پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا: ء«بىز «تەگىمىز – تۇركى, ت ۇلىگىمىز – جىلقى» دەپ, ارعىماقتى ايرىقشا قادىرلەگەن ەلمىز. تۇتاس تاريحىمىز تۇلپاردىڭ تۇياعىمەن جازىلعان» دەگەن ەدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ جىلقىعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ, سونداي-اق اتالعان سالانىڭ مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
مەملەكەت باسشىسى جىلقى تۇقىمدارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ مەن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, وسى باعىتتاعى عىلىمي زەرتتەۋ جانە وندىرىستىك ءىس-شارالاردى كۇشەيتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويدى. بۇل تاپسىرمالارعا سايكەس ەلىمىزدە جىلقى تۇقىمدارىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى عىلىمي جۇمىستار كۇشەيتىلىپ, جىلقى شارۋاشىلىعىنا ارنالعان زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قوزعالا باستاعان. بۇل – عىلىم مەن ءوندىرىس ينتەگراتسياسىنىڭ جاڭا كەزەڭى. وسى رەتتە اباي ءوڭىرى – جىلقى ءوسىرۋدىڭ جانە ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋدىڭ بىردەن ءبىر ورتاسى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ابدەن بولادى. مۇندا ەلىمىزدە العاش بولىپ جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىم دوكتورى دارەجەسىن قورعاعان كورنەكتى عالىم بايدوللا سادىقوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى.
ەلىمىزدە جىلقى سانى بويىنشا اباي ءوڭىرى – ءۇشىنشى ورىندا. بىلتىرعى ەسەپكە سايكەس, 358 مىڭ باس جىلقى سانالعان. ال ەكىنشى ورىندا – قاراعاندى وبلىسى (352 مىڭ باس) بولسا, تۇركىستان وبلىسى (425 مىڭ باس) كوش باستاپ تۇر.
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بالنۇر احمەتوۆانىڭ زەرتتەۋىنشە, بۇل كورسەتكىش ءوڭىردىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايعاقتايدى.
– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە وتاندىق سەلەكتسيا جەتىستىكتەرى كەڭەيىپ كەلەدى. ەلىمىزدە شىعارىلعان جىلقى تۇقىمدارى قاتارىندا قوستاناي, كوشىم, مۇعالجار, اداي تۇقىمدارى, قازاقتىڭ جابى ءتيپى, سونداي-اق كەيىنگى كەزدە بەكىتىلگەن سەلەتى, بەستاۋ, بەسقاراعاي, ەرتىس تيپتەرى بار. بۇل – ەلدىڭ سەلەكتسيالىق باعىتتاعى تابىستارى مەن عىلىمي الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەتىن ايقىن مىسال, – دەيدى عالىم.
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, اباي وبلىسىنداعى جىلقى ت ۇلىگىنىڭ سانى 357 586 بولعان. ماسەلەن, سەمەي قالاسىنا قاراستى جەرلەردە – 2 255, كۋرچاتوۆتا – 423, اباي اۋدانىندا – 46 775, اقسۋات اۋدانىندا – 27 070, اياگوز اۋدانىندا – 79 200, بەسقاراعاي اۋدانىندا – 24 567, بورودۋليحا اۋدانىندا – 6 441, جاڭاسەمەي اۋدانىندا – 66 320, جارما اۋدانىندا – 49 671, كوكپەكتى اۋدانىندا – 17 398, ماقانشى اۋدانىندا – 21 683, ءۇرجار اۋدانىندا – 15 783 باس جىلقى بار ەكەن.
بۇل كورسەتكىشكە قاراعاندا, اياگوز, جاڭاسەمەي, جارما, اباي اۋداندارىندا جىلقى سانى باسىم ەكەنى بايقالادى. وڭىردە وسىرىلەتىن نەگىزگى تۇقىم – قازاقى جىلقى تۇقىمىنىڭ جابى ءتيپى مەن مۇعالجار تۇقىمى. اباي وبلىسىنىڭ بۇل سالادا جاڭالىعى دا جوق ەمەس. عالىمدار مەن سەلەكتسيونەرلەردىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە, 2022 جىلعى 30 جەلتوقساندا بەسقاراعاي قازاقى جىلقى ءتيپى رەسمي تۇردە تانىلدى. بۇل سالانى زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى عالىم, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت قايرات يسحاننىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى قازاق جىلقى تۇقىمىنىڭ بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى مەن اتالىق ىزدەرىنىڭ جانە 2024 جىلى بەكىتىلگەن مۇعالجار جىلقى تۇقىمىنىڭ ەرتىس زاۋىتتىق ءتيپى مەن اتالىق ىزدەرىنە زووتەحنيكالىق سيپاتتاما بەرىلگەن.
– اباي وبلىسى بەسقاراعاي اۋدانىنداعى «ەرنازار» اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك 8 كووپەراتيۆىندەگى قازاقى جىلقى تۇقىمىنىڭ بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى جىلقىلارى بولسا, «ازامات-2» اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىندەگى مۇعالجار جىلقى تۇقىمىنىڭ ەرتىس زاۋىتتىق ءتيپى جىلقىلارى بولدى. بۇل ونىردە العاش رەت ءداستۇرلى كۇتىپ-باعۋ تاجىريبەسىن ساقتاي وتىرىپ, جىل بويى ۇزدىكسىز جايىلىمدا جىلقى باعۋ ارقىلى ونىمدىلىگى جوعارى, قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمىشىلىك بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى مەن مۇعالجار جىلقى تۇقىمىنىڭ ەرتىس زاۋىتتىق ءتيپىنىڭ شىعارۋ مۇكىندىگىندە جاتىر, دەيدى جىلقىتانۋشى عالىم قايرات يسحان.
ونىڭ سوزىنشە, جىلقىلاردىڭ بۇل تيپتەرى جوعارى سالماعىمەن ءارى ەت ونىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى, وعان ودان ءارى شاعىلىستىرۋ كەلەشەگىمەن قاجەتتى «بەسقاراعاي» جانە «ەرتىس» گەنوتيپىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى. قازاق جىلقىلارىنان قۇرالعان بەسقاراعاي, مۇعالجار جىلقى تۇقىمىنان قۇرالعان ەرتىس اسىل تۇقىمدى ءتيپى ءونىمدى جىلقىلاردىڭ باسقا توپتارىنان سالماعىنىڭ جوعارىلىعىمەن, ەتتىلىگىمەن, بيەلەرى سۇتتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمىشىلىك تيپتەرىن قۇرۋ ماقساتىندا اباي وبلىسى, بەسقاراعاي اۋدانىنا قاراستى «مۋكينوۆ» شارۋا قوجالىعىندا (قازىرگى «ەرنازار» اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى) قازاق جىلقىسىنىڭ بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى مەن اتالىق ىزدەرىن قۇرۋ جۇمىستارى 1980–1985 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلدى.
– اباي وبلىسىنىڭ «ەرنازار» اشوك جاعدايىندا قازاق جىلقىلارىمەن كوپجىلدىق سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدىق جۇمىس ناتيجەسىندە تازا تۇقىمدى ءوسىرۋ جولىمەن, سونداي-اق ماقساتتى ىرىكتەۋ جانە جۇپ تاڭداۋ كەزىندە قابا ەتتى ءتيپىنىڭ جىلقىلارى كەزەك بۋدانداستىرۋ مەن «قان ارالاستىرۋ» ادىسىمەن ايعىرلاردىڭ ءتىرى سالماعى 543,6 كگ بولاتىن قازاق جىلقىلارىنىڭ جاڭا بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى قۇرىلدى, بيەلەر-503,2 كگ, ولار ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنىڭ قاتال جاعدايلارىنا جاقسى بەيىمدەلگەن, – دەيدى عالىم.
ق.يسحاننىڭ زەرتتەۋىنشە, سەلەكتسيالاۋ, ياعني اسىل تۇقىمداندىرۋ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە, 1995 جىلعا قاراي جابى ءتيپتى قازاق جىلقىلارىنىڭ تازا تۇقىمدى بيەلەرىنىڭ ولشەمدەرى اناعۇرلىم وسكەن (142-148-177-18,0 سم) ءارى ءتىرى سالماعى 415 كگ بولعان. 1992 جىلى بۇرىنعى «سەميارسكي» سوۆحوزىنىڭ بازاسىندا «ازامات» شارۋا قوجالىعى قۇرىلىپ, وعان جابى ءتيپتى قازاق جىلقىلارىنىڭ 105 باس بيەسى مەن 12 باس ايعىر اكەلىنەدى. مۇعالجار تۇقىمىنىڭ ەرتىس زاۋىتتىق ءتيپى جىلقىلارىنىڭ كەۋدە تۇسى كەڭ, ءبىتىمى تىعىز, جىلىنشىك ورامى سۇيەكتى, ەكستەرەرى كەلىستى, ءتۇر-ءتۇسى – قۇلا, قۇلا-سۇر, قۇرىم سارى.
