ەلىمىزدە جەكە مەكتەپتەر سانى كەيىنگى جىلدارى كۇرت كوبەيدى. بۇعان ولاردىڭ مەملەكەتتەن ءار بالاعا قارجى الاتىنى تۇرتكى بولعان-دى. اقشا جۇرگەن جەردە كىلتيپان قوسا كيلىگەتىنى بار عوي, بۇل قولداۋدان دا شيكىلىك شىقتى.
قارجىلاندىرۋدىڭ قازىرگى ءتارتىبى بۇرمالانعان
اۋەل باستا ورىن جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ ماقساتىندا اشىلعان ۇيىمداردىڭ كەيبىرى اتى بار, زاتى جوق وقۋشىلارعا قارجى تارتقان. ودان قالدى اتا-انالاردان ءبىر پەرزەنتىن وقىتۋعا جىلىنا 10 ملن تەڭگەدەن اسا قاراجات الاتىن وقۋ وشاقتارى دا ۇكىمەتتىڭ قولداۋىن يەمدەنگەن. ەندى جۇيەگە وزگەرىس ەنگىزىلىپ, قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى قايتا قارالماق. اتالعان تۇيتكىلدى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا كوتەرىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرعان ەدى. ارتىنشا كەشەگى وتكەن قۇرىلتايدا دا ماسەلەگە تەرەڭىرەك توقتالىپ, ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىنىن شەگەلەپ ايتتى.
«كەيىنگى كەزدە ماعان جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ تاسىلىنە قاتىستى شاعىمدار ءجيى كەلىپ تۇسەتىن بولدى. جۋىردا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا مەن بۇعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىمدى ايتتىم. ءبىلىم سالاسىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدىڭ قازىرگى ءتارتىبى بۇرمالانعان. بۇل ولقىلىقتى ۋاقىت وزدىرماي تۇزەتۋ قاجەت. جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە جۇرگىزىلگەن اۋديت ناتيجەسىندە زاڭسىز جانە نەگىزسىز شىعىندارعا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. بۇل تۇيتكىل جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ وسالدىعىنان تۋىنداپ وتىر. ۇكىمەتكە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن شۇعىل تۇردە رەفورمالاۋ جۇكتەلدى. قارجىلاندىرۋدىڭ ناقتى كريتەريلەرىن ازىرلەۋ كەرەك. وسى ورايدا, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ىسىندە بيزنەس سالاسى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ەسكەرگەن ءجون», دەدى پرەزيدەنت.
وسىعان وراي وتكەن اپتادا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا ۇكىمەت جەكەمەنشىك ۇيىمدارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس تەتىكتەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزىلىپ, بىرقاتار كوكەيكەستى ماسەلەلەر انىقتالعانىن ايتتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن شىعىن 2020 جىلى 13 ملرد بولسا, 2025 جىلى 242 ملرد-قا دەيىن وسكەن. 2020–2025 جىلدار ارالىعىنداعى ينۆەستيتسيالىق شىعىن 111 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سوعان قاراماستان, باستى ماقسات – ورىن تاپشىلىعى ماسەلەسى ءالى دە شەشىلەدى. ال كەتكەن قارجىعا شامامەن 35 جاڭا مەكتەپ سالۋعا بولادى.
«جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كوبەيۋى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. كوپتەگەن ءبىلىم وشاعى ناقتى وڭىرلىك قاجەتتىلىكتى ەسكەرمەي, رەتسىز اشىلدى. ماسەلەن, ولاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جالعا الىنعان عيماراتتاردا جۇمىس ىستەيدى. ديرەكتورلاردىڭ بىلىكتىلىگى دە سىن كوتەرمەيدى. مەكتەپ عيماراتتارى بيزنەس مەنشىگىندە قالىپ وتىر. جيىرما جىلدان كەيىن ولاردىڭ تۇپكى ماقساتى وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل جۇيەگە دەگەن سەنىمدى ازايتىپ, بيۋدجەت قارجاتىنىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمان تۋدىرادى. سوندىقتان قازىر جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس باستالدى. جاڭا قارجىلاندىرۋ تەتىگى قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە قوسىلدى. مەكتەپتەر تولىق تسيفرلاندىرىلىپ, بيۋدجەتكە سايكەس رەتتەلدى. بىراق بۇل – بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى ۋاقىتشا شارا. نەگىزگى مىندەت – جۇيەنى تولىق قايتا قاراۋ. ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك تاپسىرىس ناقتى وڭىرلىك قاجەتتىلىككە ساي بولۋعا ءتيىس. جاڭا مەكتەپتەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋگە موراتوري ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر», دەدى ا.بالاەۆا.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2026 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قازىنادان قارجىلاندىرۋ شەكتەلەدى. مەملەكەت جىلدىق تولەمى 2,5 ملن تەڭگەدەن تومەن مەكتەپتەردى عانا قارجىلاندىرادى.
ماسەلەنى جان-جاقتى قاراعان ءجون
ەلوردالىق اسەل سەرىكقىزى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر كەرىسىنشە ساپانى ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەنىن ايتادى. «قانداي پراكتيكادا بولسىن, ساپا ساننان شىعادى. ءيا, دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن وقۋ وشاقتارى بار شىعار. بىراق بارىنە بىردەي توپىراق شاشۋعا بولمايدى. مىسالى, مەن ۇلكەن بالامدى جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇياسىنا بەردىم. سونىڭ ناتيجەسىندە, ول ەشبىر قوسىمشا وقىتاتىن ورتالىقتارعا بارماي, ءوز كۇشىمەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستى. ءبىز قاراپايىم مەملەكەتتىك مەكتەپتەن ساپالىراق بولعاندىقتان, جەكە مەكتەپكە بەردىك جانە ونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. بالام بارعان جەكە وقۋ وشاعىندا ءبىر سىنىپتا 15 بالادان اسپايدى», دەيدى اتا-انا.
البەتتە وقۋشىنى تالاپتاندىرىپ, تالانتىن اشىپ جىبەرەتىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ەلىمىزدە بۇرىننان قالىپتاسقان. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە بيۋدجەتكە اجەپتاۋىر شىعىن كەلتىرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. سول سەبەپتى جىلدىق وقۋ اقىسى 2,5 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن جەكە مەكتەپتەردى عانا قارجىلاندىرۋ دۇرىس شەشىم بە دەرسىز. قازاقستاندا اتا-انالارىنان ءار بالاعا جىلدىق تولەمىنە 10 ملن تەڭگەدەن الاتىن جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارى بار, ولاردىڭ مەملەكەت قارجىسىنا الاقان جايىپ وتىرعانى جاراسپايتىنداي. حوش, مۇنداعى ماسەلە تەك قارجىعا تىرەلىپ تۇر ما؟ ساپانى قايدا قويامىز؟ ودان دا بۇرىن جەمقورلىقتىڭ تامىرىن تۇبىرىمەن قايتىپ ۇزەمىز؟
«جەكەمەنشىك ءبىلىم ۇيىمدارى» رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى روزا شارىپقىزى جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ سەكتورى نەگىزسىز جالپىلاما سىنعا ۇشىراپ وتىرعانىن, الايدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ادال ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇمىس ىستەپ, ساپالى ءبىلىم بەرۋدى, قوسىمشا ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالاردى, بەس ۋاقىت تاماقتانۋدى جانە بالالار ءۇشىن قاۋىپسىز ورتانى ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
«اقشانىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا كۇمان تۋسا, قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقان جەكەمەنشىك مەكتەپتەر اشىلۋىنا, قىزمەت كورسەتۋىنە مەملەكەتتىڭ وزىنەن رۇقسات الىپ, اككرەديتاتسيادان ءوتتى عوي. ارينە, سالادا زاڭسىز ارەكەتتەرگە باراتىن جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر بار بولار. ەگەر زاڭسىزدىقتار جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتسا, دەمەك تەك بيزنەستى عانا ەمەس, باقىلاۋ مەحانيزمدەرىنىڭ تيىمدىلىگى دە ادال تالداۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ – مەملەكەت پەن بيزنەسكە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك. ماڭىزدىسى – زاڭ بۇزعانداردى انىقتاپ, بالالار مەن ەل مۇددەسى ءۇشىن ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇيىمداردى قولداۋ. شىن مانىندە, وتاندىق العاشقى جەكە مەكتەپتەردىڭ تاريحى مۇعالىمدەر الا دوربا ارقالاپ كەتكەن, سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قاراجاتىن قالتاسىنا باسىپ, شەتكە كەتپەي, وسى تۋعان جەرگە تۋىن تىگىپ, پەداگوگتەرگە جۇمىس, بالالارعا ءبىلىم بەرگەن ۋاقىتتان باستالادى. مۇنى ەستەن شىعارماۋ كەرەك», دەيدى قاۋىمداستىق ءتورايىمى.
