ۆيتسە-پرەزيدەنت: الەمدىك تاجىريبە نەنى دالەلدەدى؟

قۇرىلتايداعى قۇندى ۇسىنىس

مەملەكەت باسشىسى ۆيتسە-پرەزيدەنتتى ءوزى ۇسىناتىنىن, بىراق پارلامەنتتىڭ كەلىسىمىمەن, كوپشىلىك داۋىسىنا سۇيەنە وتىرىپ تاعايىندايتىنىن ايتتى. ۆيتسە-پرەزيدەنت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستاننىڭ مۇددەلەرىن حالىقارالىق فورۋمداردا جانە شەتەلدىك دەلەگاتسيالارمەن كەلىسسوزدەردە تانىستىرادى, پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمىن پارلامەنتتە بىلدىرەدى, وتاندىق جانە شەتەلدىك قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتادى, سونداي-اق وزگە دە جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىندايدى.

ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆ ۆيتسە-پرەزيدەنت قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان لاۋازىم ەكەنىن ايتادى.

«پرەزيدەنتتىڭ قازىرگى جۇمىس كەستەسى ايرىقشا قارقىندى. قىسقا مەرزىم ىشىندە بىرنەشە قۇرلىقتا ساپارلاپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋ, سونىمەن قاتار ەل ىشىندەگى ءىرى قوعامدىق-ساياسي ءىس-شارالارعا توراعالىق ەتۋ – مۇنىڭ ءبارى وراسان جۇكتەمە. بۇل تەك جۇرتشىلىق كورەتىن جاريا بولىگى عانا. ونىڭ تاساسىندا اۋقىمدى اناليتيكالىق جۇمىس, قۇجاتتارمەن كۇندەلىكتى جۇيەلى اينالىسۋ, شەشىمدەردىڭ سالدارىن الدىن الا باعالاۋ سەكىلدى كوزگە كورىنبەيتىن ەڭبەك جاتىر. وسىنداي جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ كومانداسىندا كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى ايقىن, ساياسي سالماعى جەتكىلىكتى تۇلعانىڭ بولۋى باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى», دەيدى ساراپشى. ول بۇل لاۋازىمدى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ورنىقتىلىعىن كۇشەيتەتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرادى.

ەرجان جيەنباەۆ ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىنە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە توقتالدى

الەمدەگى تاجىريبە

الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, كۇللى قۇرلىقتا اۋستراليادان وزگە, 70-تەن استام ەلدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بار. كوبىنە بۇل قىزمەت «ۆيتسە-پرەزيدەنت» دەپ اتالادى, كەي ەلدەردە «كەڭەس توراعاسى» دەپ قولدانىلادى. ال رەسپۋبليكالىق باسقارۋ نىسانىنداعى 80 شاقتى ەلدە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتىن ۋاقىتشا اتقارۋ مىندەتى پارلامەنت سپيكەرىنە نەمەسە پرەمەر-مينيسترگە جۇكتەلەدى. مۇنداي الۋاندىقتىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق ۇلگى رەتىندە كوبىنە پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكالارداعى مودەل اتالادى.

اقش تاجىريبەسى وسى تۇرعىدا ءجيى مىسالعا الىنادى. بۇل ەلدە پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمدارى 1787 جىلعى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلىپ, 1789 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەندى. العاشقى كەزەڭدە ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى شەكتەۋلى بولدى. ول سەناتقا توراعالىق ەتەدى, داۋىستار تەڭ تۇسكەندە شەشۋشى داۋىس بەرەدى جانە پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن جەكەلەگەن مىندەتتەر اتقارادى.

نەگىزگى قىزمەتى – پرەزيدەنت وتستاۆكاعا كەتسە, يمپيچمەنت جاريالانسا نەمەسە قايتىس بولسا, وكىلەتتىكتى قابىلداپ, مەرزىم سوڭىنا دەيىن مەملەكەت باسشىسى مىندەتىن اتقارۋ.

باستاپقىدا سايلاۋدا ەكىنشى ورىن العان كانديدات اۆتوماتتى تۇردە ۆيتسە-پرەزيدەنت بولاتىن. 1796 جىلعى سايلاۋدان كەيىن پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ءارتۇرلى پارتيادان شىققان سوڭ, 1804 جىلى 12-تۇزەتۋ قابىلدانىپ, بۇل ەكى لاۋازىمعا بولەك داۋىس بەرۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى.

ۇزاق ۋاقىت بويى اقش-تا دا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ساياسي سالماعى تومەن باعالاندى. دەگەنمەن حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بۇل قىزمەتتىڭ مازمۇنى ايتارلىقتاي كەڭەيدى. ۆيتسە-پرەزيدەنتتەر ۇكىمەت وتىرىستارىنا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن كەڭەستەرگە تۇراقتى قاتىسا باستادى, كونگرەسسپەن بايلانىستى نىعايتۋعا اتسالىستى, حالىقارالىق ساپارلاردا پرەزيدەنتتىڭ وكىلى بولدى.

1967 جىلعى 25-تۇزەتۋ پرەزيدەنتتىك ورىن بوس قالعان جاعدايدا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ تولىق قۇقىقتى پرەزيدەنتكە اينالۋ ءتارتىبىن ناقتىلاپ, بيلىك ساباقتاستىعىن قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتتى. اقش تاريحىندا بىرنەشە پرەزيدەنت ءدال وسى جولمەن بيلىككە كەلگەن. سونىمەن قاتار سايلاۋ ارقىلى پرەزيدەنت اتانعان بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتتەر دە بار. بۇل تاجىريبە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ساياسي ماڭىزىن ايقىنداپ بەردى.

