ەسىمىز كىرىپ, ءتاي-ءتاي باسىپ جۇرە باستاعاننان مەن قاتارلى ۇرپاقتىڭ كورگەنى اۋىل قىز-كەلىنشەكتەرى مەن اجەلەردىڭ كوز جاسى, كوكىرەگىنەن شىققان جان كۇيزەلىسى. قايتپاس ساپارعا اتتاندىرعان ۇلىنان كەلىپ جاتقان قارا قاعاز تالاي انالاردى كۇيرەتىپ كەتتى. تىم ەرتە ەسەيدىك پە, كىم ءبىلسىن, ءبىزدىڭ دە بالالىق شاعىمىزداعى مۇڭدى كەزەڭ جۇرەگىمىزدە جازىلماس ءىز قالدىردى. ءبارىن كورىپ وستىك, كوكىرەگىمىزگە ءتۇيىپ وستىك.
– سوعىس باستالاردان ءبىر كۇن بۇرىن ەكى جاس – كارىباي مەن زەينەلدىڭ ۇيلەنۋ تويى دۇركىرەتىپ وتكىزىلدى.توي يەلەرىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسەتىنىن ول كەزدە كىم قايدان ءبىلسىن, شىمىلدىعى اشىلماعان قالىڭدىق ءبىر جىلدان كەيىن قارا جامىلدى. كارىبايدان قارا قاعاز كەلىپ, العاشقى سۋىق حابارعا بۇكىل قىزىلتۋ بولىپ ەڭىرەدىك, – دەپ ايتىپ وتىراتىن اجەم باليا. وتاۋ تىگىپ, شاڭىراق كوتەرەمىز دەگەن سۇيگەن ەكى جاستىڭ ارماندارى قاس قاعىم ساتتە ويران-توپان بولعانى ەلدىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. زەينەل تاتەم جىلاي-جىلاي كوزدەن عارىپ بولىپ, تۇرمىس قۇرماي ومىردەن وزدى. ەل اقساقالدارى زەينەلدى ارۋلاپ الىس ساپارعا اتتاندىرعانىن كوزىمىز كورىپ, بالا بولساق تا ۇلكەندەرمەن ءبىز دە سۇلۋ اپكەمىزدىڭ جارىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, ماحابباتىنىڭ الدىندا تازالىعىن تەك سۇمىراي سوعىستىڭ قۇربانى بولعانىن سەزدىك. بۇل شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن مىڭداعان وتباسىنىڭ ءبىرى ەدى.
ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدەن اكەم نۇرماق ءجۇنىسوۆتىڭ ءۇش ءىنىسى – ايماعانبەت, اسەن جۇنىسوۆتەر, قابىل قاسەنوۆ جانە بالدىزى, انام ماعريپانىڭ ءىنىسى ناۋرىزباي مۇحامەتالين دە اسكەر قاتارىنا سوعىستىڭ الدىڭعى جىلدارىندا الىنىپتى. ءبارى دە كوكشەتاۋدىڭ قىزىلتۋىنان اتتانعان.
ايماعانبەت اعاتايىمنان ءبىراز ۋاقىت حات-حابار كەلىپ تۇرعان, جازعاندارىنا قاراعاندا, ستالينگراد تۇبىندە سوعىسسا, دنەپر وزەنىن قورعاۋدا قازا تاپقانعا ۇقسايدى. سوڭعى حاتىندا «قانعا بوككەن, ءولىپ جاتقان جاۋىنگەرلەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز, ەكى جەردەن جارالاندىم, جانىمداعى جولداستارىمنان جانىم ارتىق ەمەس, ولىسپەي بەرىسپەيمىز, وت-جالىنعا ورانعان قالانى قايتسەك تە قورعايمىز, وتان ءۇشىن جان پيدا» دەپ جازىپتى. سودان كەيىن حابار بولماعان. بەلگىلى فرانتسۋز تاريحشىسى ا.ۆەرد: «قىزىل ارميانىڭ تاباندى جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوبى قازاقتار ەدى. سوعىستىڭ باسىندا قازاقتار وزدەرىن ەڭ جاقسى جاعىنان كورسەتتى. ستالينگرادتا ۇزدىك جاۋىنگەرلەر قاتارىندا قازاقتار بولدى», دەپ ءبىزدىڭ اكە, اتالارىمىزدىڭ مەرەيىن, باتىرلىعىن ودان سايىن اسپانداتتى. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ اعاتايىم ايماعانبەت تە ولىمنەن قورىقپاي, ەل ءۇشىن قازا تاپتى.