ر.شارىپقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جەكە ءبىلىم بەرۋ سەكتورى – ءبىرتۇتاس مودەل ەمەس, ءارتۇرلى مودەلدەردەن, جاعدايلار مەن ناتيجەلەردەن تۇراتىن كوپقىرلى سالا. ءاربىر ۇيىمنىڭ ارتىندا ناقتى ناتيجەلەر, جاۋاپكەرشىلىك پەن ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى تۇر. جەكە ۇيىمدار ءبىلىم بەرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدا ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل جەردە ماسەلەنىڭ شەشىمى كاسىبي جانە قوعامدىق ديالوگ ناقتى فاكتىلەرگە, تالداۋعا جانە جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ءبىلىم جۇيەسىندەگى ءارتۇرلى فورما مەن تاسىلدەردى, قوعامداستىقتىڭ كاسىبي پىكىرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى.
«شىن مانىندە, مەكتەپ اشۋ سونشالىقتى تابىستى كاسىپ ەمەس. سول سەبەپتى سۋبسيديا – بايلىق, ءسان-سالتانات ەمەس, جاي عانا قاجەتتىلىك. جەكە مەكتەپ يەلەرىن كاسىپكەر دەۋگە كەلمەيدى, قايىرىمدىلىق, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوباعا جاتقىزعان ءجون. وسى جاعدايدا كۇردەلىسى قىزىلوردا وبلىسىندا بولىپ تۇر. اتالعان وڭىردە 37 جەكە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ تەك 2-ەۋى عانا مەملەكەتتىك تاپسىرىس العان. قالعان 35 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى قارجىلاندىرۋعا جىبەرىلمەگەن. ال ءدال وسى وبلىستا تۋ كورسەتكىشى جوعارى ەكەنىن بىلەسىزدەر, ياعني وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعى دا وزەكتى. ەندى كومەك الا الماعان مەكتەپتەردىڭ ءبارى جابىلسا, ماسەلە ودان سايىن شيەلەنىسە بەرەتىن ءتۇرى بار. مۇندايدا بالالار قايتادان مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە بارادى. ال ۇكىمەت مەملەكەتتىك وقۋ وشاقتارىنا جەكە ءبىلىم ۇيىمدارىنا قاراعاندا الدەقايدا كوپ قاراجات ءبولۋى كەرەك», دەيدى ر.شارىپقىزى.
سەكتورعا ساپا مەن تازالىق قاجەت
جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارىنىڭ وكىلدەرى وسى جاعدايعا قاتىستى ءوز پىكىرلەرىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جەكە پاراقشالارىندا اشىق ءبىلدىرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە 17 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن «دانا» جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ باسشىسى رەناتا تولەگەنوۆا كوپشىلىككە ۇقساي قويمايتىن ويىن جازىپتى.
«جەكەمەنشىك مەكتەپتەر اراسىندا سوزبەن ەمەس, ءىس جۇزىندە ءبىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان, ينفراقۇرىلىمعا, كادرلارعا, قاۋىپسىزدىككە, وقىتۋ ساپاسىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن, سالىقتاردى دۇرىس تولەيتىن ادال, ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمدار بار. ءبىزدىڭ مەكتەپ كەيىنگى بەس جىلدا 1 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق سالىق تولەپ, اشىق قارجىلىق جانە باسقارۋ ۇدەرىستەرىن قۇرىپ, مەملەكەت, اتا-انالار مەن بالالار الدىندا تولىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى. مۇنداي مەكتەپتەر از ەمەس, شىنىمەن دە كوپ... الماتى قالاسى مەن وبلىسىنداعى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر يەلەرى قاتىسقان تالقىلاۋدا بىزدە تاۋەكەلدەردى ۋاقىتىندا انىقتاۋعا جانە الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تەتىكتەرىن قۇرماعانىمىزدى مويىندادىق. بۇل جاۋاپكەرشىلىك – بىزدىكى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن جەكە ءبىلىم بەرۋدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن قورعاۋ تۋرالى ەمەس, سەكتوردى ساپالى تازارتۋ مەن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتتىق. بۇعان جوعارى جانە قاتاڭ كاسىبي ستاندارتتار, مەملەكەتتىك تالاپتاردان جوعارى بولاتىن ستاندارتتار, ىشكى مونيتورينگ, الدىن الا اۋديت جانە ءوزارا تەكسەرۋ جۇيەلەرى, كاسىبي قوعامداستىقتىڭ بەلگىلەنگەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىندەردى الىپ تاستاۋعا, ءتىپتى قيىن بولسا دا دايىن بولعانى كەرەك», دەيدى ر.تولەگەنوۆا.
كەيبىر جەكەمەنشىك وقۋ وشاعى يەلەرىنىڭ ايتۋىنشا, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى جالعا الىپ وتىرعان عيماراتىن ماقساتتى پايدالانۋ تەتىگىن اۋىستىرماعان مەكتەپتەردىڭ بارلىعى بۇدان بىلاي جابىلاتىنىن حابارلادى. ولار ماقساتتى پايدالانۋ تەتىگىن وزگەرتەيىن دەسە, اكىمدىك موراتوري تۇرعانىن ايتىپ اۋىستىرمايدى. ويتكەنى الماتى قالاسىنىڭ باس جوسپارى وزگەرتىلىپ جاتىر. دەمەك, جالدامالى جەردەگى جەكە مەكتەپتەر جابىلادى دەگەن ءسوز. ەلىمىزدە جەكە ءبىلىم ۇيالارىنىڭ 80 پايىزى (785 مەكتەپتىڭ 628-ءى) عيماراتتى جالعا الىپ وتىرعان كورىنەدى. 600-دەن اسا وقۋ وشاعى جابىلعان كۇندە, ونداعى مۇعالىمدەر مەن بالالاردىڭ جايى نە بولماق؟
ءتۇيىن: ءبىلىم سالاسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جۇيەسى ناقتى ناتيجە بەرگەن. ءبىز مۇنى «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا جەكە بالاباقشالاردىڭ كوپتەپ اشىلىپ, قازىر 3–6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن 100 پايىز قامتۋعا قول جەتكىزگەننەن كورە الامىز. كەيىنگى جىلدارى وسى تاجىريبە ورتا بىلىمگە دە قولدانىلا باستادى. سەبەبى وقۋشىلارعا ءالى كۇنگە دەيىن ورىن تاپشى. ءالى كۇنگە دەيىن ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن, اپاتتى جاعدايداعى وقۋ وشاقتارى بار. دامىعان ەلدەردە مەكتەپتەر تەك ءبىر اۋىسىمدا وقىتادى, ال قازاقستاندا ەكى اۋىسىمعا كوشۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر...