ەلىمىزدە تسيفرلىق تەڭگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلىپ جاتىر. قوعامدا وعان قاتىستى پىكىر سان الۋان. ءبىرى ونى وتاندىق بيتكوين دەپ قابىلداسا, ەندى ءبىرى قولما-قول اقشانىڭ ورنىن باسادى دەپ ويلايدى. الايدا بۇل ەكى تۇسىنىك تە شىندىققا جاناسپايدى. تسيفرلىق تەڭگە – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نارىققا بەيىمدەلگەن جاڭا نۇسقاسى.
تسيفرلىق ۆاليۋتانى جاساۋ يدەياسى 2010 جىلدىڭ سوڭىندا پايدا بولدى. الەم ەلدەرى بۇل باعىتتا ءوز بەتىنشە ىزدەندى. نەگىزگى ماقسات – قارجى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, تولەمدەردى جەدەلدەتۋ, شىعىندى ازايتۋ ءارى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ەدى. بارلىق مودەلدى بىرىكتىرگەن ورتاق نەگىز – بلوكچەين تەحنولوگياسى. بىراق بۇل كريپتوۆاليۋتاداعىداي مەملەكەتتەن تاۋەلسىز جۇيە ەمەس. مۇندا باسقارۋ ورتالىق بانكتىڭ قولىندا.
العاش بولىپ ناقتى قادام جاساعان ەل – باگام ارالدارى. 2020 جىلى ولار «Sand Dollar» اتتى تسيفرلىق ۆاليۋتانى ىسكە قوستى. 2022 جىلى اقش فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى تسيفرلىق دوللاردىڭ مۇمكىندىگىن تالقىلادى. وندا تولەمدەردى جىلدامداتۋ, دوللاردىڭ الەمدىك ءرولىن ساقتاۋ, كولەڭكەلى قارجى اعىندارىن ازايتۋ سەكىلدى مىندەتتەر ايتىلدى. دەگەنمەن وسى كۇنگە دەيىن اقش تسيفرلىق دوللاردى ەنگىزگەن جوق. ەلىمىز بولسا تالقىلاۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى ىسكە كىرىستى. جوبا 2021 جىلى باستالدى. 2023–2024 جىلدارى قاناتقاقتى ستسەناريلەر سىنالدى. قازىر فۋنكتسيونال كەڭەيىپ, بانكتەر قوسىلىپ جاتىر.
باس بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىندە مەملەكەتتىك جوبالار اياسىندا شامامەن 336 ملرد تەڭگە تسيفرلىق فورماتتا شىعارىلعان. ماڭىزدى قاناتقاقتى جوبالاردىڭ ءبىرى – ققس تاڭبالاۋ. بيىلعى اقپاننان باستاپ قارجى مينيسترلىگى تسيفرلىق تەڭگە ارقىلى ققس سوماسىن تاڭبالاۋ تەتىگىن ەنگىزدى. تاڭبالانعان قاراجات تەك سالىق تولەۋگە, جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ەسەپ ايىرىسۋعا جۇمسالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 95,6 ملن تەڭگە ققس 10 كۇن ىشىندە قايتارىلعان. بۇرىن بۇل ءراسىم 75–90 كۇنگە سوزىلاتىن.
تسيفرلىق تەڭگە جوباسى ىسكە قوسىلعالى بەرى ونىڭ مۇمكىندىگى بىرتىندەپ كەڭەيىپ كەلەدى. ۇلتتىق تولەم كورپوراتسياسى تسيفرلىق تەڭگە جۇيەسىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى ايگەرىم باباعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبا اياسىندا وننان استام قولدانۋ باعىتى سىناقتان وتكەن. بۇل باستاما تەك تەوريالىق دەڭگەيدە قالىپ قويماي, ناقتى سالالاردا تاجىريبەدەن وتكىزىلگەن قارجىلىق قۇرالعا اينالعان.
