«Amanat» باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «قارىزسىز قوعام», «اۋىل اماناتى» جوبالارى – بۇگىندە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كەلبەتىن وزگەرتىپ جاتقان ەڭ اۋقىمدى ءارى ناتيجەلى باعدارلامالاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبالار – جاي عانا قارجىلاي قولداۋ ەمەس, حالىقتىڭ ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتۋگە, ماسىلدىقتان ارىلتۋعا, كاسىپكەرلىك رۋحتى وياتۋعا باعىتتالعان پلاتفورمالار. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە وڭ پىكىر ءبىلدىرىپ كەلەدى.
مەملەكەت پەن قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, ولاردى نەسيەلىك قۇرساۋدان قۇتقارۋ. وسى ورايدا بورىشكەر كەبىن كيمەي, قارىز قامىتىنان قۇتىلۋدىڭ ءبىر كەپىلى – قارجىلىق ساۋاتتىلىق. «قارىزسىز قوعام» جوباسى ءدال وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان. جوبا اياسىندا ادامدار وتباسىلىق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدى, قاجەتسىز شىعىنداردى شەكتەۋدى, نەسيەنىڭ ءتيىمدى ءارى ءتيىمسىز تۇرلەرىن اجىراتۋدى ۇيرەنىپ, «كورپەگە قاراي كوسىلۋدى» ادەتكە اينالدىرادى. بۇل تەك جەكە ادامنىڭ ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتادى.
«اۋىل اماناتى» جوباسى ءوز كاسىبىن دامىتقىسى كەلەتىن اۋىل تۇرعىندارىنا مول مۇمكىندىك بەرۋدە. جوبا اياسىندا ەكى جىلدىڭ ىشىندە 20 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. 2029 جىلعا دەيىن وسى باعدارلاماعا 600 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنەدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى اۋىلدى دامىتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارىنىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋدىڭ جولدارىن بەلگىلەپ بەردى. قازىر «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنىڭ رەسۋرستارى اۋىل بيزنەسىنە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋگە جۇمسالماق.
پرەزيدەنت قاسىم جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋدە اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋگە باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتىپ, الدىمەن كووپەراتيۆتەر قۇرۋدى جالعاستىرۋدى ۇسىندى. بۇل باعىتتا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلسا دا, بىرلەسكەن شارۋاشىلىقتار ازىرگە اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى بولا الماي جاتىر. ويتكەنى كووپەراتيۆتەردى قۇراتىن توپتار – جەكە شارۋاشىلىق يەلەرى مەن ءونىم وڭدەۋشىلەر اراسىنداعى دەلدالدار ناعىز شارۋالارعا ارنالعان مەملەكەتتىڭ جەڭىلدىكتەرىن يەمدەنىپ جاتىر. سوندىقتان جەكە شارۋالاردى كووپەراتيۆكە بىرىكتىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت.
قازىر وڭىرلەردە مال بورداقىلايتىن, سوياتىن ورىندار تاپشىلىعىن جويۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرىپ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, وتكىزۋ ىسىمەن اينالىساتىن, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن جابدىقتارىن جوندەپ, قىزمەت كورسەتەتىن سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى سالىنىپ جاتىر. بۇعان قوسا سۋارۋ ارنالارى مەن يرريگاتسيا جۇيەلەرىن جوندەۋ قولعا الىندى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ينفراقۇرىلىم بولسا, اكىمدەردىڭ جەرگىلىكتى بيزنەستى قولداپ, ينۆەستور تارتۋعا مۇمكىندىگى ارتادى.
جالپى, اتالعان ەكى جوبانىڭ ءبىرى ءبىلىم بەرسە, ەكىنشىسى سول ءبىلىمدى ىسكە اسىرۋعا رەسۋرس بەرەدى. مەملەكەتتەن قولداۋ تاپقان «اۋىل اماناتى» اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنە اينالادى. پرەزيدەنت مەڭزەگەن كووپەراتيۆتەردى كوبەيتۋگە جەكە شارۋالاردىڭ سەپتىگى تيەدى. جوبا اۋىل تۇرعىندارىنا وتە تومەن پايىزبەن (2,5%) نەسيە بەرىپ, ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. اۋىل تۇرعىندارىنا تيەسىلى جەر كولەمى قالاعا قاراعاندا ءبىرشاما ارتىق. ەگىن سالۋعا دا, مال باعۋعا دا قولايلى. بۇل جوبا اۋىلداعى جۇمىسسىزدىقتى ازايتىپ, جەرگىلىكتى ءونىم ءوندىرۋدى ىنتالاندىرادى. كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ارقىلى شارۋالار ءوز ءونىمىن دەلدالسىز ساتا الادى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, كوپبالالى انا وسى جوبا ارقىلى 2,5 پايىزبەن نەسيە الىپ, شاعىن جىلىجاي سالدى. بۇرىن تەك جاردەماقىعا قاراپ وتىرعان وتباسى قازىر ونىمدەرىن جەرگىلىكتى بازارعا وتكىزىپ, اي سايىن تۇراقتى تابىس تاۋىپ وتىر.