اباي وبلىسىنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىنداعى كەيىنگى جىلدارى قول جەتكىزگەن تابىستارى – وتاندىق اسىلداندىرۋ عىلىمىنىڭ الەۋەتىن ايقىنداپ, ءوڭىردىڭ اگرارلىق سالاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرگەن ايقىن كورسەتكىش. ناتيجەسىندە, شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاق جىلقى تۇقىمىنىڭ شويىنقارا جانە بايتورى زاۋىتتىق جەلىلەرى, بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى اپروباتسيادان ءوتىپ, 2022 جىلى جەلتوقساندا سەلەكتسيالىق جەتىستىككە جەتىپ, وتاندىق پاتەنتىنە يە بولدى.
– مۇعالجار تۇقىمىنىڭ ەرتىس ءتيپىن شىعارۋ جوباسى مەن «سارجال» قىمىز برەندى ءوڭىردىڭ بيولوگيالىق, گەنەتيكالىق جانە ۇلتتىق برەندينگ باعىتتارىندا وركەندەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. الداعى مىندەتتەر: سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردى جۇيەلەۋ, گەنەتيكالىق جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ, زاماناۋي اسىلداندىرۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, ازىق بازاسىن نىعايتۋ, شارۋاشىلىقتارعا ارنالعان قۇجاتتىق قولداۋ كەڭسەسىن قۇرۋ, وبلىستىڭ مال شارۋاشىلىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادامدار. اباي وبلىسى جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىندا تۇراقتى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. ءوڭىردىڭ سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەرى, جاڭا گەنوتيپتەر مەن زاۋىتتىق تيپتەردىڭ شىعۋى, وندىرىستىك كورسەتكىشتەردىڭ ارتۋى – بارلىعى عىلىمي الەۋەت پەن شارۋاشىلىق تاجىريبەنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنىڭ ناتيجەسى. جوعارىدا اتالعان جوسپارلاردىڭ جۇزەگە اسۋى اباي وبلىسىن رەسپۋبليكاداعى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ يننوۆاتسيالىق جانە عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرىپ, ۇلتتىق تۇقىمداردى ساقتاپ, دامىتۋعا زور ۇلەس قوسپاق. بۇل – قازاق جىلقىسىنىڭ بولاشاعىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس ءارى ەل اگروونەركاسىبىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتى, – دەيدى بالنۇر سەرىكقىزى.
بىلتىر تامىزدا اباي وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ءۋالي بەسقاراعاي اۋدانىندا اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتىپ جۇرگەن كاسىپكەر, عالىمدارمەن كەزدەسىپ, جەرگىلىكتى سەلەكتسيالىق جوباعا قولداۋ بىلدىرگەن ەدى. كەزدەسۋگە «مۋكينوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى حابيدوللا مۋكينوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى قايرات يسحان مەن ءامين اكىمبەكوۆ قاتىستى. وندا وڭىردەگى جىلقى شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە دامىتۋدىڭ ماڭىزى, 2022 جىلدان بەرى «مۋكينوۆ» قوجالىعى بازاسىندا شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى «بەسقاراعاي» جىلقى ءتيپىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرلەسكەن سەلەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقانى تۋرالى ايتىلعان.
«قوجالىقتا تۇقىمدى تولىق قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ەكى اتالىق ءىز – «قانكۇرەڭ» جانە «توبىلعى جيرەن» باعىتتارى ازىرلەنىپ جاتىر. جوبا اياقتالعان سوڭ «بەسقاراعاي» جىلقىسى دەربەس تۇقىم رەتىندە مەملەكەتتىك تىزىلىمگە ەنگىزىلۋى كوزدەلگەن», دەلىنگەن ەدى. ءوڭىر باسشىسى بۇل باستامانى وبلىستىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى قادام دەپ باعالاپ, جوباعا ءارى قاراي دا جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن ايتقان ەدى. راسىندا جاڭا گەنوتيپتەر مەن زاۋىتتىق تيپتەردىڭ شىعۋى, وندىرىستىك كورسەتكىشتەردىڭ ارتۋى – عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنىڭ ناتيجەسى. اباي وبلىسى بۇگىندە جىلقى شارۋاشىلىعىندا جاڭا كەزەڭنىڭ باستاماشىسى بولىپ وتىر.
اباي وبلىسى