ەڭبەك نارىعىندا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن جوعارى نەمەسە كاسىپتىك ءبىلىمى بار, ەڭبەكقور, تالاپتى جاستار كوپ. شىن بىلىكتى مامانعا ءزارۋ مەكەمە مەن كاسىپورىن دا جەتەرلىك. جۇمىسىن جەتىك بىلەتىن كادرعا جوعارى جالاقى ۇسىناتىندار ءبىر قاۋىم. كەيدە سول ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوزىنە بىردەن تۇسپەيدى. وسىنىڭ بارلىعىن دۇرىس ۇيلەستىرسەك, ەڭبەك نارىعىنداعى احۋال جاقسارارى ءسوزسىز.
مەملەكەت جۇمىسسىز جاستاردى قولدايدى
ەڭبەك نارىعىنداعى وسىنداي قايشىلىقتاردى تىزبەكتەگەندە ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى (Enbek.kz) ەسكە تۇسەدى. پلاتفورما كۇنى بۇگىنگە دەيىن تالاي جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنا دانەكەر بولدى. ايتالىق, بىلتىر 306,2 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا تارتىلعان, 912,8 مىڭ ازامات جۇمىسقا ورنالاسقان. قولداۋلاردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى, «جاستار پراكتيكاسى», قوعامدىق جۇمىستار, «كۇمىس جاس», «العاشقى جۇمىس ورنى», «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوبالارىنىڭ ءجونى بولەك. مۇنىڭ بارلىعى – سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى.
بۇدان وزگە, بىلتىر جاڭا بيزنەس باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا نيەت بىلدىرگەن, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتىنا جاتاتىن ازاماتتارعا 1 572 800 تەڭگە كولەمىندە 9 239 گرانت بەرىلگەن. ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسقا يە داعدىلارعا ونلاين وقىتۋمەن 63,5 مىڭ جۇمىسسىز قامتىلىپ, ونىڭ 56,6 مىڭى وقۋدى اياقتاعان. جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسەتىن وزگە دە جوبالار, كاسىپكە باۋليتىن وقۋلار بار. وسىنداي مەملەكەتتەن كورسەتىلگەن يگىلىكتەردىڭ ارقاسىندا جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ ناقتى سانى مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ اۋدارىمىمەن راستالعان. دەمەك 912 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى دەگەن رەسمي ستاتيستيكا شىندىققا جاقىن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا: «ەلىمىزگە كاسىبي دايارلىعى جوعارى, بىلىكتى جۇمىسشىلار وتە قاجەت. قازىر ەلىمىزدە مىڭداعان جۇمىس ورنى بوس تۇر. ءتۇرلى سالادا, ءتىپتى جالاقىسى ەداۋىر جوعارى جۇمىس ورىندارى بار. بۇل ورىنداردى شەتەلدەن كەلىپ جاتقان ادامدار تولتىرىپ جاتىر. جىل سايىن مىڭداعان ينجەنەر, قۇرىلىسشى, اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى وقۋىن ءبىتىرىپ شىعادى. ولارعا ءبىلىم بەرۋگە مەملەكەت قوماقتى قاراجات ءبولىپ جاتىر. الايدا كوبى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. ارنايى ءبىلىمدى قاجەت ەتپەيتىن, تەز تابىس اكەلەتىن جۇمىستاردى تاڭدايدى. ارينە, جۇمىستىڭ جامانى جوق, ادال ەڭبەكتىڭ ءبارى – ماڭىزدى. بىراق بۇل ءۇردىس جەكە ادامعا دا, بۇكىل ەلگە دە ۇلكەن پايدا اكەلمەيدى. ازاماتتاردىڭ وندىرىسكە بارعانى ابزال», دەپ اتاپ ءوتتى.
ديپلومى بار, تاجىريبەسى از...