«سولاردىڭ ىشىندە جول قۇرىلىسى مەن قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ سياقتى سالالار بار. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ جوبانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەلىمىزدى ورتالىق بانكتەردىڭ تسيفرلىق ۆاليۋتاسىن دامىتۋ ىسىندە ەڭ وزىق ەلدەردىڭ ءبىرى دەپ تانىدى. 2024 جىلى «Currency Research» ۇيىمىنان ارنايى ماراپات الدىق. تسيفرلىق تەڭگە – اقشامەن قاتار جۇرەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى. ونى ۇلتتىق بانك شىعارادى ءارى كادىمگى تەڭگەمەن بىردەي قۇنعا يە. ايىرماشىلىعى, ول قاعاز ەمەس, بلوكچەين تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن ەرەكشە بەلگىلەر تۇرىندە ساقتالادى. ياعني ءار تەڭگەنىڭ ءوز تسيفرلىق ءىزى بار دەگەن ءسوز. ءۇش ءتۇرى دە قاتار ءومىر سۇرەدى», دەپ ءتۇسىندىردى قارجى مامانى.
بىلتىر قاناتقاقتى جوبا اياسىندا «دوستىق – مويىنتى» تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن قاراجات تسيفرلىق فورماتتا بەرىلدى. بۇل قارجى تەك تەمىرجول سالۋ جۇمىسىنا, كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن قىزمەتكە جۇمسالدى. قاراجات ناقتى ماقساتقا باعىتتالىپ, ورىندالعان سوڭ بەلگى اۆتوماتتى تۇردە الىنىپ تاستالدى.
بۇگىندە جۇيەگە بەس بانك پەن «قازپوشتا», سونداي-اق قارجى مينيسترلىگىنىڭ قازىناشىلىق كوميتەتى قوسىلعان. اتاپ ايتقاندا, «نۇربانك», «حالىق بانكى», «ەۋرازيالىق بانك», «بانك تسەنتركرەديت», «Altyn Bank» تسيفرلىق تەڭگەمەن جۇمىس ىستەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە «نۇربانك» تسيفرلىق تەڭگەگە قاتىستى سەگىز نەگىزگى فۋنكتسيانى تولىق ەنگىزگەن. كليەنتتەر شوت اشىپ, بالانسىن قاراپ, اقشا اۋدارىپ, كونۆەرتاتسيا جاساپ, بارلىق وپەراتسيانى ونلاين ورىنداي الادى. بانككە بارىپ, قاعاز قۇجات راسىمدەۋدىڭ قاجەتى جوق.
ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆتىڭ سوزىنشە, تسيفرلىق تەڭگەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ باعدارلامالانا الاتىنىندا. اقشانى الدىن الا ناقتى ماقساتقا بايلاپ قويۋعا بولادى. مىسالى, مەكتەپكە بولىنگەن بيۋدجەت تەك مەردىگەرلەرگە جەتەدى. فەرمەرگە بەرىلگەن سۋبسيديا تەحنيكا ساتىپ العانى راستالعاننان كەيىن عانا قولجەتىمدى بولادى. قاراجات تەحنيكالىق تۇرعىدان باسقا باعىتقا كەتپەيدى. جىل سايىن بيۋدجەت ارقىلى تريلليون تەڭگە وتەتىن ەل ءۇشىن بۇل – پاراديگمانىڭ وزگەرۋى. قازىر باقىلاۋ كوبىنە شىعىن جاسالعاننان كەيىن تەكسەرۋ ارقىلى جۇرەدى. ال تسيفرلىق تەڭگەدە باقىلاۋ تولەمنىڭ وزىنە ەنگىزىلگەن. ياعني اقشا شارت ورىندالمايىنشا قوزعالا المايدى. جۇيە مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ ءار تۇرىنە ەنگىزىلۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن تولىق ينتەگراتسيا قاجەت. سەبەبى باعدارلامالاناتىن تولەمدەر سول دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە ورىندالادى.
