قازىر ەلىمىزدىڭ ساياسي باعدارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءسات دەسەك, ارتىق بولا قويماس. وسى باعىتتاعى اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ اياسىندا جاڭا كونستيتۋتسيامىزدىڭ جوباسى جاريالاندى. بۇل – ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىمىزدى ايشىقتايتىن تاريحي قۇجات.
جالپى, كونستيتۋتسيالىق رەفورما – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدەگى ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ باستاماسىنان تۋىنداعان قادام. وسى ماقساتپەن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ىرگەلى جۇمىس اتقارىلدى.
كوميسسيا قۇرامىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مۇشەلەرى, بەلگىلى زاڭگەرلەر, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن تۇلعالار, باق جەتەكشىلەرى, ءماسليحات توراعالارى, وڭىرلىك قوعامدىق كەڭەستەردىڭ مۇشەلەرى جانە عىلىمي-ساراپتامالىق ورتا وكىلدەرىنىڭ بولۋى بارلىق ايماق پەن الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەسىن كەڭىنەن ەسكەرۋدى قامتاماسىز ەتتى. بۇل «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنى انىق.
تالقىلاۋ ۇدەرىسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇردى. ول ساراپشىلار اراسىنداعى پىكىرتالاستارمەن قاتار تسيفرلىق پلاتفورمالار مەن كەرى بايلانىس تەتىكتەرى ارقىلى ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى قوعامدىق ديسكۋسسيانى قامتىدى. ازاماتتاردان, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردان تۇسكەن جۇزدەگەن ۇسىنىس جان-جاقتى ساراپتالىپ, ىشكى تۇرعىدان ۇيلەسكەن ءبىرتۇتاس جوباعا ەنگىزىلدى. وتىرىستاردىڭ تىكەلەي كورسەتىلۋى, اشىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ مەدياكەڭىستىكتەگى بەلسەندىلىگى دە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋعا ءارى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعىن كۇشەيتۋگە ەلەۋلى ىقپال ەتتى.
اتالعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە اتا زاڭىمىزدىڭ پرەامبۋلاسىنان باستاپ, نەگىزگى بولىمدەرىنە دەيىن تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىر. كونستيتۋتسيانى كەشەندى تۇردە جاڭارتقان بۇل جوبا مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ فيلوسوفياسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى. ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇجاتىنا بۇرىن بولماعان جاڭا باپتار قوسىلىپ, قولدانىستاعى نورمالاردىڭ زامان تالابىنا ساي قايتا قارالۋى سونىڭ ايقىن دالەلى.
قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇنى مەن نەگىزگى مانىندە حح عاسىرداعى ەسكى جۇيەگە ءتان بەلگىلەر بار ەكەنى بەلگىلى. اسىرەسە بيلىكتىڭ شامادان تىس ورتالىقتاندىرىلۋى جانە ونىڭ قاتاڭ ۆەرتيكالعا نەگىزدەلۋى ادىلەتتى قازاقستانعا باعدار بولا المايدى. سونداي-اق ەسكى رەداكتسيادا ۇلتتىق بىرەگەيلىك تە ناقتى ايقىندالماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ زامان كوشىنە ىلەسىپ قانا قويماي, الدىڭعى لەگىنە شىعۋىنا جول اشاتىن جاڭا سەرپىن قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
شىن مانىندە, كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزى. قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى, ەڭ الدىمەن, اتا زاڭدا ايقىندالادى. سوندىقتان جاڭا جوبادا ەلىمىزدىڭ الداعى ونداعان جىلدارعا ارنالعان ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ باعدارىن ناقتىلايتىن, سونداي-اق تۇراقتى ءارى ورنىقتى ءوسۋدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالايتىن باسىمدىقتارعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن.
بۇدان باسقا, مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى رەتىندە ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ناقتى ءارى مازمۇندى تۇردە بەكىتىلگەن. بۇل – قىسقامەرزىمدى ساياسي شەشىمدەرگە ەمەس, ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن ۇستانىم. وسىلايشا, كونستيتۋتسيانىڭ ۇسىنىلعان جوباسىن قوعامدى بىرىكتىرەتىن جانە بولاشاققا سەنىم قالىپتاستىراتىن رولگە يە دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. مۇنىڭ ءبارى كەزدەيسوق وزگەرىستەر ەمەس, جۇيەلى جاڭعىرۋ ەكەنى ءسوزسىز.