سوعىستان بۇرىن ايماعانبەت اعاتايىم سىپايى, بيازى, ارتىق ءسوزى جوق, كوزىنەن ادامعا دەگەن جىلىلىق سەزىلىپ تۇراتىن ءاليما اپتايىممەن كوڭىل قوسىپتى.
– اپتايىمنىڭ سوڭىنان جەتى-سەگىز جاسىندا ەرىپ كەلگەن قازتاي وگەيسىتپەي باۋىرىنا باسقان اعاتايىمدى تۋعان اكەسىندەي كورگەن. اناسىنىڭ قالاۋىمەن بالانىڭ فاميلياسىن ءجۇنىسوۆ اتىنا تۇسىرگەن. ورنىندا بار وڭالار دەمەكشى, قازتايمەن اكە ورنىنداعى ۇلكەن اعا رەتىندە سىيلاسىپ كەلەمىز. قازتاي اعاتايىم مەن ءشايزات جەڭگەمىزدەن تاراعان جەتى-سەگىز بالانىڭ ءبارى جۇنىسوۆتەر.
اسەن اعاتايىمنان «ۋكراينا جەرىندەگى مايدان شەبىنەن ءوتىپ بارامىز» دەگەن حاتتار كەلىپ تۇرعان. قۇدايعا تاۋبەشىلىگىن ايتىپ, «ايتەۋىر, ءبىر جەرىنەن كەم بولىپ كەلسە دە, ق ۇلىنىم ەلگە امان ورالسا ارمانىم جوق, بالالارىمنىڭ الدىندا قۇربان بولايىن», دەپ زار يلەگەن باليا اجەمنىڭ قولىنا ءتورتبۇرىشتى حاتتى اكەلگەن پوشتاشى دا ءوزىن كىنالاعانداي ەسىكتەن باسىن سۇعىپ ىلگەرى جىلجىماي قاتىپ قالدى. اق كيمەشەگىنىڭ ومىراۋىن كوز جاسىمەن جۋعان اجەنىڭ ءبۇيىرىن تايانىپ, «اللاعا نە جازدىم, ەكى بالامنان ايىرىپ», دەگەن اششى, زارلى داۋىسىنا شىداماي, ساكەن اعام مەنى جەتەكتەپ دالاعا شىعىپ, كوز جاسىن مولتىلدەتكەن اعاممەن مەن دە قوسا جىلادىم. ءبىر جامانشىلىق بولعانىن بالا جۇرەگىم سەزدى.
ويى ۇشقىر, كوڭىلى كەڭ, ساباققا العىر, زەرەك, وزىنەن وزگەنى كوپ ويلايتىن قابىل قاسەنوۆ ون جەتى جاسىندا قىزىلتۋ اۋدانىنداعى كىشكەنەكول ورتا مەكتەبىنىڭ ۇزدىك وقۋشىسى اتانىپ قويماي, وزىمەن قاتارلاس قۇربى-قۇرداستارىنا ماتەماتيكا, ورىس ءتىلى, تاريح, قازاق ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرگەن, ودان قالدى اقىندىق قابىلەتى سول كەزدەن-اق بايقالعان. سوعىسقا بىرگە اتتانىپ, ەلىنە امان ورالعان ءجۇنىس ءبىلالوۆ اعاي اقىندىعىن ءسوز ەتكەندە, اتتەڭ, ءتىرى بولسا, تالايلاردى شاڭىنا جۇقتىرماس مىقتى اقىننىڭ ءبىرى بولار ەدى. شىركىن, قىرشىنىنان قيىلعان بوزداقتاردىڭ ءبىرى, نە ىستەرسىڭ ز ۇلىم سوعىسقا, دەگەندە كوزدەرىنە جاس ۇيىرىلەتىن. قابىلدىڭ سوعىسقا دەيىن «ءولىم مەن ءومىر» پوەماسىن جان-جارىنان ايىرىلعان جاس كەلىنشەكتەر, بالاسىنان ايىرىلعان انالار كوشىرىپ الامىز دەپ قولدان قولعا كەتكەن لاتىن ارىپتەرىمەن جازىلعان قوڭىر داپتەر ۇشتىعايىم جوعالدى. قانشاما ىزدەستىرگەنمەن تابىلماعان قوڭىر داپتەر قابىل مۇراسىنا جاسالعان قيانات ەدى.
سوعىستان بۇرىن قابىل قىس بويى ۇيدە وتىرمايتىن كورىنەدى. قىزىلتۋدىڭ قارا سۋىق ايازىنا قاراماي ۇستىنە اق جامىلعى جاۋىپ, اقشاقاردىڭ ۇستىندە وتىرىپ, جورتىپ بارا جاتقان قويان, تۇلكىنى شولاق مىلتىعىمەن ءمۇلت جىبەرمەيدى ەكەن. «قولىنداعى ولجاسىن اكەلگەن كۇيدە تۇرمىسى تومەن وتباستارىنا تاراتىپ باتاسىن الۋشى ەدى, كىم ءبىلسىن, سول قويانداردىڭ قارعىسى ما, قابىلىمنىڭ سوعىستان ورالماعانى», – دەپ كوز جاسىن تىيا المايتىن انام. جالپى, قابىل اعاتاي مەرگەندىگىمەن سول كەزدە-اق اۋىزعا ىلىككەن. الپىسىنشى جىلدارى سوعىسقا قابىل اعاتايىممەن بىرگە اتتانعان قىزىلتۋلىق كاپيتان ميحايل بۋحونكونى ىزدەپ باردىم:
– ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا قازاقستاندىقتاردان قۇرىلعان 312-316 اتقىشتار ديۆيزياسى ەڭ قاتەرلى باعىتقا ورنالاستى. بولىمشەنىڭ كوبى قازاقستاندىقتاردان قۇرىلعان-دى. وسى شايقاستا الدىڭعى شەپكە مەرگەندەر قويىلدى. سونىڭ بىرىندە قابىلدىڭ بولعانىن كوردىم, ۇستىندە اق تونى بار قابىل مەنىمەن قۇشاقتاسىپ ء(بىر جەردەنبىز عوي, ءىش تارتاتىنبىز), مەنەن بۇرىن ەلگە جەتسەڭ, سالەم ايت, اپتايىمدى ساعىندىم, دەپ كوزىنە جاس الدى, – دەدى ول. اپتايىم دەگەنى مەنىڭ انام – ماعريپا. ميحايل سول شايقاستا جارالانىپ ەلگە قايتقان.
ەگەر اسەن, ايماعانبەت جۇنىسوۆتەر مەن قابىل قاسەنوۆتى سۋرەتتەرى ارقىلى تانيتىن نەمەسە شىرامىتقان جاندار بولسا, ماعان حابارلاسۋلارىڭىزدى وتىنەمىن – (اۆت):
كۇنى-ءتۇنى جىلاۋدان كوز اشپايتىن اجەم كۇنىشتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, مايدانعا كەتكەن ناۋرىزباي ناعاشىمنىڭ امان-ەسەن ورالۋىن اجەمنەن كەم تىلەمەگەن شىعارمىن. جۇزىندە جىلىلىق ازايعان, جۇرەگىن مۇڭ باسقان اجەنى ءتورت جاستاعى ءسابي نەسىمەن قۋانتىپ, نەسىمەن جۇباتسىن؟
كۇلبان اپامنىڭ اكەلىپ بەرگەن شۇبار تاباقشالارىنا ناننىڭ قيقىمىن سالىپ توي جاسايمىن.
– اپا, اپا (اجەمدى وسىلاي اتايمىن) قاراشى, ايروپلاننان ايەم (ناعاشىم) ءتۇسىپ جاتىر. قازىر توي باستالادى, – دەيمىن. اپام دا ق ۇلىنداپ, وي, ءسابيىم, ايتقانىڭ اللانىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن, ساعان پەرىشتە ايتقىزىپ تۇرعان شىعار, مايقۇيرىق بول, دەپ كوزىنىڭ جاسىن سىعىپ الاتىن. كۇندەگى ويىنىمنىڭ ءتۇرى. انانىڭ اللادان ەڭىرەپ ءجۇرىپ تىلەگەن تىلەگى مە, الدە پاك ءسابيدىڭ شىن جۇرەگىنەن ىرىمداعانى ما, الدە تاباقشاسىنداعى ناننىڭ كيەسى مە؟..
حابارسىز كەتكەن ناۋرىزباي ناعاشىم بالتىق جاعالاۋىنداعى قىرعىن شايقاستا باسىنان اۋىر جاراقات العان. ءبىر سانتيمەتردەي مي سۇيەگىنە جەتپەي قالعان وقتى حيرۋرگ-دارىگەردىڭ ەپتىلىكپەن جاساعان وتاسىنىڭ ارقاسىندا جارتى جىلداي گوسپيتالدا ەمدەلىپ, ەلگە ورالدى. وق تەسكەن شەكەسىندەگى ويىققا سۇق ساۋساعىمدى كىرگىزىپ وينايتىنمىن, شىركىن, بالالىق. جىلاپ ءجۇرىپ بالاسىنىڭ اماندىعىن تىلەگەن كۇنىش اجەم ناۋرىزباي مۇحامەتالى ۇلىنان بەس-التى نەمەرە ءسۇيىپ, ومىردەن وزدى.
ەل تۇرمىسىنىڭ قۇلدىراپ كەتپەۋىنە قىراعىلىقپەن باسشىلىق جاساپ, حالىققا قامقورشى بولاتىن, قولىنان ءىس كەلەتىن كوممۋنيست ازاماتتار سوعىسقا جىبەرىلمەي, تىلدا قالدى. ساياسات سونداي ەدى. سولاردىڭ ءبىرى مەنىڭ اكەم نۇرماق ءجۇنىسوۆ بولاتىن. وزىنەن قالعان دەرەكتى قاعازداردى قاراپ وتىرسام, سول كەزدە قىزىلتۋ اۋدانىنىڭ وقۋ ءبولىمىن باسقارعان.
اكەم نۇرماق قىزىلتۋدان شالعاي اۋىل-ايماقتارداعى باستاۋىش, جەتى جىلدىق مەكتەپتەردىڭ جابىلىپ قالماۋىن, وتىن-سۋىمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن, جەتىم-جەسىر بالالاردىڭ اش-جالاڭاش, مەكتەپكە تارتىلماي ساۋاتسىز قالماۋىن قاداعالاۋ, ايتەۋىر ۇشان-تەڭىز جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن. اكەمدى ۇيدە سيرەك كورەتىنمىن. حالىقتىڭ جاعداي-تۇرمىسىن وزىنەن, ءوزىنىڭ وتباسىنان كەم كورمەيتىن قاباعى قاتىڭقى, ءىشى جالىن, ءتۇسى سۋىق نۇرماق وتان سوعىسىندا قىرشىن كەتكەن ءۇش ءىنىسىنىڭ قايعىسىن ەلىمەن بىرگە كوتەرە ءبىلدى. ەر ازاماتتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر جۇك ەڭسەسىن تۇسىرمەدى. نۇرماقتىڭ ەڭبەگىن باعالاعان قۇربى-قۇرداستارى, كوزكورگەندەر, شىركىن, نۇرەكەڭنىڭ قايسار, قايراتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ساۋاتسىزدىقتىڭ قامىتىن ارقالاماي, مەكتەپ بىتىردىك. قيىنشىلىقتان الىپ شىققان نۇرەكەڭە العىسىمىز شەكسىز دەيتىن. بۇل ءسوزدى ەستىگەن نۇرماقتىڭ ۇلكەندى-كىشىلى بالالارى مارقايىپ قالاتىنبىز.
سوعىس جىلدارىندا اۋىرتپالىقتىڭ كوبى جەرگىلىكتى باسشىلىق ورىندارىنداعى قىزمەتكەر ايەلدەرگە ءتۇستى. مەنىڭ انام مۇحامەتالىقىزى ماعريپا مەن تۇرسىنقوجاقىزى فاتيحا قىزىلتۋ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ناسيحات بولىمىندە سوعىس اياقتالعانشا قىزمەت ەتتى. انام مەن فاتيحا تاتەمىز مايدانعا كەتكەن بالالارىنىڭ سوڭىنان اڭىراعان انالار مەن جار قۇشاعىنان ايىرىلعان ايەلدەردىڭ قام كوڭىلىن سەرگىتىپ, جۇبانىش بولار, نامىس-جىگەرىن قامشىلار اقىل-كەڭەس, ۇگىت-ناسيحاتپەن قىسى-جازى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, ەلمەن بىرگە بولدى. ەلدە قالعان شال-كەمپىر, قاتىن-قالاش تا ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ: «ءبارى مايدان ءۇشىن, ءبارى جەڭىس ءۇشىن», دەپ تىنىم تاپپاي كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەدى.
كۇندىزگى اۋىر جۇمىستان كەيىن ءتۇنى بويى بىلتە شامنىڭ جارىعىمەن دامەتكەن, سۇلۋ, مۇگىلسىم, مارفۋعا, ءشاربان, نۇرجيان «ءبارى مايدانعا» ۇندەۋىمەن جاۋىنگەرلەرگە بيالاي-قولعاپ, ش ۇلىق توقىپ, تەرىدەن تون, قۇلاقشىن تىگەتىن. الىستاعى باۋىرلارىن, جارىن كوز جاستارىمەن بۇلاي وتىرىپ, ساعىنىشتارىن انمەن جەتكىزۋشى ەدى.
كورشى زاكاريا اتا سوعىسقا اتتانعاندا سوڭىندا ءۇش بالاسى مەن اناسى, ءۇيدىڭ باس كوتەرەرى گۇلسىم اپا قالدى. اۋرۋشاڭ گۇلسىم اپا بالالارىن اش-جالاڭاش قالدىرماۋعا بەل بۋىپ, كارى-قۇرتاڭ شالداردى ەرتىپ, وگىز جەككەن اربامەن الىستان تۇز تاسىدى. قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنىندەي, ەلىنىڭ مۇقتاجىنا جاراعان گۇلسىم انانىڭ تىلداعى ەڭبەگىن وڭاي دەپ اتاي الامىز با؟
ءجۇنىس اۋلەتىنىڭ ءۇش بىردەي ازاماتىنىڭ شاڭىراعى قۇرىلماي, كەرەگەسى كەرىلمەي قالدى. مايدانعا اتتانار الدىندا جورگەككە ورالعان ءبىر جاپىراق مەنىڭ ماڭدايىمنان يىسكەگەن ساتتە, اق مونشاقتاي ءۇزىلىپ تۇسكەن كوز جاستىڭ كەرمەك ءدامى جەتپىس جىل بويى ۇمىتىلماق ەمەس, ۇمىتىلار ەمەس.
روزا ءجۇنىسوۆا,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
سۋرەتتە: ايماعانبەت, اسەن جۇنىسوۆتەر.