كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنىمەن قاتار كەلەتىن العىس ايتۋ كۇنى كەيىنگى جىلدارى مەرەكەلىك كۇنتىزبەدە ءوز ورنىن تاپقانى بەلگىلى. بۇل مەرەكە حح عاسىرداعى كۇردەلى كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ ءتۇرلى ەتنوستارعا تانىتقان جاناشىرلىعى مەن قامقورلىعىنا, كەڭپەيىلدىگىنە ريزاشىلىق ءرامىزى ىسپەتتەس. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ مازمۇنى كەڭەيىپ, تاريحي مانگە يە حالىقتىق مەرەكە رەتىندە عانا ەمەس, قوعامداعى ءوزارا سىيلاستىق پەن سەنىم مادەنيەتىن نىعايتاتىن قۇندىلىق رەتىندە ورنىعىپ كەلەدى.
ادال ادام تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەندەر بارشىلىق. شىنتۋايتقا كەلگەندە ادام-قوعام ماسەلەسى تەرەڭ فيلوسوفيا وعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايتىن, قالاي بولسا سولاي قالام تارتۋدى كوتەرمەيتىن تاقىرىپ. كۇن تارتىبىندە جاڭا كونستيتۋتسياعا ەنەتىن وزگەرىستەر. جاڭا جوبانىڭ 1-ءشى بابىندا مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى - ادام مەن ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەسە, 3-ءشى باپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام كاپيتالىن, ءبىلىمدى, عىلىمدى,يننوۆاتسيانى دامىتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ تانيدى دەپ ايقىندالعان. دەمەك, ءبارى ادام ءۇشىن, كونستيتۋتسيانىڭ ءوزى ادام مەن مەملەكەت اراسىنداعى قۇقىقتىق ماملە, ادامداردىڭ قوعامداعى ءىس-ارەكەتىنە بەرىلگەن قۇقىقتىق زاڭنامالىق كەپىلدىك. كونستيتۋتسيانىڭ باستى ماڭىزدىلىعى دا ادامنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇقىقتىق قىزمەت ەتۋىندە جاتىر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ادال ادام تۋرالى تەك اتىراۋدا عانا ايتقان جوق اتىراۋدا ادال ادام بولۋعا جەتەلەيتىن ادال ەڭبەك پەن ادال تابىس تابۋ ارقىلى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ كوزقاراسىن ناقتىلاعان بولسا, ال قوعامدىق سانانى وزگەرتۋ جونىندەگى باستامانى تۇركىستانداعى قۇرىلتايدا كوتەرگەن بولاتىن. اتا-بابامىز نيەت تۇزۋلىگى جونىندە بۇرىننان ايتىپ كەلەدى. سول سياقتى قازىرگى ۋاقىتتا ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ تەك ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن شەكتەلمەيدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ەڭ ءبىرىنشى سانانى سىلكىلەۋ بارىمىزدى نارىمىزدى ەلەكتەن وتكىزىپ قاجەتىن قالدىرۋ. ءدال وسى جاڭا كونستيتۋتسيا پرەامبۋلاسىندا ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ۇستانىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىندىعى كورىنىس تابۋى ازاماتتارعا دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. جاڭا جوبانىڭ 12-ءشى بابى مەن 41-ءشى باپتارى ارالىعىنداعى زاڭ نورمالارى نەگىزگى قۇقىقتار, بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر دەپ جىكتەلگەن.بۇرىنعى كونستيتۋتسيالاردا مەملەكەت مۇددەسىنە دەن قويىلعان بولسا, جاڭا جوبادا ءبارى ادام مۇددەسى ءۇشىن دەپ تابان تىرەلەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قاي جيىنىندا بولماسىن باستى تاقىرىپتا ادام-قوعام ونى زامانعا ساي قالاي دامىتۋ, رۋحاني ءوسۋ جولدارى قوزعالىپ كەلگەنى بەكەر بولماعانى تۇسىنىكتى بولدى. ەندى مىنە جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام مۇددەسى بيىك قويىلۋدا, ال ادامداردان تەك جاۋاپ رەتىندە زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن مويىنداپ, وتانعا, جەر-اناعا بۇكىل قوعامعا, قورشاعان ورتاعا ادالدىق تانىتۋ, جاناشىرلىقپەن- تابيعاتتى ايالاۋ, تۇپتەپ كەلگەندە ءادىل كوزقاراسقا بەتبۇرىس كەرەك.
ايگىلى عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىنەن ارتىق ادام تۋرالى ەڭبەكتى, دانا سوزدەردى كەزدەستىرمەپپىن. ابايدىڭ «تولىق ادامى» دا ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن. الايدا, بۇل تانىمدا ابايدىڭ انتيكا ءداۋىرىنىڭ مىقتى فيلوسوفتارى سوكراتتىڭ, پلاتوننىڭ, اريستوتەلدىڭ دە ەڭبەكتەرىنە دەن قويعانى بايقالادى. اسىرەسە, اريستوتەلدىڭ «ەتيكا» ىلىمىنەن وسى ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى باستاۋ الىپ ادامگەرشىلىكتىڭ قۇندىلىعى قايىرىمدىلىقتا دەگەن تۇسىنىكتى تولىقتىرىپ جالعاستىرا تۇسكەن. گرەكتىڭ ويشىلدارى مەن ءال فارابي ەڭبەكتەرى ساباقتاستاس, وي ءتۇيىسۋى بىردەي. قانداي ادام بولۋ ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى, ادام ءوز ءومىرىنىڭ قوجاسى دەگەن تۇجىرىمعا الىپ كەلەدى. وتىرارلىق عۇلاما بولمىستى زەرتتەي وتىرىپ, باقىتقا بارار كىلتتى ىزدەيدى. اريستوتەل مەن پلاتوندى فيلوسوفيانى جاساۋشى دەپ ۇقساق, ءال-فارابي وسى ەكەۋىنىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەلەگەن, جالعاستىرۋشى دەپ ايتساق قاتە ەمەس دەپ ويلايمىن. ءال فارابي بولمىستى زەرتتەۋ ارقىلى ادام بويىنداعى قابىلەتتى ولە-ولگەنشە بولمىستى تانۋعا جۇمساۋعا مەجە تۇتتى, ىزگىلىككە جەتۋدى ماقسات ەتتى, ىزگىلىككە جەتكەندى ادامي دانالىق دەپ ءتۇسىندىردى.
ءال-فارابي ادام مەن قوعامدى ءبولىپ جارمايدى, قايتا ادام باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ءوزارا ءبىر-بىرىمەن بىرىگۋگە مۇقتاج دەي كەلە «باقىت دەگەنىمىز ىزگىلىك» دەگەنگە سايادى. عۇلامانىڭ ءدال وسى ويلارى قاي فارماتسيادا بولماسىن ومىرشەڭدىگىن جوعالتپادى. بىرەۋلەر باقىتتى مال-م ۇلىكتەن, بايلىقتان, كەيبىرى بيلىكتەن ىزدەسە عۇلاما باقىتتى عىلىمنان تاپقان. نەگىزىندە باقىتقا جەتۋدى عۇلاما قايرىمدىلىقپەن ۇنەمى بايلانىستىرىپ وتىرادى. عۇلاما قوعامنىڭ ءتۇرىن ۇلى, ورتاشا, شاعىن دەپ ۇشكە بولەدى. ۇلى قوعامعا جاتاتىن ءبىر يدەيا توڭىرەگىنە بىرىككەن, ءبىر-بىرىنە قول ۇشىن بەرەتىن كوپشىلىك. ءدال وسى قوعام مەملەكەت باسشىسى كۇن تارتىبىنە ماقسات ەتىپ قويعان بارشاعا ۇندەگەن ۇلت ساپاسى مىقتى قوعام. مەملەكەت باسشىسى ۇلت ساپاسىن جاقسارتا وتىرىپ قانا ادىلەتتى قازاقستانعا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ەلگە جەتكىزۋدە. ءال-فارابي ەڭبەگىندەگى ورتاشا قوعام ءبىر حالىقتى عانا قۇراسا, شاعىن قوعام بەلگىلى ءبىر جەردە مىسالى ءبىر قالادا توپتاسقان قوعام. عۇلامانىڭ قايىرىمدى قالا ەڭبەگىنەن قالا ادامدارىنىڭ ىزگىلىك مەيىرىمىنەن ادالدىقتى تانۋعا بولادى. عۇلامانىڭ ويشىلدىعىنا تاڭ قالاتىن ءبىر نارسە باقىت جونىندە پىكىردى ادامداردىڭ وزىنە قالدىرادى, دەمەك وي ەركىندىگىن مويىندايدى, قايتا ادامداردىڭ ءبارى باقىتتى تەرەڭ ۇعىنۋى ءۇشىن ۇستازدىڭ, تالىمگەردىڭ قاجەتتىگىن ايتادى. حالىق ايتتى دەپ كۇنارا ايتاتىن «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس تاربيە كەرەك.تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن دانا سوزدەر ءابۋ ناسىر ءال ءفارابيدىڭ ءتۇيىندى ويلارى ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلە بەرمەيدى. عۇلاما باقىتقا جەتۋدەگى ەڭ قاجەتى قايىرىمدىلىق, ال كەدەرگىسى ز ۇلىمدىق دەيدى. بۇنى دا ۋاقىت دالەلدەپ وتىر.عۇلاما قوعامدى باقىتتى ەتۋ ءۇشىن ەل باسقارۋشىسىنا قاجەت ون ەكى قاسيەتتى اتايدى قازىرگى تاڭدا ول قاسيەتتەردىڭ كوبىسىن ادەپ كودەكسىندە پايدالانىپ ءجۇرمىز.
. ءال فارابي عىلىمدى ەكىگە بولىنەتىنىن, ءبىرىنشىسى ىزگىلىككە جەتۋ, ەكىنشىسى پايداعا يە بولۋ دەسە, قازىرگى قوعامدا ەلىمىزدە ىزگىلىك جاساي وتىرىپ جاڭالىق اشىپ ەلگە پايداسى تيسە, ونى ەل بولىپ,جۇرت بولىپ قولدانسا, عالىمنىڭ ەڭبەگى باعالانىپ پايدا تاپسا ونىڭ ەش ايىبى جوق. مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن كرەاتيۆتى ويلاۋشى ازاماتتاردى قولداپ وتىر. بۇل عۇلاما ويلارىنىڭ عاسىرلار اسىپ جۇزەگە اسا باستاۋىنىڭ كورىنىسى.مىقتى ۇستاز بولۋ ادالدىقتىڭ نىشانى.
ۇستاز جونىندەگى ويلارى دا تەبىرەندىرمەي قويمايدى,اسىرەسە, «ۇستازدىق مىنەز-ق ۇلىق نورماسى» جونىندەگى ويلارى ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان. پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى ۇستازعا دەگەن قۇرمەت باعا, بۇل دەگەنىمىز ادال ەڭبەكتى مويىنداۋ,ۇستازعا دەگەن ءادىل كوزقاراس ارقىلى بەرىلگەن باعا, ءال فارابي ىزىمەن اداسپاي ءجۇرۋدىڭ ناقتى كورىنىسى.
مەنىڭ پىكىرىمشە ادال ادام ۇعىمىن عىلىمي تۇرعىدان قاراپ, شىنايى ومىرمەن سالىستىرمالى تۇردە تالداۋ كەرەك. ءال فارابيدەن كەيىن مەنىڭ تۇسىنىگىمشە ادام فيلوسوفياسىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن قاراسوزدىڭ قايتالانباس شەبەرى قازاقتىڭ ۇلى ابايى. ابايدىڭ بارلىق قارا سوزدەرى ادامگەرشىلىكتى ۇستىن تۇتقان, بارلىق جاقسى ارەكەتتى ادامنان, ادامنىڭ ءون بويىنداعى قۇندىلىقتاردان تاپقان.
ابايدىڭ «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» دەۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. اباي وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە ادامعا كەرى اسەر ەتەتىن ناداندىق, ەرىنشەكتىك,زالىمدىق دەي كەلىپ, وعان ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك قاسيەتتەردى قارسى قويىپ تولىق ادام كەلبەتىن ىزدەيدى ونى وسىلايشا بەينەلەيدى.
مەملەكەت باسشىسى جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسىنە ۇدايى توقتالادى. ونى سارالاپ جىلىكتەدى دە.
«تاۋەلسىزدىك,وتانشىلدىق,بىرلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك,زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك,جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارى بولا الادى» دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ.
اتىراۋداعى قۇرىلتايدا ايتىلعان «ادال-ادام, ادال-ەڭبەك, ادال-تابىس» ۇعىمدارى ادال ادام كەلبەتىن تولىق قامتيدى. ادال ادامسىز ادىلەتتى قوعامدى قۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن عۇلامالارىمىز دالەلدەپ كەتكەن, قاراپايىم حالىق تا بۇنى جاقسى تۇسىنەدى. «ادام ءوز ءومىرىنىڭ قوجاسى» دەپ ءال فارابي جازىپ كەتكەندەي ۇلى قوعامدى جاسايتىن دا ادامدار, ارينە ول تەك ادال ادامدار. بۇگىنگى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۇرىلىسشىلارى ادامدار ءبىز ءوزىمىز, سىرتتان كەلىپ بىزگە ادىلەتتى قازاقستاندى ەشكىم جاساپ بەرمەيدى. ادالدىق تا, ادامگەرشىلىك تە, ىزگىلىك تە ءوز بويىمىزدان تابىلۋى ءتيىس, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىز سوندا عانا نىعايادى. مەملەكەت باسشىسى ادال ازامات بولۋعا ۇمتىلىس قاجەتتىگىن جۇرتشىلىققا جەتكىزىپ وتىر, قولدايىق, وسى يدەيا توڭىرەگىنە توپتاسايىق. نەسى قيىن, ارقايسىمىز ءوز سالامىزدا ادال ەڭبەك ەتسەك تابىسىمىز دا ادال, اينالامىزعا باۋىرمالدىلىق,قايىرىمدىلىق تانىتساق, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن مويىنداساق ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋداعى قوسقان ۇلەسىمىز سول بولادى.
قايىرىمدىلىق دەمەكشى قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىن سۋ تاسقىنى الىپ, ەلدى ابىگەرگە ءتۇسىردى. كومەك قولىن سوزعان ازاماتتار قانشاما, ونىمەن ماسەلە تۇگەلىمەن شەشىلىپ كەتە قويماس, دەگەنمەن نيەت تۇزۋلىگىن ايتسايشى. قاندا بار قايىرىمدىلىق, جۇرەكتەگى مەيىرىم جىلت ەتىپ قينالعاندا كورىنىس بەردى.
ادال ادام بولۋ ءۇشىن ماڭدايىڭنان تەر توگىپ,ادال ەڭبەك ەتسەڭ عانا ادال تابىسقا جەتەسىڭ. قوعامداعى كەلەڭسىز كەيبىر جاعدايلارعا كوزدى جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى,ءار سانالى ازامات ۇلى قوعام بولۋ ءۇشىن ۇلت تاربيەسىنە ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ناعىز ادالدىقتى قاجەت ماسەلەنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 30-شى بابىنداعى جاعىمدى وزگەرىس نەكە جانە وتباسى,انا, اكە مەن بالا مەملەكەت قورعاۋىندا بولۋى. نەكەنىڭ تەك ەر مەن ايەلدىڭ مەملەكەت تىركەگەن تەڭ جانە ەرىكتى وداعىنىڭ كونستيتۋتسيادا ايقىندالۋى.
شىنىنا كەلسەك, ءبىر جىنىستىلىق ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا بولماعان,دىنىمىزگە, داستۇرىمىزگە جات, ونىڭ ۇستىنە ءبىر جىنىستى وداقتان بالا دۇنيەگە كەلمەيدى, دەموگرافيالىق وسىمگە دە قاۋىپ.
30 باپتىڭ 3 تارماعىندا بالاعا قامقورلىق جاساۋ اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارى مىندەتى دەسە, 4-ءشى تارماعىندا كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابىلەتتى بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتى دەپ ايقىندالۋى, بۇل وزگەرىستىڭ اتا زاڭعا ەنۋى قوعامدا ءىشىنارا كەزدەسەتىن بالانى تاستاپ كەتۋ, قارتتاردى قارتتار ۇيىنە وتكىزۋ سياقتى سوراقىلىقتارعا تىيىم سالۋ.
كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىنداعى وسىنداي وزگەرىستەر ادامداردىڭ ادال اتا-انا, ادال بالا-ادال ۇرپاق بولىپ قالىپتاسۋىنا, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن مويىنداۋ ارقىلى ىقپال ەتەدى. قوعامداعى بار ادام بىتكەن ادال ويلاپ, ادال ارەكەت ەتسە, جالپىعا بىردەي ورتاق ادالدىق پرينتسيپتەرى كۇندەلىكتى نورماعا ادەتكە اينالادى.
ادال ادامدار قۇراعان مەملەكەتتە ءادىل شەشىمدەر دۇنيەگە كەلەدى. كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىنداعى تايعا تاڭبا باسقانداي «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى ادامداردىڭ وي تازالىعى مەن ادال ەڭبەك, ادال تابىس تاپقان ناعىز ادال ازامات-ادال ادام ارقاسىندا عانا جۇزەگە اسادى.قالاي دەسەك تە ادال ازامات يدەياسى ءبىزدى ءال فارابي مۇرالارىنا ۇڭىلۋگە الىپ كەلدى.
وتىرارلىق ويشىلدىڭ وسيەت سوزدەرى عىلىمي عانا ەمەس, ادامي دانالىق. ادال ادام ادال ازامات بولىپ ادال ەڭبەك ەتۋ, ادال تابىس تابۋ تەك ءوزىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىزگە, وتانشىلدىعىمىزعا, تازا, كىرشىكسىز پەيىلىمىزگە بايلانىستى.
ادال ازامات بولۋعا جاڭا اتا زاڭىمىزدىڭ ءوزى قۇقىقتىق مۇمكىندىك بەرۋدە. زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن مويىنداۋ, ار-ۇجداندى بويتۇمار ەتىپ تاعىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كىرپىشىن ءتۇزۋ قالاۋ ءار ازاماتتىڭ مىندەتى.
وتان الدىنداعى ازاماتتىق پارىز بەن ادامي جاۋاپكەرشىلىك دەگەن مىنە وسى.
قالىيما جانتورەەۆا, «AMANAT» پارتياسى تۇركىستان وبلىستىق فيليالى اتقارۋشى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.