ال اقتوبەلىك زەينەتكەر بەس ميكروكرەديتتىك ۇيىمنان قارىز الىپ, تىعىرىققا تىرەلگەن. قازىر ول جوبا ماماندارىنان كەڭەس الىپ, زاڭگەرلەردىڭ كومەگىمەن قارىزدارىن قۇرىلىمداپ, ارتىق پايىزدى جويدى. نەگىزى بۇل باعدارلاما اۋىل حالقىنا بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن. ماسەلەن, مال شارۋاشىلىعى, قۇس ءوسىرۋ, جىلىجاي سياقتى شارۋاشىلىقتىڭ بيزنەس جوسپارىن ءتۇزىپ, جەرگىلىكتى اكىمدىككە وتكىزۋ قاجەت, ولار كەڭەس بەرىپ, جوبانىڭ ءمان-جايىن ءجىتى ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ەگەر باعدارلامانىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلسە, 2,5 پايىزبەن نەسيە بەرىلەدى. وسىلايشا «قارىزسىز قوعام» قارجىلىق يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرادى. ال «اۋىل اماناتى» باستالعاننان بەرى مىڭداعان اۋىل تۇرعىنى كاسىپكەرگە اينالدى.
ەلىمىزدە بورىشكەرلەردى بانكروت دەپ تانيتىن زاڭ قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمدەرى ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ازايتۋعا, ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ەركىندىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان. بانكروتتىق تۋرالى زاڭ – بۇل ادامدى ەكونوميكالىق «تۇيىقتان» شىعارۋ قۇرالى. ال ەندى قارىزدان قۇتقارىپ, قارىزعا باتۋدان ساقتاندىراتىن قۇجاتتا بورىشكەرلەردى سوتتان تىس بانكروت دەپ تانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ەگەر ادامنىڭ تۇراقتى تابىسى بولسا, سوت وعان قارىزىن 5 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋدىڭ ىڭعايلى كەستەسىن جاساپ بەرىپ, تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرەدى. دەسە دە بۇنى «تەگىن اقشا» دەپ قابىلداماۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى بۇل شارالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە قاتار اتاپ وتكەن. بانكروت دەپ تانىلعان ادامدار 5 جىل بويى جاڭا نەسيە الا المايتىن, 3 جىل قارجىلىق جاعدايى مونيتورينگتەن وتەتىن, 7 جىلدان كەيىن عانا قايتا بانكروتتىققا ءوتىنىش بەرە الاتىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بار. بۇل شارالار – حالىقتى جاپپاي ماسىلدىققا ۇيرەتۋ ەمەس, قيىن جاعدايعا تاپ بولعاندارعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن «ەكىنشى مۇمكىندىك». مەملەكەتتىڭ وسى قادامدارىن قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بۇل – «قارجىلىق رەانيماتسيا». ادام تىعىرىققا تىرەلىپ, قارىزدان كوز اشپاي قالعاندا, مەملەكەت وعان قايتادان اياققا تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
مەملەكەت نە ءۇشىن كومەكتەسىپ جاتىر؟ ميلليونداعان ادام قارىزعا باتىپ, تابىسىنىڭ ءبارىن بانككە بەرىپ وتىرسا, قوعامدا نارازىلىق كۇشەيەدى. ال مەملەكەتتىڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ تىنىشتىعىن ساقتاپ, الەۋمەتتىك جارىلىستىڭ الدىن الۋ. ءارى بۇل ەكونوميكانى ء«تىرىلتۋ». ماسەلەن, نەسيەسى بار ادام ەشتەڭە ساتىپ المايدى, تەك قارىز تولەيدى. ال قارىزدان قۇتىلعان ادام بازارعا بارادى, تاۋار ساتىپ الادى, قىزمەت كورسەتەدى. ءسويتىپ, ەكونوميكاداعى اقشا اينالىمىن جاقسارتادى. كوپتەگەن ازامات قارىزى بولعاندىقتان رەسمي جۇمىسقا تۇرا المايدى (سەبەبى جالاقىسىن بانك تارتىپ الادى). ولار امالسىز كولەڭكەلى ەكونوميكادا تىركەۋسىز جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت ولاردى قارىز قامىتىنان قۇتقارىپ, رەسمي ەكونوميكاعا قايتارعىسى كەلەدى.