ەلۆيرا ازيموۆا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى ماقساتى مەن مىندەتتەرىن اتادى

ەرەكشە بەتبۇرىس رەتىندە دجيممي كارتەر اكىمشىلىگىندەگى ۋولتەر موندەيلدىڭ قىزمەتى ءجيى اتالادى. ول ۆيتسە-پرەزيدەنتتى پرەزيدەنتتىڭ تۇراقتى كەڭەسشىسى ءارى اكىمشىلىك ىشىندەگى ۇيلەستىرۋشى تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەردى. كەيىنگى كەزەڭدە بىرقاتار ۆيتسە-پرەزيدەنت وسى ۇلگىگە سۇيەندى, دەگەنمەن ولاردىڭ ىقپالى ءاردايىم پرەزيدەنتتىڭ باسقارۋ ءستيلى مەن ساياسي احۋالعا تاۋەلدى بولىپ كەلدى.

لاتىن امەريكاسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەرتە قالىپتاسقانىمەن, ونىڭ ناقتى ىقپالى ءار ەلدە ارقيلى. كەي مەملەكەتتە بۇل قىزمەت بيلىك ءترانزيتىنىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە ساقتالعان, ال كەي جەردە فورمالدى سيپاتتا قالىپ وتىر. مىسالى, مەكسيكادا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جويىلسا, ارگەنتينا مەن برازيليادا پرەزيدەنتتىڭ ورنىنا ءوتۋ تەتىگىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. 

ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ مىندەتى قانداي بولادى؟

ەۋروپادا ارالاس جانە پارلامەنتتىك رەسپۋبليكالار باسىم بولعاندىقتان, كلاسسيكالىق ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى سيرەك كەزدەسەدى. بولگاريادا ۆيتسە-پرەزيدەنت سايلانادى, كيپردە كونستيتۋتسيالىق مودەلدە كوزدەلگەنىمەن, ساياسي سەبەپتەرمەن ۇزاق ۋاقىت بوس تۇرعان. شۆەيتساريادا مەملەكەت باسشىلىعى ۇجىمدىق سيپاتتا بولعاندىقتان, بۇل ۇعىم وزگە ماعىنادا قولدانىلادى. ازيا مەن افريكا ەلدەرىندە دە مودەلدەر الۋان ءتۇرلى: كەي جەردە ۆيتسە-پرەزيدەنت سايلاۋ ارقىلى كەلەدى, كەي جەردە پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاعايىنداۋىنا تاۋەلدى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت ءوز تاريحىمىزدا دا جوق ەمەس

قازاقستان تاجىريبەسىنە توقتالساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلگەن بولاتىن. 1991 جىلى بۇل لاۋازىم وتپەلى كەزەڭدەگى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋعا باعىتتالدى.

سول كەزدە ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارعان ەرىك اسانباەۆ اتقارۋشى بيلىك قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا, العاشقى ساياسي رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋىنا ارالاستى.

الايدا 1996 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پارمەنىمەن بۇل لاۋازىم جويىلدى. سودان بەرى شامامەن وتىز جىل ءوتتى. ەندى وسى ينستيتۋتتى قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى جاڭا دەڭگەيگە وتكەنىن, باسقارۋدا قوسىمشا تەتىكتەرگە سۇرانىس ارتقانىن اڭعارتادى. 

«ۆيتسەنى» بۇيتسە قازاقشالايمىز»

بۇل رەتتە ۆيتسە-پرەزيدەنت اتاۋىن قازاق تىلىندە قالاي قولدانۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. فيلولوگ ارمان المەمبەت بۇل ءسوزدى تىلدىك زاڭدىلىققا بەيىمدەپ, ء«ۋايىس-پرەزيدەنت» نۇسقاسىن ۇسىنادى. 

«كەلەشەكتە «ۆ» مەن «تس»-دان قۇتىلامىز. اعىلشىنشا بۇل ءسوز ۆايس-پرەزيدەنت, نەمىسشە فيتسە-پحەزيدەنت, فرانتسۋزشا ۆيس-پعەزيدون, يتاليانشا ۆيچە-پرەزيدەنتە, يسپانشا ۆيسە-پرەزيدەنتە, پورتۋگالشا ۆيسە-پرەزيدەنچي دەپ ايتىلادى ەكەن. كوشىرە بەرۋدى قويايىق. كورشى تىلگە ماسىل بولۋدى قويايىق», دەدى ول جازباسىندا.

بۇل كوزقاراس حالەل دوسمۇحامەد ۇلى مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جات سوزدەردى ءتىل تابيعاتىنا يكەمدەۋ جونىندەگى ۇستانىمدارعا يەك ارتقانى اڭعارىلادى.

جالپى العاندا, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنا قاتىستى پىكىردىڭ ءارتۇرلى بولۋى زاڭدى. بىراق ساياسات تاريحى مەن حالىقارالىق تاجىريبە بۇل قىزمەتتىڭ سيمۆولدىق اتاق قانا ەمەس, ناقتى جاعدايدا باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن, بيلىك ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى ينستيتۋت ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ونى ارتىق قۇرىلىم دەپ ەمەس, زاماناۋي ساياسي جۇيەنىڭ ءبىر قاجەتتى تەتىگى رەتىندە باعالاۋعا نەگىز بار.