حالىق كەڭەسى ينستيتۋتى: ءمانى مەن ماڭىزى

ەلدەگى بىرلىك پەن كەلىسىم­نىڭ بىرەگەي ۇلگىسى كونستيتۋتسيا­لىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن. ءارى بيلىك پەن قوعام اراسىن­داعى قارىم-قاتىناستىڭ قا­لىپ­تاسقان وزىندىك ءداستۇرى بار. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قانا قويماي, نىعايتا ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىر. وسىعان وراي ول جاقىن­دا سىر وڭىرىندە وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا جاڭا ينستيتۋت قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى.

«رەفورمالاردىڭ جاڭا كە­زەڭىندە قوعام دامۋىنىڭ بارلىق ماسە­لەسىنە قاتىستى تۇراقتى جالپى­ۇلتتىق ديالوگ جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋقىمدى پلاتفورما نە­مەسە بيىك مىنبەر قاجەت. حالقى­مىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن نى­عاي­تۋعا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەر مەن قۇرىلىمدار وسى پلاتفورماعا كەلىپ توعىسۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلت­تىق قۇرىلتايدىڭ تاريحي ءمان-ماڭىزى زور ءارى ايرىقشا جاۋاپ­تى ميسسيالارى تابىس­تى اياق­تالدى دەپ ساناۋعا بولادى. ەندى جاڭا ينستيتۋت رەتىندە قازاق­­ستان­نىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسى­نامىن. اسسامبلەيا مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قازاق مەملە­كەت­تىلىگىن جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن دايەكتى تۇردە نىعايتۋ سياقتى مىندەتتەرىن وسى جاڭا ورگانعا جۇكتەي وتىرىپ, ستراتەگيالىق ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

دەمەك, حالىق كەڭەسى كلاسسي­كا­لىق وكىلدى ورگاننان دا, كادىمگى قوعامدىق كەڭەستەن دە وزگەشە بو­لادى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى سايا­سي-ساراپتامالىق پلاتفورما رەتىندە جۇمىس ىستەيتىندىگىندە. ياعني بۇل ينستيتۋت ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ ءۇنىن ەستيتىن, ەكىن­شى جاعىنان ستراتەگيالىق شەشىم­دەرگە ىقپال ەتە الاتىن ارالىق بۋىن ءرولىن اتقارادى.

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە حالىق كەڭەسى باسقا ەلدەردەگى كونسۋل­تا­تيۆتى قۇرىلىمداردىڭ وڭ تا­جىري­بەلەرىن ەسكەرە وتى­رىپ قۇرىلا­تىن جاڭا مەملە­كەت­تىك ورگان بولا­تىنىن, ونىڭ قۇ­رامىنا بار­لىق ەتنوس­تىڭ, ءتۇرلى ساناتتاعى ازامات­تاردىڭ جانە وڭىرلەردىڭ وكىلدەرى كىرە­تىنىن اشىپ ايتتى.

ءبىر جاعىنان ولار قوعامداعى نەگىزگى سۇرانىستاردى, قۇندىلىق­تار مەن باسىمدىقتاردى جۇيە­لى تۇردە انىقتاپ, ولاردى مەم­­لەكەتتىك ساياساتتىڭ كۇن تارتى­بىنە شى­عارۋعا ىقپالداسادى. وسى­­لايشا, بۇل ورگان جەكەلەگەن توپ­تار­دىڭ ەمەس, جالپى­ۇلت­تىق مۇد­دەنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن پوزيتسيا­نى قالىپتاستىرۋعا بەيىمدەلەدى.

بۇل رەتتە ساياساتتانۋشى امان مامبەتاليەۆ حالىق كەڭە­سىنىڭ ميسسياسى پارلا­مەنت­تىڭ ءرولىن الماستىرۋ ەمەس ەكە­نىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, جاڭا ورگان قوعامدىق ديا­لوگتىڭ تۇراقتى فورماتىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدا بەكىتۋگە باعىتتالعان قادام جانە وعان نەعۇرلىم پراك­تيكالىق سيپات بەرۋدىڭ جولى.

– مۇنداعى لوگيكا مىنادا: رەفورمالاردى دايىنداۋ بارىسىندا 500-دەن استام ۇسىنىس جانە كونستيتۋتسيا­لىق قۇرىلىمعا قاتىستى ودان دا كوپ باستاما ءتۇستى, سونىڭ ىشىندە وڭىرلەر مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدىگى ماسە­لەلەرى دە بار. بۇل سالماقتى تالداۋ مەحانيزمى قا­جەت ەكەنىن كورسەتتى. سوندىقتان كەڭەستى 126 ادامنان جاساقتاپ, وعان ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ – 42, ءىرى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ – 42 جانە ءماسليحاتتار مەن وڭىرلەردەگى قوعامدىق كەڭەس­تەردىڭ 42 وكىلىن قوسۋ ۇسى­نىلدى. جاڭا ينستيتۋتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وعان زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇ­قى­عىنىڭ بەرىلۋى. بۇل قوعام­دىق قۇرىلىمداردىڭ ساياسي ۇدە­رىسكە قاتىسۋ لوگيكاسىن تۇبەگەي­لى وزگەرتەدى. كەڭەس اياسىندا ازىرلەنگەن ۇسىنىستار ەندى تەك كونسۋلتاتيۆتىك فورماتتا عانا ەمەس, زاڭناما دەڭگەيىن­دە دە قارالۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. حالىق كەڭەسىنىڭ مار­تەبەسى مەن ونى قۇرۋ ءتارتىبى كونستيتۋتسيانىڭ ارنايى بو­لىمىمەن جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلەدى. بۇل وكىلەت­تى­لىكتىڭ شەگىن, قۇرىلىمىن ايقىن­داي تۇسەدى. قورىتا ايتساق, حالىق كەڭەسى ءتۇرلى توپتاردىڭ پىكى­رىن بىرىك­تىرىپ, قوعامدىق جانە وڭىر­لىك سۇرانىستاردىڭ ناقتى شە­شىم­دەردە كورىنىس تابۋىنا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن قوسىم­شا ارنا قالىپ­تاستى­رادى, ال زاڭ شىعارۋ قۇقىعى پارلامەنت­تە قالادى, – دەدى ساياسات­تانۋشى.

نەگىزى بۇل ينستيتۋتتىڭ ىقپا­لى ونىڭ بيلىكتى باقىلاۋىندا ەمەس, بيلىكتى جاۋاپكەرشى­لىك­كە ىنتالاندىرۋدا اشىلا تۇ­سەدى. مۇندا قوعامدىق پىكىر بەلگىلى ءبىر ورتادا نە الەۋمەتتىك جەلى­دەگى ەموتسيالىق رەاكتسيا دەڭگەيىن­دە قالىپ قويماي, ناقتى جاۋاپتى مىنبەرلەردە كوتە­رىلەدى. بۇل اسىرەسە وڭىرلەردە ازا­مات­تىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرىپ, حالىقتىڭ ساياسي مادە­نيەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتە­رۋگە دە سەپتەسەدى. الايدا ماڭىز­دى تۇسى, ول جەدەل ساياسي رەاك­تسيا­دان گورى تەرەڭ ساراپ­تاما مەن بو­لاشاقتى بول­جاۋ­عا نەگىز­دەلگەن شەشىمدەردى ۇسىنا­تىن ورگانعا اينالۋى كەرەك. بۇل ويدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرت­تەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ شىمكەنت قالاسىنداعى وكىلى, وڭىرلەر­مەن جۇمىس جونىندەگى ءبولىمنىڭ باس ساراپشىسى دانارا سارانوۆا دا قۋاتتايدى.

– حالىق كەڭەسى شەشىم قابىل­داۋ جۇيەسىنە كىرىكتىرىلگەن تۇراق­تى قوعامدىق-مەملەكەت­تىك ورگان رەتىندە كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار پرەزي­دەنت ءسوزى بارىسىندا ماڭىزدى ءبىر شەڭبەر ايقىن بەلگىلەندى: جاڭا ينستيتۋتتاردىڭ تيىم­دىلىگى باسقارۋ ۇدەرىستە­رى­نىڭ ساپاسىنا تىكەلەي باي­لا­نىس­تى. زاماناۋي تەحنولو­گيالار مەن ۇيىم­داستىرۋشى­لىق جاڭا­­شىل­دىقتار رەتتەلگەن راسىمدەر, وكىلەت­تىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى ءبو­لىنىسى بولماعان جاعدايدا نا­تيجە بەرمەيتىنى اتاپ ءوتىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا, حالىق كەڭە­سى دە, كەز كەلگەن جاڭا ورگان سياق­تى, فورمالدى مارتەبەسىنە ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سى­نىڭ ناقتى جۇمىسىنا قانشا­لىقتى كىرىكتىرىلگەنىنە قاراي باعا­لاناتىن بولادى. جاڭا ورگان كەرى بايلانىستىڭ ورنىقتى ارنالارىنىڭ قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان اۋقىمدى مىندەتتى كوزدەيدى. كەڭەستىڭ جۇمىسىنىڭ تۇراقتى فورماتى مەن مارتە­بەسى قوعامدىق ۇستانىمداردى, سو­نىڭ ىشىندە ىشكى ساياسات پەن وڭىر­لىك دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر­لەردى قانداي دا ءبىر جاعداي بولا قال­عان كەزدە ەمەس, جۇيەلى تۇردە ەسكە­رۋگە جول اشادى, – دەدى ساراپشى.

ايتا كەتەرلىگى, جاڭا ورگان­نىڭ بارلىق مۇشەسىن مەم­لەكەت باس­شى­سى ءوزى تاعايىن­دايدى. توراعا­سىن ونىڭ مۇشەلەرى سايلايدى. ال ونىڭ قوعامدىق نەگىزدە جۇ­مىس ىستەپ, روتاتسيا ارقىلى تاعايىن­دالاتىن ەكى ورىنباسارى, سون­داي-اق حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى بولادى. جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت شاقىرىلاتىن سەسسيا حالىق كەڭەسىنىڭ جوعارى ورگانى ءرولىن اتقارادى.

«قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەس­سياارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرىنە قاتىستى نەگىزگى قىزمەتى كەڭەس­كە بەرىلەدى. ىشكى ساياساتتى جەتىل­دىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىر­لەۋ جاڭا ور­گاننىڭ نەگىزگى مىندە­تىنىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل مەكەمە مەملەكەتتىك يدەولوگيا­عا قاتىستى ماسەلەلەردى, سون­داي-اق كونستيتۋتسيانىڭ جانە ەلىمىزدەگى وزگە دە اسا ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ەرەجەلەرىن ءتۇ­سىندىرىپ, ناسيحاتتاۋ جۇمى­سىمەن اينالىسادى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارىنىڭ سەزىن, مەملەكەت­تىك ماڭىزى بار باسقا دا گۋما­نيتارلىق فورۋمداردى وتكىزۋ دە كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى», دەدى پرەزيدەنت.

تۇيىندەسەك, حالىق كەڭەسىنىڭ تيىمدىلىگى ءۇش نەگىزگى فاكتور­دان كورىنەتىن بولادى. بىرىن­شى­دەن, ونىڭ قۇرامىنىڭ شىنايى وكىلدىك سيپاتى, وندا تەك ءوزا­را جاقتاۋشىلار ەمەس, ءارتۇر­لى كوزقاراستاعى تۇلعالار بولۋى مىندەتتى. ەكىنشىدەن, ۇسىنىم­دارىنىڭ ناقتى ساياسي سالماعى بولۋى, ەگەر كەڭەس ۇسىنىستارى ەسكەرۋسىز قالسا, ينستيتۋت جاي فورمالدىلىققا اينالادى. ۇشىن­شىدەن, ونىڭ جۇمىسىنىڭ اشىق­تىعى مەن قوعامعا ەسەپتىلىگى. ويت­كەنى حالىق كەڭەسى تەك رامىزدىك نەمەسە يميدجدىك ورگان رەتىندە قالىپ قويسا, قوعامنىڭ سەنىمىنە دە سەلكەۋ تۇسەدى. ال كەرىسىنشە, دەربەس ويلاي الاتىن, كاسىبي ءارى با­تىل پىكىر بىلدىرەتىن پلاتفور­ماعا اينالسا, بۇل ينستيتۋت ەلىمىز­دەگى «ەستيتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­داماسىنىڭ ناقتى ىسكە اسقان ۇلگىسى بولارى انىق. ياعني جاڭا ورگان ەلدەگى ساياسي جۇيەنى قوعامدىق قول­داۋمەن كۇشەيتەتىن قۇرال بولۋعا ءتيىس.