«بانكروتتىق» كوپ ادامدى ۇرەيگە جەتەلەيتىنى راس, بىراق شىن مانىندە بۇل – زاڭدى قورعانىس. بانكروتتىق دەپ تانىلعان ازاماتتىڭ نەسيەلىك پايىزدارى مەن ايىپپۇلدارى ەسەپتەلمەيدى. قارىز سوماسى «قاتىپ» قالادى. كوللەكتورلار مازالامايدى. زاڭ بويىنشا بانكروتتىق ۇدەرىسى كەزىندە كوللەكتورلاردىڭ نەمەسە بانك وكىلدەرىنىڭ بورىشكەرگە قوڭىراۋ شالۋعا, ۇيىنە بارۋعا قۇقىعى جوق. سوت شەشىمىنەن كەيىن ازاماتتىڭ بۇعاتتالعان بانك كارتالارى اشىلىپ, ەڭبەكاقىسىن تولىقتاي الا الادى. قارىز تولىق جابىلىپ نەمەسە بانكروتتىق اياقتالعان سوڭ, بورىشكەرلەر تىزىمىنەن شىعارىلىپ, شەكارادان وتۋگە سالىنعان تىيىم جويىلادى.
وسىلايشا, مەملەكەت «كەدەيلەردىڭ» سانىن ازايتقىسى كەلەدى. ويتكەنى قارىزدان قۇتىلعان ازامات مەملەكەتتەن كومەك سۇراماي, ءوزىن-ءوزى اسىراي الاتىن ازاماتقا اينالادى. بۇل بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى جەڭىلدەتەدى. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى 51 مىڭنان اسا ادام رەسمي تۇردە بانكروت دەپ تانىلىپ, ولاردىڭ قارىزى تولىعىمەن جويىلعان. كەشىرىلگەن قارىزدىڭ جالپى سوماسى شامامەن 188 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ۇدەرىسكە قاتىسۋعا ءوتىنىش بەرگەندەر سانى الدەقايدا كوپ – 300 مىڭعا جۋىق ادام. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي زاڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەگەن (كوبىنىڭ اتىندا مۇلكى بولعاندىقتان وتىنىشتەرى قاناعاتتاندىرىلماعان).
قازىر مەملەكەت ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, بۇل – حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلسا, ءوز وتباسىن اسىرايدى, نەسيە تولەيدى, بولاشاعىن جوسپارلايدى. ياعني الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق نىعايادى. ەكىنشىدەن, جۇمىس ورىندارى كەدەيلىك پەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. جۇمىسسىزدىق ارتسا, قوعامدا الەۋمەتتىك شيەلەنىس كوبەيەدى. ال ەڭبەك نارىعى دامىسا, ادامدار ماسىلدىققا ەمەس, تابىس تابۋعا ۇمتىلادى. ۇشىنشىدەن, جاڭا جۇمىس ورىندارى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قاجەت. مىسالى, ەلىمىز شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن, لوگيستيكا, تسيفرلىق سالانى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. وسى باعىتتاردا جاڭا كاسىپورىندار اشىلسا, حالىق جۇمىسپەن قامتىلماق. سونداي-اق ىشكى نارىق كۇشەيەدى. جالاقى العان ازامات تۇتىنۋشىعا اينالادى: تاۋار ساتىپ الادى, قىزمەت پايدالانادى. وسىلايشا, اقشا اينالىمى كوبەيىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس داميدى. جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ – تەك ەكونوميكالىق ەمەس, ستراتەگيالىق ماسەلە. بۇل ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىن ازايتادى, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتايدى.
ال بيزنەس باستاۋ – تابىستى ءبىر عانا جالاقىعا تاۋەلدى ەتپەۋدىڭ جولى. كاسىپ اشقان ادام وزىنە جۇمىس ىستەيدى, تابىسىن وسىرە الادى, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشادى. ۋاقىت وتە كەلە تابىس كولەمى جالاقىدان دا جوعارى بولۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى, تابىس شەگى شەكتەلمەيدى. بيزنەس ادامنىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرادى: شىعىن مەن كىرىستى ەسەپتەۋ, نارىقتى تالداۋ, جوسپار قۇرۋ داعدىلارى قالىپتاسادى. بۇل داعدىلار كەز كەلگەن سالادا پايدالى. سونىمەن قاتار كاسىپ تاۋەلسىزدىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەدى.
ارينە, نەسيە مۇلدە الۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. بىراق ونى تۇتىنۋعا ەمەس, تابىس اكەلەتىن ىسكە باعىتتاۋ ءتيىمدى. ياعني قارىز سالماق ەمەس, قۇرال بولۋى كەرەك. ال سانالى قارجى ءتارتىبى مەن كاسىپكەرلىك ادامنىڭ ەكونوميكالىق ەركىندىگىن قالىپتاستىرادى.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى