەن ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىن قۇرىپ, ومىرزاق قوجامۇراتوۆتىڭ  90 جىلدىق مەرەي­تويىن اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتىر. اقىننىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى دا سول توپتىڭ جانا­شىر­لى­­عى­مەن تەمىرتاۋ قالا­سى­ندا عانا اتاپ وتىلگەن ەدى. 

بىزدىڭشە, قازاق ولەڭى مەن رۋحانياتى جولىندا تەر توككەن اقىننىڭ مەرەيتويىنا مەملەكەت, قوعام, ادەبيەت وكىلدەرى بىرلەسە اتسالىسۋى قاجەت-اق. ومىرزاق قوجامۇراتوۆ مۇراسى ەلەۋلى ەلدىك قۇرمەتكە لايىقتى.

المات التاي,

دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتكەرى