«قۇلجاعا» قول ۇشىن بەرەر كىم بار؟

20 جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان داۋ نەگە بىتپەيدى؟ جەتپىستەن اسقان شاعىندا جەتى اتقا جۇك بولاتىن ارىزىن ارقالاپ كەلگەن «قۇلجا» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى امانقۇل نىسانباەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دارمەنسىز ءارى پارمەنسىز ءىس-ارەكەتىنەن ابدەن شارشاعانىن اشىنا جەتكىزدى. راسىندا, جۇرت وسىلايشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا اشىنا بەرسە, بيلىككە نارازى ەمەس ادام قالمايتىنداي كورىنەدى. ويتكەنى, امانقۇل اعامىز ءوزىنىڭ كاسىپ ەتكەن ءىسىن كەرى سۇيرەگەن كىسىلەر ارەكەتىن قانشا تاپتىشتەپ جازسا دا ەش ناتيجەگە قول جەتكىزە الماعان. ءتىپتى, قازىرگى كۇنى ءتيىستى ورىندار ونىڭ ارىزىن قاراۋدان دا جالىققانداي باس تارتىپتى. «اپىر-اي, بۇل قالاي؟!» دەپ ەستىگەن جان تاڭعالادى. «ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس قوي!» دەيمىز ءبىز دە. سونان, بۇل ساراپتامانى جازۋدا ەكىۇشتى كۇيگە تۇستىك. بىراق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ىسىنە تاڭ قالماسقا امال بار ما؟ تالايدى تاڭعالدىرىپ كەلە جاتقان وسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلە قازىر عانا اشىلىپ, جازىلىپ جاتسا ءبىر ءسارى عوي. جوق, بۇدان بۇرىن دا, ياعني وسى كەلەڭسىزدىك ەندى باستالعان كەزدە وبلىستىق, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا دا جازىلعان بولاتىن. دەمەك, بىلۋگە ءتيىستى ادامدار بۇل ماسەلە بويىنشا جاقسى حاباردار. بىراق, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» دەگەندەي, سەڭ قوزعالمايتىن كورىنەدى. سوندىقتان, بۇل ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويعان جانداردىڭ جادىن جاڭادان جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاعدايدى جان-جاقتى جەتكىزىپ وتىرمىز. سەرگەلدەڭ كاسىپكەر بولعان, ءالى دە سول كاسىبىنەن جاڭىلماعان ا.نىسانباەۆ جامبىل وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باس ينس­پەكتورى بولىپ تابانى كۇرەكتەي 21 جىل جۇمىس ىستەگەنىن ايتادى. كەڭەس ودا­عى ىدىراپ, تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەن­دە كاسىبىن دوڭگەلەتپەك بولىپ قى­تاي فيرماسىمەن بىرىگىپ, «قۇلجا» اتتى وندىرىستىك بىرلەستىك قۇرا­دى. ونىڭ مىندەتىنە قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن شەتەلگە شىعارۋ, شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مالداردى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قۇرالداردى اكەلۋ سەكىلدى شارۋالار كىردى. قىتايدان, موڭعوليادان مىڭداعان مال اكەلىنەدى. ولار اۋىل-اۋىلدارعا تاراتىلادى. وسىنداي جۇمىستار رەتىمەن ءجۇرىپ جاتقان. 1996 جىلدىڭ جازى دا كەلىپ جەتتى. قىتايدىڭ «سيۋي» فيرماسى جاعى بۇل جولى «قۇلجادان» اقشاسىنا ماقتا جەتكىزىپ بەرۋدى سۇرايدى. بۇل ىسكە ا.