ەڭبەك نارىعىندا ءوزىنىڭ تاڭداعان ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەپ, ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن بىلەتىن جاستار كوپ. ەڭبەك تاجىريبەسىنە قاراي ولار دا ساتىلاپ ءوسىپ, جوعارى جالاقى الادى. الايدا كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىستەرگە زەر سالساق, مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعىندا مامان تاپشىلىعى بايقالادى. سول سەكىلدى ينجەنەرلەرگە دە سۇرانىس جوعارى. مىسالى, ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنداعى دەرەككە كوز جۇگىرتسەك, كەيىنگى ايدا اۋىل, ورمان, بالىق شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىسشىلار ءۇشىن پلاتفورمادا 18,7 مىڭ بوس جۇمىس ورنى جاريالانعان. وڭدەۋشى ونەركاسىپتە – 6,2 مىڭ, كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا – 6,1 مىڭ, قۇرىلىستا – 3,8 مىڭ بوس ورىن بار.
جۇمىسشىعا سۇرانىس ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىندا انىق بايقالادى. ەلەكتريك, دانەكەرلەۋشى, مۇنارالىق كران ءماشينيسى, تاس قالاۋشى, بەتونشى, اۆتوەلەكتريكتەرگە قول جەتكىزە الماي جۇرگەندەر كوپ. جاستاردىڭ جاپپاي وندىرىسكە بارماۋ سەبەبىن جۇمىس ىستەۋگە ىنتا-ىقىلاستىڭ جوقتىعىمەن تۇسىندىرۋگە كەلمەيدى. مىسالى, ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعىنداعى ماماندار (جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى) ديپلومى بولعانىمەن تاجىريبەسى جوق جاستاردى «جاستار پراكتيكاسىمەن» جۇمىس ورىندارىنا ءجيى جولدايدى. وكىنىشكە قاراي, ونداعى كاسىپورىنداردىڭ دەنى جاستاردى جۇمىسقا جۋىتقىسى كەلمەيدى. ءتىپتى دانەكەرلەۋشىلەردىڭ ءوزى جۇمىس تابا الماي قينالادى.
جۇمىس بەرۋشىلەر جاستاردان تاجىريبە سۇرايدى. ال جاستار وندىرىستىك كومپانيالار ماڭىنا جۋىتپاسا, تاجىريبەنى قايدان الارىن بىلمەي دال. بوس جۇمىس ورنىن كۇتۋدەن جالىققان ماماندار بولاشاعىن باسقا سالامەن بايلانىستىرۋعا ءماجبۇر. جىگەرى قۇم بولعان جاس بىرنەشە جىلدا ماشىعىن ۇمىتا باستايدى, ماماندىقتان ءبىرجولا الىستايدى. ەڭبەك نارىعىندا ءجيى كەزدەسەتىن, جاس مامانداردىڭ بولاشاعىنا تۇساۋ بولعان قايشىلىقتاردىڭ ءبىرى – وسى.
ستاتيستيكانىڭ قۇبىلۋىنا نە سەبەپ؟
جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ جاريالاعان ەسەپتەرىنەن «جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەدى», «NEET جاستاردىڭ ۇلەسى ازايدى» دەگەن سيپاتتاعى ستاتيستيكانى ءجيى كەزدەستىرەمىز. ەلىمىزدىڭ باسىم ايماعىندا NEET جاستار راسىمەن ازايدى ما, الدە اكىمدىكتەر ەسەپ ءۇشىن دەرەكتەردى كوتەرمەلەي مە؟ ۇسىنعان اقپاراتتىڭ راستىعىن تەرگەپ-تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ۇعىنىقتى بولۋى ءۇشىن الدىمەن «NEET جاستار دەگەن كىم» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە كەتەيىك. بۇل ساناتتاعى جاستار توبىنىڭ ەڭبەكتەنۋگە, ىزدەنۋگە, وقۋعا نيەتى جوق, ازاماتتىق بەلسەندىلىگى دە تومەن. جاس شاماسى 15-35 ارالىعىن قامتيدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ۇسىنعان دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ ۇلەسى بىلتىر ءۇشىنشى توقساندا 318 577 ادامدى قۇراعان. قىزىعى, 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا بۇل ۇلەس 223 046 شاماسىندا عانا بولعان. 2023 جىلدىڭ باسىندا بۇل سان بىردەن 422 042-گە جەتسە, 2024 جىلدىڭ سوڭىندا 354 046-عا قايتا تومەندەگەن.
كەيدە وسىنداي ستاتيستيكالاردى اقتارعاندا, تۇسىنىكسىز تۇستارىنا قايران قالاسىڭ. مىسالى, الماتى قالاسىندا 2022 جىلدىڭ سوڭىندا NEET جاستاردىڭ ۇلەسى 24 380 بولسا, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 53 803-كە كۇرت كوبەيگەن. سول جىلى تۇركىستان وبلىسى بويىنشا ستاتيستيكا دا بىرنەشە ايدا ەكى ەسەگە دەيىن وسكەن. «TALDAU» الەۋمەتتىك جانە ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ توراعاسى باقىت ءالمۇراتوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە جۇمىسسىزداردىڭ سانى NEET جاستاردىڭ ۇلەسى سەكىلدى كوبەيىپ كەلەدى.
«بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ساۋالناما جۇرگىزگەنىمىزدە وعان قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 32%-ى «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» ەسىمىزدە قالدى دەپتى. بۇل – جاقسى. «ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ادام. مەملەكەت بۇعان قانشالىقتى نازار اۋداردى دەپ ويلايسىز؟» دەگەن ساۋالعا رەسپوندەنتتەردىڭ 47,8%-ى جەتكىلىكتى دارەجەدە ەمەس, 10,1%-ى نازار اۋدارا الماي وتىر, 4,4%-ى مۇلدە نازار اۋدارمايدى دەپ جاۋاپ بەرگەن. مۇنداي تەرىس پىكىر قالىپتاسۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – ەڭبەك نارىعىندا جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ كوبەيۋى. ياعني كەيبىر سۋىق ستاتيستيكا ناقتى جاعدايدان حابار بەرمەۋى مۇمكىن. بىزدە جاستاردىڭ ۇلەسى 30%-دان اسادى. مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى زور, قىرۋار ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتىر. مەنىڭشە, اشىلىپ جاتقان جۇمىس ورىندارىندا كىمدەر, قانشا جالاقىعا ەڭبەك ەتىپ جاتقانىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەرەك. سوندا جاعدايدى دۇرىس باعامداۋعا بولادى», دەيدى الەۋمەتتانۋشى ب.ءالمۇراتوۆ.
مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا: «بۇگىنگى تاڭدا NEET ساناتىنداعى 237 مىڭ جاس وقۋ دا وقىمايدى, جۇمىس تا ىستەمەيدى. جىل سايىن مەكتەپ بىتىرگەن 50 مىڭ تۇلەك وقۋعا اقىلى نەگىزدە تۇسەدى. ولاردىڭ 85%-ى – تۇرمىسى تومەن وتباسىنىڭ بالالارى. بۇل جاعدايدى تۇزەتۋ قاجەت. سۇرانىسقا يە بارلىق ماماندىق بويىنشا تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم ءجۇز پايىز تەگىن بەرىلۋى كەرەك. ماماندىق الۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى ارميادا بەرىلۋگە ءتيىس. مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەگى ساربازداردىڭ ەكونوميكاداعى ناقتى سەكتور ءۇشىن قاجەتتى جۇمىسشى ماماندىعىن يگەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاعان ءجون. قۇزىرلى مينيسترلىك جوعارى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. جوعارى وقۋ ورىندارى مامانداردىڭ ساپالى دايارلانۋىنا جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتى», دەگەن ەدى.
قورىتا كەلگەندە, مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن تاپسىرمالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالىپ جاتقانىمەن بارلىعى دەرلىك بۇگىندە ورىندالدى. ەلىمىزدە وقىمايتىن, جۇمىس ىستەمەيتىن جاستاردىڭ ۇلەسى ارتىپ بارادى. ارينە, كەيىنگى جىلدارى تۋ كورسەتكىشى جوعارىلاعانىن ەسكەرسەك, تۇراقتى جۇمىسى جوق نەمەسە مۇلدە جۇمىس ىستەمەيتىن, ءتىپتى وقىمايتىن جاستاردىڭ كوبەيۋى زاڭدى دا. بىراق ءبىر بىلەتىنىمىز, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول 2021 جىلعى جولداۋىنان كەيىن جۇمىسسىز جاستارعا كوپ قولداۋ كورسەتىلە باستادى. قازىر ماماندىقتاردىڭ نەبىر ءتۇرى پايدا بولىپ, ەڭبەككە دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ جاتىر. وسى تۇرعىدا بىلتىرعى «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلىنىڭ» دا الەۋمەتتىك ماڭىزى زور بولدى. ەندەشە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا بايىپپەن قاراعانى ءجون.