جەكە پاروحود يەلەنگەن قازاق

جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى

يسمايىلبەك احمەتكەرەي ۇلى 1872 جىلعى اقپاندا ۆياتكا گۋبەرنياسىنىڭ ەلابۇعا ۋەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. اتا­جۇرتى­نان الىستا عۇمىر كەشسە دە, قازاق­قا ءتان مىرزالىقتى, جومارتتىقتى جانىنا سەرىك ەتكەن. 1895 جىلى پەتەر­بور­داعى نيكولاەۆ كادەت كورپۋسىن بىتىر­گەن. بۇل وقۋ ورنىندا ورىستىڭ اتاقتى اقى­نى ميحايل لەرمونتوۆ, بۇقار ءامىرى سەيىت ءالىمحان دا وقىعان. رەسەي دە­رەك­تەرىندە يسمايىلبەكتىڭ اتى-ءجونى چينگيز يزمايل-بەك احمەت-گيرەەۆيچ دەپ جازىلىپ ءجۇر. ونى كوبىنە اتاقتى تەۆكەلەۆتەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى دەپ تانىستىرادى. الايدا ول – تەۆكەلەۆتەرگە جيەن. ءوز اكەسى – پولكوۆنيك احمەتكەرەي سۇلتان, اتاسى – جاڭگىر حان.

تەۆكەلەۆتەر اۋلەتى ىشىندەگى تانىما­لى – ورىس دەرەكتەرىندە «پەتر وسيپو­ۆيچ» دەگەن اتپەن بەلگىلى شاھينگەرەي ءجۇسىپ ۇلى. ودان ءۇش ۇل – سالىمگەرەي, باتىرگەرەي جانە سەيىتكەرەي تاراسا, باتىرگەرەيدەن قۇتلىمۇحامەد پەن زۋحرا وربىگەن. قۇتلىمۇحامەد بىرنەشە مارتە دۋما دە­پۋتاتى اتانعانى بەلگىلى. زۋحرا جاڭگىر حاننىڭ ۇلى احمەتكەرەيگە تۇرمىسقا شىققان, سول سەبەپتى قۇجات­تاردا ونى كوبىنە زۋحرا شىڭعىس (ورىس دەرەكتەرىندە زيۋگرا چينگيس) دەپ جازادى. احمەتكەرەي مەن زۋحرادان وسى يسمايىلبەك تۋعان.

تەۆكەلەۆتەر حان اۋلەتىنە قىز بەرىپ قانا قويماي, كەلىن دە العان. جاڭگىر حاننىڭ زىليحا دەگەن قىزى – شاھينگەرەيدىڭ ۇلى سەيىتكەرەيدىڭ جارى. سەيىتكەرەي ەكى رەت ۇيلەنگەن. العاشقى ايەلى زىليحادان گۇلسىم, ەكىنشى ايەلى حاديشادان سۋفيا تۋعان. گۇلسىم تەۆكەلەۆا گەنەرال-مايور ءالي شەيحاليەۆكە ۇزاتىلعان. وسى ءاليدىڭ ءامينا دەگەن قارىنداسى (يبراھيم شەيحاليەۆتىڭ قىزى) – الاش قايراتكەرى مۇحاممەدجان تىنىشباەۆتىڭ جارى. مۇحاممەدجان مەن ءامينادان داۋلەت تارا­عان. ال سۋفيا تەۆكەلەۆا قازاقتىڭ تاعى ءبىر اۋقاتتى ازاماتى سالىمگەرەي ءجان­توريننىڭ اسىل جارى اتانعان. سالىم­گەرەي مەن سۋفيادان جاڭگىر, سارا, زايرا تاراعانى بەلگىلى. زايرا سالىمگەرەيقىزى الاشتىڭ تاعى ءبىر ارىسى عازىمبەك بىرىمجانوۆقا كۇيەۋگە شىققان.

جاڭگىر ۇلدارىنىڭ ىشىندە كوپكە بەلگىلىسى – عۇبايدوللا مەن احمەتكەرەي. ەكەۋى دە پەتەربورداعى يمپەراتورلىق پاج كورپۋسىن ءبىتىرىپ, رەسەي ارمياسىندا قىزمەت ەتكەن. احمەتكەرەي 1878 جىلى پولكوۆنيك شەنىندە زەينەتكە شىقسا, عۇباي­دوللا 1894 جىلى گەنەرال شەنىن الىپ دو­عارىسقا كەتكەن. احمەتكەرەي قايى­رىم­دى­لىقپەن اينالىسىپ, وقۋ ورىن­دارىن­دا ءبىلىم العان قازاق با­لا­لا­رىن قارجىلاندىرعان. ءتىپتى ول ءبىر كەزدەرى ورىن­بور ءدىني باسقارماسىنىڭ ءمۇفتيى قىز­مەتىنە دە ۇسىنىلعان ەكەن. الايدا ميسسيونەر يلمينسكي 1883 جىلى سينودتىڭ وبەر-پروكۋرورى پوبە­دو­نوستسەۆقا حات جولداپ, احمەتكەرەي سۇل­تاندى مۇفتيلىككە جاقىنداتپاۋعا تىرىسقان. احمەتكەرەي مەن عۇبايدوللا ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا يالتاداعى يەلىگىندە تۇرعان. عۇبايدوللا 1909 جىلى ومىر­دەن وتسە, احمەتكەرەي 1914 جىلى باقيلىق بولعان.

احمەتكەرەي سۇلتان دۇنيەدەن وتكەندە «قازاق» گازەتى: «...يالتادا 70 جاسقا جەتىپ كىناز احمەت سۇلتان شىڭعىسحان وپات بولدى. مارقۇم سوڭعى قازاق حانى جاھانگەر (جاڭگىر) بوكەيحان بالاسى مەن ءبىرىنشى ءمۇفتي مۇحامەدجاننىڭ قىزىنان تۋعان. پاجسكي كورپۋستا وقىعان, ونان سوڭ گۆارديادا پولكوۆنيك دارەجەسىنە جەتكەن سوڭ 1870 جىلى شىڭعىس اتاعىمەن حاندىق گەربىن الىپ قىزمەتتەن شىققان, سوڭعى عۇمىرىن قىرىمداعى جەرىندە وتكىزىپ ەدى. مارقۇم نەشە مۇسىلمان جاميعات حەيريەلەرىندە فاحري اعزا ەدى, مۇسىلمان ىستەرىندە ەسىمى سيرەك ۇشىرايتىن ەدى. مۇسىلماندارعا بەك قۇرمەتتى, قازاق حالقىنىڭ ەڭ اسىل تۇقىمنان ءھام بەك باي بولۋى سەبەپتى دارەجەسى زور ەدى...», – دەگەن قازاناما جاريالاعان («كىناز شىڭعىس حاننىڭ وپاتى», «قازاق» گازەتى, №84, 1914 جىل). 

حان ۇرپاعىنىڭ كاسىبى مەن قىزمەتى

يسمايىلبەك تە اكەسى سەكىلدى اسكەري وقۋ ورنىن بىتىرگەنىمەن, بۇل سالادا جۇمىس ىستەگەن جوق. الدىمەن ءوزى تۋعان ەلابۇعا ۋەزىندە ادىلەت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ, كەيىن جەكە كاسىپپەن اينالىسىپ, ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ ءبىرى اتانعان. رەسەي مەملەكەتتىك تاريحى ارحيۆىندە ساقتالعان دەرەكتەردە ونىڭ ۋفا گۋبەرنياسىنىڭ بەلەبەي ۋەزىنەن 3 مىڭ دەسياتينا جەر يەلەنگەنى ايتىلادى. رەسەي عىلىم اكادەمياسى جانىنان شىعاتىن «ۆوپروسى يستوري» جۋرنالىنداعى «تاتارسكوە دۆوريانستۆو ۆياتسكوي گۋبەرني نا رۋبەجە XIX–XX ۆەكوۆ» دەگەن ماقالادا (№9, 2010 جىل) بۇل كەزدەگى بايلاردىڭ (دۆوريان) نەگىزگى كاسىبى جەر يەلەنۋ ەكەنىن ايتا كەلىپ: «1899 جىلى يسمايىلبەك احمەتكەرەي ۇلى سۇلتان­­نىڭ مەنشىگىندە ەلابۇعا ۋەزىندەگى شار­شا­دا دەرەۆنياسىندا 10 582 دەسياتينا جەرى بولدى», – دەپ جازىلعان. وسى مالىمەتتىڭ ءوزى-اق يسمايىلبەككە قانشالىقتى مول داۋلەت دارىعانىن دالەلدەيدى.

شارشاداداعى سۇلتاننىڭ يەلىگىندە بىرنەشە تۇرعىن ءۇيى مەن جەكە شارۋاشىلى­عى دا بار ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە ونىڭ شارۋا­شىلىعىندا سۋ ديىرمەندەرى, ءشوپ شاباتىن, ءشوپ باستىراتىن, سۋ سەبەتىن جانە ۇن ەلەيتىن ماشينالار جۇمىس ىستەگەن. يس­مايىلبەكتىڭ ەگىس القابىندا كوبىنە بي­داي, قارا بيداي, س ۇلى, كارتوپ ەگىلگەن. سون­داي-اق جىلقى, سيىر باعاتىن بىرنەشە فەر­مانىڭ يەسى اتانعان. جوعارى­داعى ماقالادا: «شارشاداداعى يەلىكتە احمەتكەرەيدىڭ اكەسى, اعاسى مەن جيەندەرى تۇرعان. ال دۆورياننىڭ ءوزى تۇرعىلىقتى جەرى رەتىندە پەتەربوردى تاڭداعان جانە ۆياتكا گۋبەرنياسىنا وتباسىمەن بىرگە تەك جاز مەزگىلىندە عانا كەلگەن», – دەگەن مالىمەت كەلتىرىلگەن. سوعان قاراعاندا احمەت­كەرەي سۇلتان يالتاعا كوشپەس بۇرىن ۇلى­نىڭ جانىندا ەلابۇعادا ءبىراز ايال­داعان سەكىلدى. اعاسى دەگەنى – عۇباي­دوللا جاڭگىر ۇلى, ال جيەندەرى شەيحا­ليەۆتەر وتباسى شىعار دەپ شامالايمىز. سەبەبى شەيحاليەۆتەر اۋلەتى, سونىڭ ىشىندە جاڭگىردىڭ جيەنى جەر يەلەنۋشى گۇلسىم شەيحاليەۆا دا ەلابۇعا ۋەزىندە تۇراقتاعان ەدى. سونداي-اق بۇل ماقالادان يسمايىلبەكتىڭ ءوزىنىڭ دە وتباسى بولعانىن بايقايمىز. الايدا سۇلتاننىڭ وتباسىنا قاتىستى تولىق مالىمەت تابا المادىق.

يسمايىلبەكتىڭ نەگىزىنەن پەتەربوردا تۇراقتاعانىن «گاسىرلار اۆازى – ەحو ۆەكوۆ» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالا دا راستايدى. «يسمايىلبەكتىڭ قوعامدىق قىزمەتى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ ۆياتكا گۋبەرنياسىنداعى تاتار دۆورياندارى اراسىنداعى ەڭ اۋقاتتىسى ەكەنىن جانە پەتەربوردا قالۋعا مۇمكىندىك العانىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. سوعان قاراماستان سۇلتان زەمستۆو جينالىستارىنىڭ سەسسيا­لارىنا قاتىسۋ ءۇشىن ەلابۇعاعا ءجيى كەلەتىن», – دەپ جازىلعان (ا.رافيكوۆ, «وبششەس­تۆەننايا ي بلاگوتۆوريتەلنايا دەيا­تەلنوست تاتارسكوگو دۆوريانستۆا ۆياتسكوي گۋبەرني ۆ كونتسە XIX – ناچالە XX ۆ», «گاسىرلار اۆازى – ەحو ۆەكوۆ», №4, 2023). سونداي-اق وسى ماقالادا يسمايىلبەكتىڭ 1906–1909 جىلدارى ۆياتكا گۋبەرنيالىق زەمستۆوسىنىڭ ەلابۇعا ۋەزى اتىنان تۇسكەن گلاسنىيى (دەپۋتات) قىزمەتىن اتقارعانى ايتىلعان.

