ەل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا بورىشكەرلەردىڭ كوبەيۋى – بۇگىنگى كۇننىڭ الاڭداتارلىق ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى جۇرتتىڭ تولەم قابىلەتتەرىن تەكسەرمەي, قارىز تاراتۋى سالدارىنان كەيىنگى جىلدارى تولەم ۋاقىتى كەشىكتىرىلگەن نەمەسە مۇلدە تولەنبەگەن نەسيەلەر سانى كۇرت ارتتى.
دەگەنمەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋگە ارنالعان زاڭنامالاردىڭ قابىلدانۋى, قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ بەلسەندى جۇمىسى تۇرعىندار موينىنداعى قارىز قامىتىن ءسال جەڭىلدەتتى. سوعان قاراماستان, كوپتەن قوردالانعان ماسەلەنىڭ تۇپكى تۇيىنىنە جەتۋ وڭاي بولماي تۇر.
جىل باسىنداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 8,5 ملن وتانداسىمىزدىڭ نەسيە قارىزى بار. سونىڭ ىشىندە 1,5 ملن ادام قارىزدارىن 90 كۇننەن ارتىق كەشىكتىرگەن نەمەسە تولەمەي ءجۇر. وتكەن جىلى جەكە ادامدار تۇتىنۋشىلىق نەسيەنى يپوتەكاعا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ العان. بورىشكەرلەر ماسەلەسىنەن اقتوبە وبلىسى دا سىرت قالمادى. مەملەكەتتىك نەسيە بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, وتكەن جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ 41 539 تۇرعىنى بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى مەن كوللەكتورلاردىڭ «قارا تىزىمىنە» ەنگەن. تولەنبەي قالعان قارىز پسيحولوگيالىق قىسىم تۋعىزادى, وتباسىلاردىڭ ومىرىنە تىنىشسىزدىق اكەلەدى, تولەم كارتوچكالارى مەن ەسەپشوتى بۇعاتتالعان ادام قارجى اۋدارىمدارىن دا جۇرگىزە المايدى.
ەلدەگى ەڭ كوپ قارىز الۋشىلاردىڭ سانى, ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى, الەۋمەتتىك جاعدايى, نەسيەنى الۋ ماقساتى, تولەي الماۋ سەبەبى جونىندە ورتاق تالداۋ جوق. بۇل جەردە ءاربىر بورىشكەردىڭ جاعدايىن جەكە قاراستىرۋ كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستانادى مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى. دەگەنمەن ەكى جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, بيىل قارىزدارىن تولەي الماي جۇرگەن اقتوبەلىكتەر سانى ازايا باستاعان. وبلىستىق پروكۋراتۋرا مەن جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى جىل باسىندا 26 مىڭ اقتوبەلىكتىڭ بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىندا قارىزى بار دەپ مالىمەت بەردى. مەملەكەتتىك كرەديت بيۋروسىنىڭ وتكەن جىلعى دەرەگى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار بەرگەن مالىمەت اراسىندا ايىرماشىلىق – 15 مىڭ ادام.
– ازاماتتارىمىزدىڭ قارىزعا كىرىپ كەتۋىنە قارجى ساۋاتتىلىعىنىڭ ازدىعى دا سەبەپ بولىپ وتىر. ءار ادام, ءار وتباسى قولداعى قاراجاتتى جوسپارلاۋ, باس ارتىق شىعىنداردان باس تارتۋ, جيناقتاۋ مادەنيەتىن ۇيرەۋگە ءتيىس. وسى ماقساتتا وتكەن جىلى «قارىزسىز قوعام» جوباسى اياسىندا 22 151 اقتوبەلىك قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرىنە وقىدى. جۇمىس بەرۋشىلەر, بانك فيليالدارى وكىلدەرى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اقتوبەدەگى ادام كوپ جينالاتىن ورىنداردا بىرنەشە رەت اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزدىك. ەڭبەك ءموبيلدى ورتالىعى ماماندارى كەلۋشىلەرگە بوس جۇمىس ورىندارىن ۇسىندى, بانك ماماندارى قارىزداردى رەتتەۋ, بانكروتتىققا بەرۋ جولدارى جونىندە كەڭەس بەردى, – دەدى وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك تاۋانوۆ.
– وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارىنان نەسيە الىپ, 90 كۇننەن استام ۋاقىت تولەي الماي جۇرگەن 26 مىڭ بورىشكەردىڭ جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزىپ, اراسىنان مۇگەدەكتەر, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن, كوپ بالالى وتباسىلاردى ءبولىپ الدىق. وسال توپتاعى ازاماتتاردىڭ نەسيە الۋ ماقساتتارى انىقتالىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىنا تولىق تالداۋ جۇرگىزىلگەن سوڭ كومەك تۇرلەرى قاراستىرىلادى, – دەيدى اقتوبە وبلىستىق پروكۋراتۋراسى باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى ارداق سادۋاقاسوۆ.
نەسيەنى ۋاقتىلى تولەي الماۋدىڭ ءبىر سەبەبى – تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ بولماۋى. ەڭبەك نارىعى قاي سالادا بولسىن تاجىريبەلى ماماندارعا ءزارۋ. ماسەلەن, «ەnbek.kz» پورتالى ارقىلى اقپان ايىنا اقتوبە قالاسىنان 891 جۇمىس ورنى ۇسىنىلعان. وسى رەتتە تەك اقپان ايىندا وتكىزىلگەن اشىق ەسىك كۇنىندە «اقتوبە قالاسىنىڭ مانساپ ورتالىعى» فيليالى ارقىلى 42 مەكەمە 110 مامانعا سۇرانىس تۇسىرگەن.
– ءبىز بەكىتىلگەن كەستەمەن جۇمىسسىز ازاماتتار, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعاندار, پروباتسيا قىزمەتى ەسەبىندە تۇرعان تۇلعالار, اليمەنت جونىندەگى بورىشكەرلەرگە جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرامىز. ماسەلەن, قاڭتار-اقپان ايلارىندا م.وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە كىشى تەحنيكالىق قىزمەتكەر, «اۆتولوگيستيكا» جشس-نە تەحنيك-سلەسار (جالاقىسى – 400 مىڭ تەڭگە), «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق-نا زاڭ ءبولىمىنىڭ باستىعى (500 مىڭ تەڭگە), «انۆار» جشس-نە ەسەپشى, قويماشى (180 مىڭ تەڭگە), «تەمىربەتون بۇيىمدارى – 25» جشس-نە كوپىر كرانىنىڭ ءماشينيسى (200 مىڭ تەڭگە), «QazTechPlast» جشس-نە ساۋدا مەنەدجەرى (230 مىڭ تەڭگە), اسپاز (220 مىڭ تەڭگە), پلاستيكالىق قۇبىر شىعاراتىن جابدىق ءماشينيسى (320 مىڭ تەڭگە), وپەراتور كومەكشىسى (250 مىڭ تەڭگە), «ەر قوساي سەكيۋريتي» جشس-نە كۇزەتشى (140 مىڭ تەڭگە), «FIBC Kazakhstan» جشس-نە تىگىنشى (150 مىڭ تەڭگە) مەن ستانوك وپەراتورى (180 مىڭ تەڭگە) كەرەك بولدى. اقتوبە قالاسىنداعى №2 مەكتەپ-گيمنازياسىنا ديرەكتوردىڭ وقۋ تاربيە جونىندەگى ورىنباسارى (195 مىڭ تەڭگە) مەن ورىس ءتىلى سىنىپتارىنا ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى (185 مىڭ تەڭگە), «ساتتىلىك جانە ك» جشس-نە بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى (300 مىڭ تەڭگە) قاجەت, – دەيدى «اقتوبە قالاسىنىڭ مانساپ ورتالىعى» فيليالىنىڭ ديرەكتورى اينا مىرزاتاەۆا.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆانىڭ بورىشكەرلىكتى رەتتەۋگە قاتىستى ءوز ۇستانىمى بار.
– ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بانك قىزمەتى جونىندەگى زاڭدى قاراۋ كەزىندە بورىشكەرلەردىڭ ارىز-شاعىمدارىن ءۇش دەڭگەيدە قاراۋ جۇيەسىن بەكىتتى. بۇل قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كليەنت ارىزىن بانكتىڭ ءوزى قارايدى. ەكى تاراپ ورتاق مامىلەگە كەلە الماعان جاعدايدا كليەنت قارجى ومبۋدسمەنىنە ارىزدانۋعا قۇقىلى. وتكەن جىلدان باستاپ ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بورىشكەرلەرى نەسيە قارىزىنا بايلانىستى قارجى ومبۋدسمەنىنە شاعىمدانا الادى. بيىل بانك كليەنتتەرى دە وسى مۇمكىندىككە يە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ميكرونەسيە ۇيىمى مەن بانك كليەنتتەرىنە جەكە-جەكە ومبۋدسمەن بەكىتىلدى, – دەيدى د.ەسپاەۆا.
جالپى, قارىزعا بەلشەسىنەن باتقانداردىڭ جاعدايى از ۋاقىتتا شەشىلە سالمايدى. بورىشكەرلەردىڭ كوبى ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ كليەنتتەرى. ماسەلەن, ءبىر ادام ءبىر ميكروقارجى ۇيىمىنان قاتارىنان 5-6 نەسيە السا, ەكىنشىسى ەلدەگى 100 ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ بارىنە قارىز. ءبىر نەسيەنى جابامىن دەپ ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشىسىن الا بەرگەندەر دە كوپ. وسىنداي بەي-بەرەكەتسىزدىك قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن زاڭدىق تۇرعىدان قاتاڭداتۋ تۋرالى شەشىمگە اكەلدى. بورىشكەر اۋەلى ميكروقارجى ۇيىمىنداعى ومبۋدسمەنگە كەلەدى. ومبۋدسمەن ەكى تاراپپەن كەلىسە وتىرىپ, بىرىڭعاي تولەم كەستەسىن ازىرلەيدى. بىراق ميكروقارجى ۇيىمىنا قارىزدى وتەۋ تالابى بانك قارىزدارىن وتەۋدەن مۇلدە بولەك. وسى رەتتە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىندا ورتاق ومبۋدسمەن بولۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسادى. بۇل وتە كۇردەلى, داۋلى ماسەلە. ەلدە قارىزعا باتقان ازاماتتاردىڭ سانى كوپ. وسى رەتتە ميكروقارجى ۇيىمى مەن بانكتەردە بىرىڭعاي ومبۋدسمەن قىزمەتى تەك 2027 جىلدان باستاپ ەنگىزىلەتىن بولدى.
دەگەنمەن, بىلتىردان باستاپ ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتىگىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنان كەيىن قارىز توڭىرەگىندەگى قارا تۇمان ءبىراز سەيىلگەندەي بولدى. بورىشكەرلەردىڭ بانكتەرمەن مامىلەگە كەلۋى, تولەۋ ۋاقىتىن ۇزارتىپ, سوماسىن ازايتۋ شارالارىنىڭ قابىلدانۋىنان سوڭ قارىز توڭىرەگىندەگى احۋال بىرتىندەپ تۇزەلىپ كەلەدى. ميكروقارجى ۇيىمدارىنا باقىلاۋ كۇشەيگەن سوڭ بورىشكەرلەر سانى كوبەيگەن جوق. جەكە ادامدار مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ اراسىنا ومبۋدسمەن ينسيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى, ماسەلە شەشىمىن تاپپاعاندا بورىشكەردىڭ قارجى باقىلاۋ اگەنتتىگىنە شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى ازاماتتار قۇقىعىن قورعاۋ باعىتىندا ناتيجە بەرەتىن ءىس. سوعان قاراماستان, وتە سيرەك جاعدايدا بولماسا قارجى ۇيىمدارى ەشكىمگە قارىزىنىڭ ەسەسىن جىبەرمەيدى. بۇل جەردە قارىز الۋشى ۋاقىتتى سوزىپ, ءسال ۇتقانىمەن, ءبارىبىر موينىنداعى جۇكتەمەسىنەن قۇتىلا المايدى. سول سەبەپتى ءاربىرىمىز قارىز الاردا اقىل تارازىسىنا سالعانىمىز ءجون. «كورپەڭە قاراي كوسىلۋ» قاي كەزدە دە ەڭ ۇتقىر شەشىم بولادى.
اقتوبە وبلىسى