ساياسي تۇراقسىزدىق ۇستەمدىك ەتكەن وڭىرلەردىڭ توعىسىنداعى ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ءۇشىن استانا مەن يسلاماباد اراسىنداعى ديالوگ سوڭعى جىلدارى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولا باستادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پاكىستانعا مەملەكەتتىك ساپارى – ەكى ەل باسشىلىعىنىڭ ستراتەگيالىق سەنىمدى تەرەڭدەتۋگە, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامى. ساراپشى تاير نيگمانوۆ بۇل ساپاردىڭ سيمۆولدىق قانا ەمەس, ناقتى ساياسي ءارى ەكونوميكالىق سالماعى بار ەكەنىن اتاپ وتەدى: اۋعانستانداعى جاعدايدان باستاپ, كولىك دالىزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا, لوگيستيكالىق ىنتىماقتاستىقتان مادەني جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا دەيىن – بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى تاقىرىپتارى ەكى ەل مۇددەسىن بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرىپ وتىر.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ يسلامابادقا مەملەكەتتىك ساپارمەن باردى. ديپلوماتيادا بۇل – ەلدەر اراسىنداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سىيلاستىق پەن سەنىمنىڭ كورىنىسى. يسلامابادتا بۇل ساپاردىڭ ماڭىزدىلىعى قالاي باعالاندى؟ ءبىزدىڭ ەلدەر باسشىلارى (پرەزيدەنت توقاەۆ پەن پرەمەر-مينيستر شاريف) ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ تاريحىندا جاڭا كەزەڭدى اشىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– پرەمەر-مينيستر شاحباز شاريف پەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ قارىم-قاتىناسى جاقسى دەڭگەيدە قالىپتاسقان. ولار تۇراقتى بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, وتكەن جىلى ولاردىڭ ەكى كەزدەسۋى بولعان: بىرەۋى تەلەفون ارقىلى, ەكىنشىسى باسقا فورماتتا. حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان ەكى بايلانىس – بۇل از كورسەتكىش ەمەس. ءاربىر ەل باسشىسىمەن كەمىندە ءبىر رەت ديالوگ ورناتا بەرمەيدى, ال ەكى بايلانىس بولسا – بۇل ەلدىڭ ءبىزدىڭ نازارىمىزدا بار ەكەنىن بىلدىرەدى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان پاكىستان قازاقستان ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى باعىت بولماسا دا, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ءوزارا مۇددەگە نەگىزدەلگەن جانە ەكى جاققا دا ماڭىزدى. ناقتى جەكە ساپار – ەكىجاقتى قاتىناستى نىعايتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ پرەزيدەنت تەك پاكىستانعا بارىپ قانا قويماي, شاحباز ءشاريفتى كەلەسى جىلى قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن شاقىردى. بۇل ەكىجاقتى قاتىناستىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە ناقتى مۇددە بار ەكەنىن كورسەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پاكىستاندىق The News International باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتى جاريالاندى
– قازاقستان مەن پاكىستان – ءوز ايماقتارىنىڭ نەگىزگى ويىنشىلارى. ءبىز شىۇ مەن ىقۇ الاڭدارىندا بەلسەندى ارەكەت ەتەمىز. ەكى ەل ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قالاي بىرلەسىپ ىقپال ەتە الادى, اسىرەسە اۋعانستانداعى كۇردەلى جاعدايدى ەسكەرسەك؟ «استانا–يسلاماباد» ساياسي ديالوگىن نىعايتۋعا قانداي پەرسپەكتيۆالار بار دەپ ويلايسىز؟
– شىندىعىندا, ءبىز شىۇ اياسىندا قارىم-قاتىناس جاسايمىز, جانە بۇل بالكىم, قازاقستان مەن پاكىستاننىڭ ەكەۋىنە دە قاتىسى بار ەڭ ماڭىزدى ۇيىم. سوندىقتان دا مۇددەلەرىمىزدىڭ ناقتى توعىساتىن نۇكتەلەرى بار دەپ ايتۋعا بولادى. اۋعانستانعا كەلەتىن بولساق, مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ءبىزدىڭ ءوزارا مۇددەلەرىمىزدىڭ نەگىزگى ايماعى. بىرىنشىدەن, پاكىستان تاريحي تۇرعىدان اۋعانستانعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار پاكىستان سول ەلدىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىندا نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى سانالادى. قازاقستان بولسا, تۇراقتى, كەم دەگەندە شارتتى تۇردە تۇراقتى بيلىك ورناعان, ەسىرتكى, قارۋ-كونتراباندا, تەرروريزمدى دايىنداۋ سياقتى قاۋىپ-قاتەر تۋعىزبايتىن اۋعانستاندا مۇددەلەس. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى, سەبەبى اۋعانستان بىزدەن شامامەن 700 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان. قيىن رەلەفكە قاراماستان, بۇل قاشىقتىق جاقىن سانالادى. سوندىقتان قازاقستان اۋعانستان ساياساتىنا ىقپال ەتە الاتىن بارلىق مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا مۇددەلى.
ەكىنشى جاعىنان, پاكىستان – ءوز كەزەگىندە 200 ميلليونداي حالقى بار ءىرى نارىق. اۋعانستان بولسا قازاقستاننان پاكىستانعا قاراي وڭتۇستىك كوريدوردىڭ بايلانىس بۋىنى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. سول سەبەپتى ءبىز تەك اۋعانستاننىڭ تۇراقتىلىعىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ اۋماعىندا كولىك-ترانسپورت جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا دا مۇددەلىمىز. وسى تۇرعىدان قازاقستان مەن پاكىستان مۇددەلەرى قايتادان توعىسادى.
قازاقستان مەن پاكىستان ىنتىماقتاستىعى ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى
– تەڭىزگە شىعۋ مۇمكىندىگى جوق قازاقستان ءۇشىن پاكىستان – دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا اپاراتىن ستراتەگيالىق كوپىر. پرەزيدەنت توقاەۆ كولىك دالىزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. قازاقستاندىق جۇك تاسىمالدارىن قاراچي مەن گۆادار پورتتارى ارقىلى وتكىزۋ ءۇشىن قانداي ناقتى قادامدار جاسالۋدا؟ قازاقستان مەن پاكىستان تەمىرجول جۇيەلەرىن بىرىكتىرەتىن ترانسافگان ءدالىزى جونىندەگى كەلىسسوزدەر قاي ساتىدا تۇر؟
– الدىڭعى سۇراققا جاۋاپ بەرگەندەي, وڭتۇستىك ءدالىز وزدىگىنەن قىزىقتى. بۇل تەك دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا شىعۋ ەمەس, ول ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى, سونىمەن قاتار وڭتۇستىك نارىقتارعا شىعۋ مۇمكىندىگى: پاكىستان – 200 ملن ادام, ءۇندىستان – 1,5 ملرد ادام. بۇل – زور الەۋەت. قازىرگى ساۋدا كولەمى شامامەن 100 ملن دوللار, ءتىپتى ءسال تومەن, بىراق بۇل پاكىستان سياقتى ءىرى مەملەكەت ءۇشىن شەكتەۋ ەمەس. سوندىقتان ءبىز بۇل نارىقتارعا شىعۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار لوگيستيكالىق جولداردى, ونىڭ ىشىندە تەڭىز ساۋداسىن ءارتاراپتاندىرۋدى دا ماقسات تۇتامىز. مەنىڭ ويىمشا, ەڭ ماڭىزدىسى – تۋرگۋندي – گەرات تەمىرجول جەلىسى جوباسى, ۇزىندىعى 120 كم. بۇل – قازاقستان اۋعانستاندا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جانە جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبا. بۇدان باسقا, وڭتۇستىك ءدالىز بويىنشا لوگيستيكا مەن كولىكتى دامىتۋ قاجەت. ەڭ كۇردەلى ماسەلە, ارينە, اۋعانستان بولىپ وتىر. قازاقستان بۇل جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, اۋعانستان ىشىندەگى تەمىرجول قاتىناسىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالۋدا.
– قازاقستان مەن پاكىستان اراسىنداعى قازاق-پاكىستان بيزنەس-فورۋمىنا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەكە قاتىسۋى كۇتىلۋدە. بۇل ينۆەستورلار ءۇشىن ماڭىزدى سيگنال. وسى تۇرعىدا, پاكىستان قازاقستاندىق بيزنەس ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ەكونوميكالىق سالالاردى قانداي دەپ ەسەپتەيدى؟ ال كەرىسىنشە, پاكىستاندىق كومپانيالار بىزگە قانداي ونىمدەر مەن قىزمەتتەردى ۇسىنا الادى (تەكستيل, فارماتسەۆتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى)؟ ۇلكەن كولەمدى كوممەرتسيالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
– ۇلكەن كوممەرتسيالىق كەلىسىمدەر تۋرالى ايتۋ قيىن, سەبەبى مەن نەگىزىنەن ەۋروپاعا ماماندانعانمىن, وڭتۇستىك ازياعا ەمەس. دەگەنمەن, جالپى ايتقاندا, پاكىستان – وتە دامىعان تەكستيل ونەركاسىبى بار ەل: كيىم, سپورتتىق جابدىقتار جانە باسقا دا ونىمدەر ءوندىرىسى جۇيەلەنگەن. پاكىستاندا ءارتۇرلى تاۋارلاردىڭ كەڭ سپەكترى شىعارىلادى. سونىمەن قاتار ءۇندىستان سياقتى, پاكىستان فارماتسەۆتيكا سالاسىندا دا جاقسى دامىعان. بۇل, نەگىزىنەن, ىرگەلى, باستاپقى ءدارى-دارمەكتەردى قامتيدى, جانە ولاردى وتە ۇلكەن كولەمدە شىعارادى. بۇل, ارينە, ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە ساي. ەكىنشى جاعىنان, پاكىستان – شامامەن 200 ميلليون حالقى بار مەملەكەت, جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى ونىڭ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. مۇندا كليمات فاكتورىن ەسكەرۋ قاجەت. كليماتولوگتار مەن ەكونوميستەر سوڭعى ۋاقىتتا كليمات وزگەرىسى ءتۇرلى ەلدەردىڭ ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى اسەر ەتەتىنىن ءجيى اتاپ كورسەتەدى, ال پاكىستان – تاۋەكەلى جوعارى ايماقتا ورنالاسقان. ەلدىڭ كليماتى ىستىق, ءشولدى جانە تاۋلى اۋماقتارى كوپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايسىز. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, ورتاشا جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ ءوسۋى جاعدايىندا پاكىستانداعى ومىرلىك جاعدايلار كۇرت ناشارلاپ, ميگراتسيالىق پروتسەستەر كۇشەيۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى قيىندايدى. سوندىقتان پاكىستان قازىردەن باستاپ ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىمىن قايدا جانە قالاي ۇيىمداستىرۋ كەرەگىن ويلاستىرۋدا. مىنە وسى تۇرعىدا قازاقستان ءوز مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنادى – قازىرگى ۋاقىتتا سالىستىرمالى تۇردە از ماسشتابتا, ويتكەنى گەوگرافيالىق الىستىق جانە وڭتۇستىك ءدالىزدىڭ ءالى تولىق دامىماعانى كەدەرگى بولىپ وتىر. بۇل پروتسەسس بويىنشا قازاقستان ەرەكشە جاعداي ەمەس: ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بارلىق مەملەكەتتەر وسىنداي ىنتىماقتاستىق فورماتتارىن جوسپارلاعاندا كليماتتىق فاكتوردى ەسكەرۋى قاجەت.
– ءبىزدىڭ ساۋدا الەۋەتىمىز قازىرگى كورسەتكىشتەردەن الدەقايدا جوعارى دەپ باعالانادى. ءبىز 1 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن قانداي كەدەرگىلەردى جويۋىمىز كەرەك: لوگيستيكا, بانك اۋدارىمدارى نەمەسە ءبىر-ءبىرىمىز تۋرالى اقپاراتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مە؟
– مەنىڭ ويىمشا, ەڭ باستى ماسەلە – بۇل گەوگرافيالىق الىستىق پەن ءبىزدىڭ ارامىزدا ورنالاسقان مەملەكەتتەر. ەگەر كارتانى قاراساق, پاكىستانعا قوسىلۋدىڭ مۇمكىن باعىتتارىنىڭ ءبىرى – تۇرىكمەنستان مەن اۋعانستان ارقىلى ءوتۋ. الايدا, اۋعانستان ءوز كەزەگىندە قيىن ءارى دامىماعان ايماق بولىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان, تۇرىكمەنستان ارقىلى وتەتىن باعىتتا دا قيىندىقتار بار, ونىڭ ىشىندە يرانمەن بايلانىستى ماسەلەلەر بار. تۇرىكمەنستان بۇل جاعدايدا ءبىرتۇرلى «تار قاقپا» سياقتى اسەر ەتىپ, ءبىزدىڭ تەك پاكىستانمەن ساۋداداعى مۇمكىندىكتەرىمىزدى عانا ەمەس, يرانمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋىمىزدى دە شەكتەيدى. ال يران گەوگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىزگە الدەقايدا جاقىن مەملەكەت. سول سەبەپتى پاكىستان باعىتى بويىنشا دا ۇقساس قيىندىقتار تۋىندايدى. اۋعانستان ارقىلى وتەتىن باعىتقا بالاما رەتىندە يران باعىتىن قاراستىرۋعا بولادى: قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران – پاكىستان. دەگەنمەن بۇل باعىتتا دا وڭاي ەمەس. يران سانكتسيالىق قىسىم استىندا جانە تاۋەكەلى جوعارى ايماقتا ورنالاسقان, بۇل سوڭعى وقيعالاردا ايقىن كورىنىس تاپتى. بۇل مارشرۋتتى دامىتۋ ەكىنشى دەڭگەيلى سانكتسيالار نەمەسە قوسىمشا ساۋدا شەكتەۋلەرى قاۋىپىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن, بۇنى, مىسالى, بۇرىن دونالد ترامپ تا ايتقان ەدى, يرانمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جۇرگىزەتىن ەلدەردى ەسكەرتىپ. سوندىقتان, ەڭ باستى كەدەرگى رەتىندە مەن, ءبىرىنشى كەزەكتە, لوگيستيكالىق ماسەلەنى اتاپ وتەمىن.
قاسىم-جومارت توقاەۆقا پاكىستاننىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى تابىستالدى
– ءبىزدىڭ حالىقتاردى ورتاق تاريح پەن ءدىن بايلانىستىرادى. پاكىستاندىقتار ۇلى دالانىڭ مۇراسىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى, ال قازاقستاندىقتار پاكىستاننىڭ باي مادەنيەتىمەن تانىسادى. تىكەلەي اۋە قاتىناسىن دامىتۋ جانە تۋريستىك الماسۋلار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟ ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, ءار قازاقستاندىق قازىرگى زامانعى پاكىستان تۋرالى نەنى ءبىلۋى كەرەك؟
– ساپار بارىسىندا ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى تىكەلەي اۋە قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى قارالدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ء«بىلۋى كەرەك» نەمەسە «مىندەتتى ءبىلۋى ءتيىس» دەگەندى مەن ۇناتپايمىن. دەگەنمەن, كونتسەپتۋالدى تۇرعىدان العاندا, ورتاشا قازاقستاندىق پاكىستان تۋرالى, ارينە, وتە از بىلەدى. كوبىنەسە ەل تۋرالى تۇسىنىك Instagram مەن باسقا الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءازىل-سىقاق ۆيدەولار ارقىلى قالىپتاسادى, وندا جارتىلاي قولونەر جاعدايىندا كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارى – مىسالى, بوياۋ بانكىلەرى سياقتى ونىمدەر – كورسەتىلەدى. ارينە, بۇل پاكىستاندا شىن مانىندە بار جانە ءومىردىڭ ناقتى ءبىر بولىگىن كورسەتەدى, بىراق بۇل ەل مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. شىن مانىندە, بۇل وتە ءىرى جانە كوپ قىرلى مەملەكەت, سونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق تۇرعىدان دا ءارتۇرلى. بەلۋدجي, حازارەي جانە باسقا دا كوپتەگەن حالىقتار ءومىر سۇرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاعداي ۇندىستانعا ۇقساس. ءبىز كوبىنەسە پاكىستاندىقتار مەن ۇندىستەردى سالىستىرمالى تۇردە ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە قابىلدايمىز, الايدا شىن مانىندە پاكىستاندا دا, ءۇندىستاندا دا ەتنيكالىق ارتۇرلىلىك وتە ۇلكەن. بۇل توپتار ءبىر-بىرىنەن ءتىل, ءدىن, ۇلتتىق كيىم, داستۇرلەر جانە ءتىپتى سىرتقى كەلبەت بويىنشا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنۋى مۇمكىن. جالپى, پاكىستان – وتە قىزىقتى مەملەكەت, وعان نازار اۋدارۋعا جانە قىزىعۋشىلىق تانىتۋعا تۇرارلىق. ونىڭ تاريحى, ەتنوستارى, ىشكى قۇرىلىمى مەن مادەني ارتۇرلىلىگى تۋرالى كەم دەگەندە وقىپ شىعۋعا بولادى.