«بالاپاندى» كىمدەر باسقاردى؟

1917 جىلعى 1-4 قازان ارا­لى­عىن­­دا ومبى قالاسىندا «بىرلىك» ۇيى­مى­نىڭ جالپى جيى­لىسى ءوتتى. «قازاق» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى №259 سانىندا وسى جيىن تۋرا­لى «ومبى­دا­عى «بىرلىك» قاۋى­مى» دەگەن حابار جاريالاندى. حاباردا جيىلىستى ماعجان جۇماباي ۇلى باسقارعانى, سونداي-اق دىنشە ءادىلوۆ پەن ماجىكەن سۇلەيمانوۆتىڭ حاتشى بول­عانى جازىلدى. «...ومبىدا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى 1914 جىلدىڭ باسىندا جاسىرىنىپ ءجۇرىپ, «بىرلىك» اتتى قاۋىم اشقان ەدى. بوستاندىق بولماس­تان بۇرىن بۇلار كىتاپ باستىرىپ, «بالاپان» اتتى جۋرنال شىعارىپ, جاستاردىڭ كوزىن اشىپ, كوڭىلىن وياتىپ, ۇلت قىزمەتىنە كىرىستى. بوستاندىقتان بۇرىن بۇل «بىرلىكتەن» باسقا ەش جەردە جاس­تار ۇيىمى جوق ەدى», – دەيدى گازەت. سونىمەن قاتار حاباردا «بىرلىكتىڭ» ءۇش جىلدىق ەسەبى بەرىلىپ, 8 تارماقتان تۇراتىن قاۋلى قابىلدانعانى ايتىلعان. وسى قاۋلىنىڭ «بالاپان» جۋرنالىن زورايتۋ» دەپ اتالاتىن 7-تارماعىندا: «...جۋرنال باس­قار­ماسىنا ءۇش كىسى سايلاندى. ولارعا تاعى ەكى قولعابىسشى بەل­گىلەندى», – دەلىنگەن. الايدا ءۇش شىعارۋشىنىڭ كىمدەر ەكەنى كورسەتىلمەگەن. ءبىزدىڭ پايى­مىمىزشا, جۋرنال باسقارماسىنا سايلانعان ءۇش كىسى – بەكمۇحامەد سەركەباەۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى جانە ءابدىراحمان ءبايدىلدين. بۇلاي سەنىمدى ايتاتىن سەبەبىمىز – ومبى مەملەكەتتىك تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىنەن تابىلعان «بالا­پان­نىڭ» 1918 جىلعى №9 سانىندا شىعارۋشى رەتىندە وسى ۇشەۋىنىڭ ەسىم-سويى كورسەتىلگەن. سونداي-اق وسى ساندا ۇشەۋىنىڭ جازبالارى دا جاريالانعان.

سول كەزدەگى ساقتىق بولسا كەرەك, «بالاپاننىڭ» اۆتورلارى شىعار­ما­لارىن بۇركەنشىك ەسىممەن جا­زىپ­تى. نومىردە ءۇش ولەڭ, ەكى اڭگىمە, ەكى حابار, ءبىر-بىردەن ماقالا مەن فەلەتون جارىق كورىپتى. سونىڭ ۇشەۋىن سەركە جازعان ەكەن. جۋرنالعا سەركەنىڭ «قونعان جەرىمنەن», «كوك توبەتكە» جانە «ابىلاي» دەگەن ءۇش شىعارماسى باسىلعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا سەركە – بەكمۇحامەد سەركەباەۆ. سەبەبى بۇركەنشىك ەسىمدەر اراسىندا اتى-ءجونىنىڭ ىشىنەن جاڭا ەسىم جاساۋ (اناگرامما) ءادىسى بار. وسى تاسىلمەن قوشمۇحامەد كەمەڭگەر ۇلى – «قوشكە», جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى «جىك» بولعانى بەلگىلى. دەمەك «سەركە» – سەركەباەۆتان شىعارىل­عان بۇركەنشىك ەسىم. ادەتتە قول­جازبا جۋرنال شىعارۋشىلارى وزدەرى دايىنداعان نومىرگە مەيىلىن­شە مولىراق ۇلەس قوسادى. ءبىر نومىرگە سەركەنىڭ ءۇش جازباسىنىڭ شىعۋى بۇل بۇركەنشىك ەسىمنىڭ يەسى بەكمۇحامەد ەكەنىن ايعاقتاي تۇسەدى.

وسى ساندا سونىمەن قاتار بابا­سان­­نىڭ «اقىلسىز سۇلۋ» ولەڭى جاريا­لانعان. ول ولەڭىندە ادامدى سىرت كەلبەتىنە ەمەس, مىنەزىنە قاراپ باعالاۋ قاجەتتىگىن ايتادى. بابا­ساندى «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ مۇشەسى ءارى حاتشىسى ءابدىراحمان ءبايدىلدين بولار دەپ شامالادىق. سەبەبى ول ۋاقىتتا رۋ اتىمەن اتالاتىن بۇركەنشىك ەسىمدەر كەز­دە­­سەتىن. ماسەلەن, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ماديار» ەسىمىن قولدانعانى بەلگىلى. ءابدىراحمان ءبايدىلدين ارعىننىڭ باباسان رۋىنان شىققان. دەمەك باباسان قالام اتىن قولدانۋى ابدەن مۇمكىن. ءابدىراحمان 1922 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى. بيىل قايراتكەر تۇلعانىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولادى.

«بالاپاننىڭ» 1918 جىلعى №9 سانىندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلى­­نىڭ جاز­بالارى جاريا­لان­باپتى. الاي­­دا وسى سانداعى «شىعارۋشى ۇيى­مىنان» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن جازبادا بەكمۇحامەد, ابدىراحمانمەن بىرگە سماعۇلدىڭ دا اتى كور­سەتىلگەن: «...كوڭىلىندە ۇلتقا قىزمەت ەتەمىن, قازاق ادەبيەتىنىڭ العا باسىپ, زورايۋى­­نا سەبەپشى بولامىن دەگەن ادام قالاممەن قىزمەت ەتۋلەرى ءتيىس. ال ازاماتتار! باستالعان ىسكە سالاقتىق كورسەتپەي, جۇمىلا قولقابىسىن قىلىپ, از ۋاقىتتارىڭىزدى ءبولىپ, جۋرنالعا ءسوز جازىپ تۇرۋلارىڭىزدى شىعارۋ­شى­لار قاتتى وتىنەدى. شىعارۋ­شى­لار: بەكمۇحامەد سەركەباي, ىسماعۇل سادۋاقاس, عابدراحمان بايدالى». وسىلايشا, جۋرنال شى­­عا­رۋشىلارى قازاق جاس­تارىن «بالاپان» جۋرنالىنا بەلسەندى تۇر­دە اتسالىسۋعا, قالاممەن قىزمەت ەتۋگە شاقىر­عان. سوعان قاراعاندا بەكمۇحامەد سەركەباەۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى جانە ءابدىراحمان ءبايدىلدين جۋرنالدىڭ 1917–1918 جىل­دار­داعى شىعارۋشىلارى بول­عان سىڭايلى. ال ونىڭ الدىن­دا­عى 1916–1917 جىلدارى جۋرنالدى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ شىعارعان بولۋى كەرەك.

الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى ومبى وبلىستىق مەم­لەكەت ارحيۆىندەگى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, «بالاپاننىڭ» جاۋاپتى شىعارۋشىسى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى بولعانىن جازعان ەدى. عالىمنىڭ جازۋىنشا, «بالا­پان­­نىڭ» 1917 جىلعى №5 سانىندا قوشكەنىڭ «گورە وت ۋما» («اقىلدىڭ ازابى») شىعار­­­ما­­­سى­نان ءۇزىندى جاريالانىپتى. 1918 جىلعى 30 شىلدەدە «بىرلىك» ۇيىمى جانىنان «جاس ازامات» گازەتى شىققاندا باسىلىمنىڭ ال­عاشقى رەداكتورى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى بولعان ەدى. سوعان قارا­عاندا قوشكە «بالا­پان­نىڭ» شىعارۋشىسى قىزمە­تىن 1917 جىلعى قازانعا دەيىن اتقارىپ, ارى قاراي «جاس ازامات» گازەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان سەكىلدى.

سونىمەن قاتار «بالاپاننىڭ» تاعى ءبىر شىعارۋشىسى ماعجان جۇماباي­ ۇلى بولدى. ماعجان قول­جازبا جۋرنالعا اقجولتاي تىلەگىن ارناپ: «با­لاپان قانات قاقتى... جاس ەدى. قاناتى دا قاتىپ جەتكەن جوق ەدى. امال­سىز قاقتى. سولتۇستىكتىڭ سۋى­­عىنا شىداي المادى. سۋىق جەل سۇيەگىنە جەتتى. ىزعار وكپەسىنە ءوتتى...», دەپ كەلەتىن اللەگوريالىق تۋىن­­دىسىن جاريالادى.

جۋرنال رەداكتورلارى «بالا­پان» قولجازبا جۋرنالىن شىعا­رۋ ار­قىلى جازۋعا يكەمى بار قالام يە­لەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن شىڭ­دادى. جۋرنالدا نەگىزىنەن ادەبي تۋىن­دىلار جاريالانىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەردى. ەندەشە جازبا ادەبيەتتى جاڭا ساپاعا كوتەرگەن «بالاپاننىڭ» ەڭ­بە­گى ءالى دە باعامدالۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.