بۇل جاڭعىرۋ – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى باتىل قادام. ويتكەنى جاڭا اتا زاڭ جوباسىندا ادىلدىك, زاڭ ۇستەمدىگى جانە تەڭ مۇمكىندىك قاعيداتتارىنا باسا ءمان بەرىلگەن. ادىلەتتىلىك فورمالدى ۇران ەمەس, ناقتى قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق مازمۇنمەن تولىقتىرىلىپ وتىر. سول ارقىلى مەملەكەت قوعام الدىندا ەسەپ بەرەتىن, ال ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋدا ناقتى تەتىكتەرگە يە بولاتىن جاڭا ءوزارا قاتىناس مودەلى قالىپتاسادى. بۇل – بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتىپ, اشىق ءارى ءادىل باسقارۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋدىڭ ماڭىزدى جولى.
جاڭا وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتۋدى جانە ساياسي جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. سول ارقىلى زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ ءرولى نىعايىپ, وكىلدى ورگاننىڭ ۇكىمەت پەن اتقارۋشى بيلىككە ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى كەڭەيەدى. مۇنداي قادام وكىلدى بيلىكتىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, حالىقتىڭ ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. پارلامەنتتىڭ كۇشەيۋى بيلىكتىڭ ءبىر ورتالىققا شوعىرلانۋىن شەكتەپ, ساياسي جۇيەدەگى اشىقتىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قابىلداناتىن شەشىمدەردە قوعامنىڭ مۇددەسى تولىق ەسكەرىلەدى.
سونداي-اق بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك پەن ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيىپ, ساياسي جۇيە بۇرىنعىدان دا جيناقى, ايقىن ءارى ناتيجەگە باعىتتالعان سيپاتقا يە بولادى. مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتى فورماليزمنەن ارىلىپ, ناقتى قوعامدىق سۇرانىستارعا جاۋاپ بەرۋگە بەيىمدەلەدى. مۇنداي جۇيە ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋمەن قاتار, سىرتقى وزگەرىستەرگە دە يكەمدى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى نىعايادى.
جالپى, جاڭا كونستيتۋتسيانى ىشكى فاكتورلار مەن سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن سالماقتى جاۋاپ دەپ قابىلدايمىز. سەبەبى الەمدە ورىن العان تۇراقسىزدىق, گەوساياسي وزگەرىستەر جانە ىشكى الەۋمەتتىك سۇرانىستار مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاڭاشا قاراۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل تالاپتار ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىندە ەسكەرىلۋگە ءتيىس.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ەل ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋعا, اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋعا جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ناقتى قۇقىقتىق نورمالارمەن تولىقتىرىلعان. بۇل قۇجات مەملەكەتتىڭ سىرتقى قىسىمدارعا توتەپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ, ىشكى بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان اتالعان جوبا مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى مۇددەسى قاتار قامتىلعان, زامانعا ساي قۇجات ەكەنى انىق.
تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەر جايت, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ مازمۇنى, باپتاردىڭ اتاۋلارى, جاڭا بولىمدەردىڭ ءمانى جاي تەحنيكالىق تۇزەتۋلەر ەمەس, تەرەڭ ويلاستىرىلعان تۇجىرىمدامالىق جاڭعىرۋدىڭ ناتيجەسى ەكەنى. ءماتىننىڭ جاتىق, بارىنشا تۇسىنىكتى جازىلۋى دا اتا زاڭنىڭ بيۋروكراتيالىق تىلدەن باس تارتقانىن, اناعۇرلىم جۇيەلى ءارى جۇمىر بولا تۇسكەنىن كورسەتەدى.
قورىتا ايتقاندا, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا باعىتتالعان جۇيەلى قادام دەپ قابىلدايمىز. بۇل – ۋاقىت تالابى, قوعام سۇرانىسى جانە تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ توعىسۋىنان تۋىنداعان شەشىم. ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى ەندى تەك ساياسي باعدار عانا ەمەس, اتا زاڭمەن بەكىتىلگەن ناقتى دامۋ جولىنا اينالىپ وتىر.
وسى جولدا ۇلت بولىپ ۇيىسۋ اسا ماڭىزدى. سەبەبى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – تەك بيلىكتىڭ ەمەس, بارشا حالىقتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى. بىرلىك پەن ىنتىماق بار جەردە عانا ادىلەتتى, قۋاتتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت قالىپتاسادى. سوندىقتان بارشا وتانداسىمىزدى وسىنداي تاريحي كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, بىرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتۋگە شاقىرامىن.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
سەنات توراعاسى