«مىسالى, مەملەكەت ەكى قالا اراسىنداعى جول قۇرىلىسىنا 10 ملرد تەڭگە ءبولدى دەلىك. قازىر بۇل قاراجات مينيسترلىكتەن وبلىستىق اكىمدىككە, ودان مەردىگەرگە, كەيىن قوسالقى مەردىگەرلەرگە, جەتكىزۋشىلەرگە جانە جۇمىسشىلارعا وتەدى. ءار كەزەڭدە كىدىرىس تە بولۋى مۇمكىن, ماقساتسىز جۇمساۋ دا كەزدەسۋى كادىك, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى دە بار. باقىلاۋ كوبىنە كەيىن جۇرگىزىلەدى, تەكسەرىس پەن اۋديتتەن سوڭ عانا انىقتالادى. ال ءدال وسى 10 ملرد تەڭگە تسيفرلىق فورماتتا بولىنسە, جاعداي وزگەرەدى. قارجى مينيسترلىگى تسيفرلىق تەڭگەنى ۇلتتىق بانك پلاتفورماسى ارقىلى ارنايى بەلگىمەن شىعارادى. مىسالى, «استانا – كوكشەتاۋ» جولى دەپ تاڭبالانادى. بۇل قاراجات تەك سمەتادا كورسەتىلگەن ماتەريالدارعا, جانار-جاعارمايعا, ەڭبەك اقىعا عانا جۇمسالا الادى. ءار تولەمدە جەتكىزۋشىنىڭ تسيفرلىق سايكەستەندىرۋى بولۋعا ءتيىس. مەرزىمى جىل سوڭىنا دەيىن بەلگىلەنەدى. شەتەلگە اۋدارۋعا نەمەسە قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋعا بولمايدى. مەردىگەر قاراجاتتى تسيفرلىق ءاميانى ارقىلى الادى. ءار وپەراتسيانى سمارت كەلىسىمشارت تەكسەرەدى. رۇقسات ەتىلگەن شىعىن با, تىركەلگەن جەتكىزۋشى مە, ليميت اسقان جوق پا دەگەن تالاپتار اۆتوماتتى تۇردە قارالادى. ەگەر شارت ورىندالماسا, تولەم بىردەن بۇعاتتالادى», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.
دەسە دە, تاۋەكەلدەر دە جوق ەمەس. قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگى كەيىنگى ۋاقىتتا تسيفرلىق تەڭگە اتاۋىن پايدالانىپ جاسالاتىن الاياقتىق ارەكەتتەردىڭ كوبەيگەنىن ەسكەرتتى. اگەنتتىكتىڭ ايتۋىنشا, الاياقتار ازاماتتارعا ايىنا نەمەسە اپتاسىنا 50–100 پايىزعا دەيىن كەپىلدەندىرىلگەن تابىس ۋادە ەتەدى. ۇسىنىستار «جاڭا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبا», «تسيفرلىق تەڭگە پلاتفورماسى», «ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي باعدارلاماسى» دەگەن اتاۋمەن تاراتىلادى. اگەنتتىك بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى تۇسىندىرمە بەردى.
«تسيفرلىق تەڭگە – ينۆەستيتسيالىق قۇرال ەمەس, پايدا تابۋعا ارنالماعان. تەك ەسەپ ايىرىسۋ قۇرالى رەتىندە قۇرىلادى. تاۋار مەن قىزمەتكە تولەۋگە, اۋدارىم جاساۋعا, الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قولدانىلادى. ول بوگدە سايتتار ارقىلى ساتىلمايدى, باستاپقىدا ساتىپ الۋ رەتىندە ۇسىنىلمايدى. مەملەكەتتىك ۇيىمدار ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا حالىقتان قاراجات تارتپايدى. الاياقتاردىڭ ارەكەتى بەلگىلى ءبىر پسيحولوگيالىق تاسىلدەرگە نەگىزدەلگەن. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتكە دەگەن سەنىمدى پايدالانۋ. ەكىنشىسى – ءتيىمدى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الامىن دەگەن قورقىنىش سەزىمىن وياتۋ. ءۇشىنشىسى – تاۋەكەلسىز جوعارى تابىس ۋادە ەتۋ. الدىمەن الەۋەتتى «ينۆەستورعا» جەكە كابينەت كورسەتىلىپ, كىرىستىڭ وسكەنى بەينەلەنەدى. ءتىپتى العاشقى شاعىن تولەم دە جاسالۋى مۇمكىن. كەيىن ءىرى سومانى سالۋ ۇسىنىلادى. ال قاراجاتتى قايتارىپ الۋ كەزەڭىندە بايلانىس ۇزىلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى اگەنتتىك.