قازاق قۇسبەگىلەرى قىران بۇركىتتىڭ سىرتقى بوگەنايى مەن ءتۇر-تۇسىنە, ۇلكەن-كىشىلىگى مەن تابيعات سىيلاعان جاراتىلىس پوشىمىنا قاراپ, ونىڭ قانداي جەردىڭ قۇسى ەكەنىن ءداپ باسىپ ايتىپ بەرە الادى.
ۇشىپ جۇرگەن بۇركىتتىڭ ءتۇر-تۇسىنە قاراپ-اق ونىڭ ۇيا سالىپ, ءوسىپ-ونگەن مەكەنىن اجىراتقان. مىسالى, بيىك قۇزعا ۇيا سالعان بۇركىتتىڭ بالاپانى قاراكەر, كوكسۇر دا, بەتباقتى وڭىرگە ۇيا سالعان بۇركىتتىڭ بالاپانى قىزىل جيرەن, ت.ب. دەگەندەي.
قاراپايىم بۇقارانىڭ ورنيتولوگيالىق تانىمىندا قىران قۇستاردى تۇرگە ءبولۋ مەن تۇستەۋدىڭ الۋان ءتۇرلى جولدارى بار. اتاپ ايتقاندا, قىران قۇستاردى تابيعي جاراتىلىسى مەن بىتىمىنە قاراي ۇلكەن قىران جانە كىشى قىران دەپ ەكى تۇرگە ءبولىپ قاراسا, اڭ قاعۋ سيپاتىنا قاراي: اڭدى جەردە ءبۇرىپ ۇستايتىندار جانە اسپاندا تەۋىپ, ءتۇيىپ ۇستايتىندار دەپ تاعى دا ەكى تۇرگە ءبولىپتى.
اڭدى جەردە ءبۇرىپ ۇستايتىندار قاتارىنا ولجاسىن قارا جەردىڭ بەتىندە ءبۇرىپ ۇستايتىن بۇركىت جانە بۇركىت تەكتەستەردى جاتقىزادى. قازاق قۇسبەگىلەرى ونداي قۇستاردى اۋشى قۇستار دەپ اتاپ, ونىمەن اڭ قاعۋدى اۋشىلىق دەپ باعالاعان. ولجاسىن اۋادا تەۋىپ نەمەسە ۇرىپ-ءتۇيىپ ۇستايتىن ەكىنشى توپتى – سۇڭقار, قارشىعا, لاشىن, يتەلگى سياقتى شاعىن قىراندار قۇرايدى. وسى ءبىر دەنە-تۇرقى شاعىن قىران قۇستاردى كورنەكتى عالىم ءا.مارعۇلان مەن تانىمال ەتنوگراف ج.بابالىق ۇلى ء«شاۋلى قىراندار» دەپ اتاپتى.
ءبىز دە جوعارىداعى زەرتتەۋشىلەر تۇجىرىمىن نەگىزگە الىپ, بۇدان بىلاي بۇركىتتەن باسقا ۇساق قىرانداردى ء«شاۋلى قىراندار» دەپ جازۋدى ءجون كوردىك. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىندە بۇركىتتىڭ اتالىعىن (ەركەگىن) سارشا نەمەسە بۇقاتانا دەپ اتايتىن ءداستۇر بار. ال تارباعاتاي – جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قۇسبەگىلەرى دەنەسى كىشى قىرانداردىڭ ءبارىن تۇگەلدەي ء«شاۋلى» دەپ اتايتىن ءداستۇر قالىپتاسقان. بۇنى دا ەسكەرگەن ءجون. ءبىر قىزىعى, ء«شاۋلى» اتاۋى ەل اراسىندا بولسىن نەمەسە قۇسبەگىلىك ونەرى تۋرالى زەرتتەپ جۇرگەن ەتنوگرافتار تاراپىنان دا ءالى بىرىزدىلىككە تۇسە قويعان جوق.
وسى ورايدا, ء«شاۋلى» اتاۋى تۋرالى بايولكەلىك قۇسبەگى توتاي ساۋىرجان ۇلى 1990 جىلى جارىق كورگەن «قۇسبەگى» اتتى مونوگرافياسىندا بىلاي دەپ تارقاتادى: «بۇركىتتىڭ ەركەگىن ءشاۋلى نەمەسە سارشا دەپ, ۇرعاشىسىن ۇياباسار دەيدى. ءشاۋلى سارشا بۇركىتتىڭ سيپاتى – باقاباستاۋ, ءبىتىمى تورتباق, دەنە-تۇرقى ۇياباساردان كىشى, ساۋساقتارى بىتىعىر, قانات-قۇيرىعى كەلتە بولادى. شاۋلىدەن وتكىر قىران شىققانىمەن ۇياباسارعا جەتپەيدى. بۇركىتتىڭ اتالىعى ىشىندە سارشادان ءسال ۇلكەندەۋ ءتۇرى دە كەزدەسەدى. ونى قۇسبەگىلەر «بۇقاتانا» دەپ ايتادى. ول كۇيى كەلگەندە ءبىر-ەكى تۇلكى الۋعا جارايدى» دەسە, شىڭجاڭ – التاي ولكەسىنە تانىمال مىنىسكەر قۇسبەگى ءارى زەرتتەۋشى شايقاسىن جاڭگىر ۇلى: «سارشا دەگەنىمىز – بۇركىتتىڭ ەركەگى. ونىڭ دەنەسى قوراش, توپانى شاعىن, قۋاتى از, قورقاق, ءناسىلسىز كەلەدى. سارشانىڭ تۇلكىگە ءالى جەتپەيدى, ۇساق قويان, تىشقان سياقتى جاندىكتەردى ۇستاپ جەپ كۇنەلتەدى. قازاق قۇسبەگىلەرى بۇقاتانا مەن سارشانىڭ تەگىن شاۋلىگە تەليدى» دەپ جازىپتى.
التاي – قوبدا بەتى قۇسبەگىلەرىنىڭ تانىمىندا «الىمىر قۇس» دەگەن ۇعىم بار. وسىنداعى «الىمىر» ءسوزى جۇرەكتى قىران قۇستارعا قاراتا ايتىلادى. بۇل توپقا: ەتقورەكتى جىرتقىش قۇستار بۇركىت, سۇڭقار, قارشىعا, يتەلگى, لاشىن, ت.ب. جاتقىزادى. شىڭجاڭ – التاي ولكەسىنە تانىمال زەرتتەۋشى قالي بولەش ۇلى قۇراستىرىپ, 2009 جىلى ىلەدە جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇسبەگىلىك ونەرى» اتتى كىتاپتا: «الىمىر قۇس دەپ – وزىنەن ۇلكەن زاتتى كوتەرەتىن قۇمىرسقا سياقتى, ءوز دەنەسىنەن سالماعى اۋىر اڭ-قۇستى اۋلاي الاتىن ۇلكەن-كىشى قىرانداردى ايتادى», دەپ جازعان ەكەن. وسى تۇجىرىمعا قاراعاندا قازاقتار اۋشى قۇستار ىشىندە تەك قىراندارىن عانا الىمىر دەپ اتاعان سياقتى.
قازاق قۇسبەگىلەرى بۇركىتتىڭ ءوسىپ-ونگەن مەكەن-تۇراعى مەن ءوڭىردىڭ فاۋنيستيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قىر قۇسى, تاۋ قۇسى, وي قۇسى دەپ بولەدى.
قىر قۇسىنىڭ سيپاتى – سىرتقى جۇندەرى قارا بارقىن تارتىپ, قانات-قۇيرىعىنداعى اق تەڭبىلدەرى اشىق كورىنىپ تۇرادى, دەنە ءبىتىمى كىشىلەۋ كەلەدى. بۇل بۇركىتتىڭ اقيىق, كوكسەڭگىر, اقسەڭگىر, قىراعى, ت.ب. تۇرلەرى بار.
تاۋ قۇسىنىڭ سيپاتى – دەنەسى ءىرى, كەۋدەسى كەڭ, يىقتى, ەكى اياعىنىڭ اراسى الشاق, جاۋىرىنى سىرتقا تەۋىپ شىعىپ تۇرادى, مويىن ءجۇنى مەن بالاق ءجۇنى سالالى بولادى.
وي قۇسىنىڭ سيپاتى – ىقشام, شەبەر ۇستا شاپقان ەردەي جيناقى ءبىتىمدى, يىقتى, اڭعارلى, اۋقىمدى, كەسەك تۇلعالى كورىنەدى. بۇل توپقا مۇزبالاق, تورتپەرەن, ءتورتسارى, ت.ب. بۇركىتتەر جاتادى.