وسى ورايدا يسمايىلبەك سۇلتان­نىڭ اتقارعان قىزمەتتەرى تۋرالى ايتا كەتسەك. 1903–1914 جىل­دار ارالىعىندا اح­مەت­كەرەي­ ۇلى ءتۇرلى سالادا جۇمىس ىس­تە­گەن. 1903–1907 جىلدارى ەلابۇعا­نىڭ مي­روۆوي سۋديا­سى, 1907–1908 جىل­دارى جەر­­گە ور­نالاستىرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇ­­شەسى, 1908–1910 جىلدارى ەلابۇعا ۋەزى­ زەم­ستۆو باسقارماسىنىڭ مۇشەسى ءارى تور­اعاسى قىزمەتىن اتقارعان («يستوريا ۆ ليتساح. ەلابۋگا» (يلليۋستريروۆاننىي سبورنيك), ۋليانوۆسك, «پەچاتنىي دۆور», 2021). يسمايىلبەك سۇلتان 1909 جىلى ەلابۇعا ۋەزى زەمستۆو باسقارماسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان. پاتشا وكى­مەتى كەزىندە زەمستۆو ىستەرىمەن زەمستۆو باس­قارماسى اينالىسقانى بەلگىلى. جالپى, رەسەيدە ۋەزدىك زەمستۆو باسقارمالارى 1864 جىلى قۇرىلسا, ەلابۇعا ۋەزىندە 1867 جىلى اشىلعان. باسقارما ءبىر توراعا جانە ەكى مۇشەدەن قۇرالسا, تور­اعا­نى گۋبەرناتوردىڭ ءوزى بەكىتكەن. يسمايىلبەكتىڭ قانداي ماڭىزدى قىزمەت اتقارعانىن وسىدان-اق بايقايمىز.

قاننان دارىعان قايىرىمدىلىق

يسمايىلبەك احمەتكەرەي ۇلى اكە جولىن قۋىپ, وقۋ ورىندارىنا قارجىلاي قولداۋ ءبىلدىرىپ, مەتسەناتتىعىمەن دە اتى شىقتى. 1906–1908 جىلدارى ەلابۇعاداعى سوقىرلارعا ارنالعان ەر بالالار ۋچي­لي­ششەسىنىڭ, 1908–1914 جىلدارى الەك­ساندروۆ كاسىپتىك مەكتەبىنىڭ قۇرىل­تاي­شىسى اتانعان. وسىلايشا, ءبىر ەمەس, ەكى مەك­تەپتىڭ شىعىنىن جابۋعا جار­دەم­دەسكەن. ول ۋاقىتتا مەكتەپتەردى قار­جى­لاندىرۋعا مەملەكەتتىڭ كۇشى جەتە بەر­مەيتىن. ماسەلەن, ەلابۇعا ۋەزى­نىڭ زەم­ستۆوسى بولەتىن 1 مىڭ سوم مەكتەپ­تەردى ۇستاۋعا جەتكىلىكسىز ەدى. سول سەبەپتى زەمستۆو باسقارماسىنىڭ اتسا­لىسۋىمەن 1908 جىلى ۋەزدە مەكتەپتەردى ۇستاۋعا, وقۋ قۇرالدارىن الۋعا ارنالعان قاراجاتتى ءبولۋ جانە تاراتۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلعان. وسى كوميسسيا­نىڭ قۇرامىنا ەلابۇعا ۋەزىنىڭ گلاسنىي­لارى احمات-شاكير زايتوۆ, يسمايىلبەك احمەتكەرەي ۇلى جانە ەلابۇعا مەشىتى­نىڭ يمامى زاكي حۋزياحانوۆ كىرگەن («ستا­نوۆلەنيە ناتسيونالنوگو وبرازو­ۆا­نيا ۆ ۆياتسكوي گۋبەرني ۆو ۆتوروي پولوۆينە XIX – ناچالە XX ۆ», «ۆەستنيك چەليا­بينسكوگو گوسۋدارستۆەننوگو ۋنيۆەرسيتەتا», №41, 2009).

جوعارىدا يسمايىلبەكتىڭ بىرنەشە كاسىپتىڭ باسىن ۇستاعانىن ايتتىق. سۇلتان­نىڭ ون مىڭداعان دەسياتينا جەرىنەن بولەك, شارۋا قوجالىقتارى, جەكە ساۋدا ۇيلەرى بار ەدى. XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا كاما, ەدىل وزەندەرى بويىمەن جولاۋشى جانە جۇك تاسىمالدايتىن پاروحودتار قاتىناعان. وسىنداي كەمەنىڭ ءبىرىن يسمايىلبەك تە يەلەنىپ, قوسىمشا كاسىپ كوزىنە اينالدىرعان. ونىڭ يەلىگىندەگى №3676 پاروحود «دينا» دەپ اتالعان. رەسەيدەگى پاروحودتار تۋرالى مالىمەتتەر جيناقتالعان oldriver.ru سايتىنداعى دەرەك­كە سۇيەنسەك, «دينا» پاروحودى 1902 جىل­دان كەيىن جۇك, ال 1914 جىلدان كەيىن جولاۋشى تاسىمالداعان. «دينا» پاروحودى – پالۋباسىز, ياعني ۇستىڭگى جاعى جابىلماعان جەڭىل قۇرى­لىمدى كەمە. بۇيىرىندەگى نەمەسە ارتقى جاعىنداعى دوڭگەلەكتەر ارقىلى قوز­عالعان. كەمەنىڭ سۇيەگى تەمىردەن جاسال­عان. كەمەنىڭ ءوزى 1899 جىلى مەن­زەلين ۋەزىندەگى كاتكوۆ زاۋىتىندا قۇراس­تى­رىلسا, قازاندىعى سول جىلى ۆياتكا گۋ­بەر­نياسىنداعى ۆوت­كينسك زاۋى­تىندا قۇيىلعان. پاروحودتىڭ ۇزىن­دى­عى – 33 مەتر, ەنى – 8 مەتر, بيىكتىگى – 1,32 مەتر. قۋاتى 25 نومينالدى ات كۇشى, 100 ين­ديكاتورلىق ات كۇشىنە تەڭ. جانارماي رە­تىندە مۇنايدى قولدانعان. ساعاتىنا 5 پۇت مۇناي جاققان. بۇل – قازىرگى ءبىزدىڭ ولشەممەن العاندا 20 ليتردەي.

كەمەدەگى ەكيپاج سانى 10-11 ادامنان قۇرالعان. ءبىر ۋاقىتتا 11-16 توننا ارالى­عىندا جۇك تاسىمالداعان. پاروحود 1902 جىلدان كاما وزەنىنىڭ بويىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ پەرم مەن ۋفا قالا­لارى ارا­­لىعىندا جۇك تاسىمالداسا, 1908 جىل­­­­دان باستاپ ەدىل وزەنى مەن ونىڭ سا­لا­لارىندا جۇك تاسىمالىن جۇر­گىز­­گەن. 1914 جىلدان باستاپ كەمە نەگىزى­­نەن جولاۋشى تاسىمالداعان. بۇل كەزدە كەمەنى نەشاتاەۆ دەگەن كىسى يە­لەنىپ, اتاۋى دا «وسيپ» دەپ وزگەرگەن. سوعان قاراعاندا يسمايىلبەك وسى كەزدە ومىر­دەن وتكەن سەكىلدى. ورىس, تاتار, باش­­قۇرت دەرەكتەرىنىڭ ەشقايسىسىندا يسما­يىلبەكتىڭ قاي كەزدە, قاي جەردە, قالاي ومىردەن وتكەنى تۋرالى دەرەك جوق. 1914 جىلى اكەسى احمەتكەرەي ومىردەن وتكەن سوڭ اناسى زۋحرانىڭ ءزاۋلىم ۇيدە جال­عىز قال­عانى بەلگىلى. اناسىنىڭ كەيىنگى عۇمىرىن جالعىز وتكەرگەنىنە قاراعاندا, اكەسى­نەن كەيىن كوپ ۇزاماي يسمايىلبەك تە ومىر­دەن وزعان سەكىلدى. سول سەبەپتى بۇل تاقىرىپ ءالى دە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

ۋفا ساپارىندا ءبىز تاتار-باشقۇرت اراسىندا سالىمگەرەي ءجانتورين, يسما­يىل­­بەك احمەتكەرەي ۇلى سەكىلدى قايى­­رىم­­دىلىعىمەن اتى شىققان قازاق اۋقات­تىلارىنىڭ بوي كورسەتكەنىنە, جات جەردە جۇرسە دە مىرزالىعىمەن, مارت­تىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قازاق اتىن شى­عار­عا­نىنا كوز جەتكىزدىك. مول بايلىققا كەنە­لىپ, العاش اۆتوكولىك مىنسە دە, ءتىپتى پارو­حودقا قول جەتكىزسە دە ماساتتانباي, كە­رىسىنشە كوپكە ۇلگى كورسەتكەن وسىنداي قازاق مە­تسەناتتارى قاشان دا قۇرمەتكە لايىق.