نىسانباەۆ بىلەك سىبانا كىرىسەدى. ءدال سول كەزدە امانقۇل الدىندا نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەسە كەرەك. ارينە, كاسىبى تالان-تاراجعا سالىنۋى تۇگىل, ءوزى دە قارماققا ىلىگىپ قالارىن قايدان عانا بولجاپ ءبىلسىن. بولجاماق تۇگىل كۇدىكتەنبەيتىن دە ەدى. ويتكەنى, ءوز ءىسىنىڭ زاڭدىلىعىنا سەنەتىن. زاڭ مەن قۇقىققا عانا ءۇمىت ارتاتىن. بىلگەندە عوي... ءسويتىپ, نە كەرەك, سودان سوناۋ, ياعني 1996 جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ چيراكچي رپپ-سىنا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن وتكىزىپ, سونىڭ ەسەبىنەن 760 توننا ماقتا ءلينتىن الادى. سوسىن ول 17 ۆاگون ماقتانى سول جەردەن تىكەلەي قىتايدىڭ «سيۋي» فيرماسىنا جىبەرەدى. بىراق, «سيۋي» فيرماسى جۇكتىڭ اقشاسىن تولىق تولەمەيدى. سوندىقتان, بۇل سوڭعى ەكى ۆاگوندى شەكاراداعى دوستىق ستانتسياسىنا كىدىرتەدى. ودان ءارى اتالعان جۇكتى قىتايدىڭ «سين-ديان» كومپانياسىنا ساتاتىن بولىپ, «دوستىق» بەكەتىنىڭ باسشىلىعىمەن كەلىسىلەدى. ءوزى ۋاقىت وتكىزبەي بۇل ءىستىڭ قۇجاتىن ودان ءارى رەسىمدەۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنا ءجۇرىپ كەتەدى. ول جاقتا ءتيىستى ورگاندارمەن ءىس قاعازدارىن رەتتەپ, جۇكتى ەكىنشى فيرماعا اۋدارتقىزىپ, ولاردان تۇسكەن قارجىنى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن العان جامبىل زاۋىتىنا جىبەرىپ, الماتى قالاسىنان قايتىپ ورالسا... و, عاجاپ, الگى ەكى ۆاگون جۇك جوق! ۇشتى-كۇيلى جوق. ەشكىم بىلمەيدى دەيدى. سويتسە, ستانتسيا باسشىلارى ەكى ۆاگون ماقتانى ءوز بەتتەرىنشە «سيۋي» فيرماسىنا بەرىپ جىبەرىپتى. امانقۇل اقساقال بۇل ماسەلەنى قىتايعا, ياعني ۇرىمجىگە ەكى ۆاگون ماقتانىڭ اقشاسىن ىزدەپ كەلگەندە ءبىر-اق بىلەدى. قىتاي ەلىندە ءتارتىپ كۇشتى. زاڭ قاشان دا جوعارى تۇرادى. وتىرىك ايتۋعا, جاساندىلىقپەن اينالىسۋعا بولمايدى. سوندىقتان, ەكى ۆاگون ماقتاعا جاساندى قۇجات جاسالعاندىقتان, قىتاي تارابى جالعاندىقپەن الىنعان اقشانى قايتارۋدى تالاپ ەتىپ, ا.نىسانباەۆتىڭ پاسپورتىن الىپ قويادى. قالاي بولعانىن تۇسىندىرەيىن دەسە, قولىنان ەش دارمەن كەلمەيدى. پاسپورتىنان ايىرىلعان سوڭ ەلگە قايتا المايدى. سودان 24.03.1998 - 29.09.1998 ج. دەيىن قىتايدا بولىپ, نەبىر اۋىرتپالىقتى باسىنان وتكەرۋىنە تۋرا كەلدى. التى اي بويىنا ۇرىمجىدەن اياق اتتاپ باسا الماي, اقشاسى تاۋسىلىپ, جاتار جەر, ىشەر اس تابا الماي ابدەن تىعىرىققا تىرەلدى. ابىروي بولعاندا ۇرىمجىدەگى قازاقتار قولۇشىن سوزادى. سولاردىڭ ۇيلەرىنە تۇنەپ, كۇن وتكىزىپ, جۇرەك جالعاپ ءجۇردى. اقىرى قىتايدىڭ سوتى امانقۇل اقساقالدىڭ ءىسىن قارايدى. قارايدى دا قۇجاتتارىن ساراپتامادان وتكىزىپ, ا.نىسانباەۆتىڭ جالعاندىققا ەش قاتىسى جوقتىعىن شىعارىپ بەرەدى. بىراق, «سيۋي» فيرماسى اقشانى «دوستىق» بەكەتىنە تولەگەندىگىن ايتىپ, ونىڭ ىزدەپ بارعان قارجىسىن تولەۋدەن باس تارتقان. سودان ا.نىسانباەۆ «سيۋي» فيرماسى العان ەكى ۆاگون ماقتانىڭ اقشاسىن «دوستىق» بەكەتى تولەۋگە ءتيىس ەكەندىگىن تۇسىنەدى. ەكى ۆاگون ماقتا دەگەنىڭىز قىرۋار اقشا عوي. ال ونىڭ اقشاسىن امانقۇل اقساقالعا تولەۋ قاجەت. سونان ونىڭ ارتى داۋعا اينالدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سەنىم ارتقان اقساقال ەڭبەگىن ەشكىم يەلەنىپ كەتە قويماس دەپ ۇمىتتەنەدى. سول بويىنشا ماقتاعا ايىرباستاۋعا ارنالعان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا دەپ بانكتەن الىنعان 100 ميلليون سوم اقشانى جان قالتاسىنان قۇيادى. كۇرىشتىڭ اقشاسىن جانە قايتارادى. قانداي قيىندىق تۋىنداسا دا, الدىمەن ءوزى ادال جانە قولىنىڭ تازا بولعانىن قالايدى. ويتكەنى, زاڭ ادىلدىكتى عانا جاقتايدى. بۇل سەنىم ونى تۋرا جولدان تايماۋعا جەتەلەدى. العاشقىدا سول سەنىمىنە كادىمگىدەي يلاندى. ويتكەنى, وبالى نە كەرەك, باس پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىمەن 16.04.1998 ج. الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى كەلتىرىلگەن زالالداردى الماتى تەمىرجول باسقارماسىنان ءوندىرتۋ ءۇشىن, الماتى قالالىق سوتىنا تالاپ-ارىز تۇسىرگەن. وعان قوسا, بۇل ىستە «قۇلجانىڭ» كىناسىز ەكەندىگىن كورسەتىپ, تالاپ قويۋ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋىن سۇراپ, ارنايى حات قوسىپ بەرەدى. وسىمەن بار ماسەلە شەشىلە سالۋى كەرەك ەدى دەيسىز عوي. الايدا ول امانقۇل اقساقال ءۇشىن ارمانعا اينالىپ سالا بەردى. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە وقيعا مۇلدە باسقاشا باعىتتا وربىگەن. قالاي دەيسىز عوي. جابىرلەنۋشىنىڭ ارىزىنا نازار اۋدارايىق. «الماتى قالالىق سوتى 20.05.1998 جىلى ول تاراپ-ارىزدى بىزدەن ادام قاتىستىر­ماي ءبىر جاقتى قاراپ, تالاپ قويۋ مەرزى­مىنىڭ ءوتىپ كەتكەندىگىن العا تارتىپ, ارىزدى قاناعاتتاندىرمادى. سوت ماجىلىسىنە «قۇلجا» بىرلەستىگىنەن ادام قاتىستىرماعاندىقتان, سۋديا ءىستىڭ ءمان-جايىن تولىق تۇسىنبەي, داۋلى ءىستىڭ اقيقاتىن تولىق اشپاستان «قۇلجانى», ياعني ءبىزدىڭ بىرلەستىكتى ماقتانىڭ يەسى ەمەس, دەلدال رەتىندە قاراپ شەشىم قابىلداعان. بىراق, وسى ىسكە قاتىستى جانە ماقتانىڭ يەسى ءبىز ەكەنىمىزدى دالەلدەيتىن بارلىق قۇجاتتار تايعا تاڭبا باسقانداي اقيقاتتى عانا مەڭزەپ تۇرعان. ول قۇجاتتار نەگە نازارعا الىنباعانى بەلگىسىز. «قۇلجا» بىرلەستىگى مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايدان حابارسىز ەدى. سەبەبى, مەن سول كەزدە قولدى بولعان ماقتانىڭ ارتىنان ىزدەۋ سالىپ, قىتايعا كەتكەن ەدىم. وندا بارعاندا انىقتاعانىمداي, «دوستىق» ستانتسياسىنىڭ جاۋاپتى ادامدارى 2 ۆاگون ماقتانى قىتايعا جىبەرگەندە «سيۋي» فيرماسىنان سول ماقتانىڭ اقشاسىن الىپ, «قۇلجانىڭ» اتىنان 150 000 جانە 387 000 اقش دوللارىن الدىق دەپ جاساندى قولحات جازىپ بەرىپ, قىلمىستىق ارەكەتتەر جاساعان. ال الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى ءوزىنىڭ 13.05.1998 ج. سوتقا بەرگەن حاتىن ەستەن شىعارىپ, اتالعان سوت شەشىمىنە نارازىلىق كەلتىرمەي قويدى. ودان دا سوراقىسى الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى «دوستىق» بەكەتىنىڭ جاۋاپتى ادامدارىنا «قىلمىستىق ءىس» قوزعاۋدىڭ ورنىنا «قۇلجا» ماقتانىڭ يەسى ەمەس, تەك وزبەكستان مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى «دەلدال» بولعاندىقتان, بۇل ىسكە ارالاسۋعا قاقىسى جوق دەپ, ءىستى قىسقارتىپ تاستادى. بۇل رەتتە وسى ىستە تىركەلگەن وزبەكستاننىڭ چيراكچي رپپ-نىڭ №274 حاتى, ۋزحلوپكوپرومنىڭ №0000199 بۇيرىعى, 0083444500690 ليتسەنزياسى, №2023 تەلەگرامماسى, وزبەكستان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ №11/1-475 قاۋلىسى, قاشقاداريا وبلىس حوكيمىنىڭ №137566, 1760, 58 حاتتارى, ت.ب قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ەسكەرۋسىز قالدى. وسى الماتى كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ قاۋلىسىنا ساي كەيىن قر باس پروكۋراتۋراسى بىزبەن حات الماسۋدى توقتاتىپ, ودان كەيىن ءىسىمىز مۇلدەم شەشىلمەي قالدى», دەيدى ا.نىسانباەۆ. «ءۇش ايلىق مەرزىم» – قارالمايتىن قۇردىم بىراق, اتا زاڭىمىزدىڭ تالاپتارىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن, ادىلدىك بار دەگەنگە سەنەتىن ا.نىسانباەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسىلاي دەدى دەپ قالايشا اق ادال اسىنان ايىرىلىپ قالماق. نە شىندىققا كوزدەرىن جەتكىزەيىن, نە بۇل ومىردەن ادىلدىك تاپپاي وتەيىن دەپ بەلدى بەكەم بۋىنادى. جانى شىرقىراپ شىندىقتى ايتىپ, ءار ەسىكتى قاعادى. ناتيجەسىندە 16.07.2012 ج. باس كولىك پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ا.تۇرسىنبەكوۆتىڭ تەكسەرۋى بويىنشا, بۇرىنعى قابىلدانعان شەشىمدەردەن شيكىلىك شىعىپ, «قۇلجانىڭ» جوعالعان ماقتانىڭ يەسى ەكەندىگى انىقتالعاندىعى دالەلدەنەدى. ەندى بۇدان ءارى قارايعى وقيعا قالاي وربىگەنىن امانقۇل نىسانباەۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىك. «الايدا, ءبىز الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى دەر كەزىندە حابارلاماعاندىقتان اىجك 406-بابىنا سايكەس جاڭادان اشىلعان ءمان-جايعا بايلانىستى 3 ايدىڭ ىشىندە قايتا قاراۋ تۋراسىندا ارىز بەرۋ قۇقىعىنان اجىراپ قالىپپىز. كاسساتسيالىق سوت القاسىنىڭ ۇيعارىمى شىعىپ كەتىپتى. ءسويتىپ, الگى ءۇش اي ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن. بىراق, ول كەزدە مەن ەكى ۆاگون ماقتانىڭ جىرىن جىرلاپ قىتايدا جۇرگەن ەدىم. جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرمەن كەلە المادىم. جىبەرمەدى. دەمەك, ءبارى سەبەپتى. ەندەشە, ءبىزدىڭ قۇقىمىز بۇزىلعان. بىراق, باس پروكۋراتۋرادا جاڭادان اشىلعان ءمان-جايعا بايلانىستى 3 ايلىق مەرزىمدى قالپىنا كەلتىرۋ تۋراسىندا بەرگەن ارىزىمىزدى قاراعان كاسساتسيالىق سوت القاسىنىڭ ۇيعارۋىنشا وسى ءىس بويىنشا اتالعان ۇيعارىم زاڭ تالاپتارىنا ساي قابىلدانعان, سوندىقتان ونى بۇزۋعا نەگىز جوق دەپ, نۇكتە قويدى. ال شىندىعىندا اتالعان سوت جاڭادان انىقتالعان ءمان-جايلار بويىنشا ءىستى قايتا قاراۋ تۋرالى ارىز بەرۋدىڭ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى ءتىپتى ەسكەرمەگەن. تەك بار بولعانى ءبىزدى ماقتانىڭ يەسى ەمەس, ورتاداعى «دەلدال» عانا دەپ ءىستى قىسقارتا بەرەدى. الايدا, ءبىز ءوزىمىزدى جوعالعان ماقتانىڭ يەسى ەكەنىمىزدى قانشا جەردەن دالەلدەسەك تە, سول دالەلدەردى قايتا سوت قاراۋىنا تاپسىرساق تا, ول تولىق تەكسەرىلىپ قارالمايدى. سول بۇرىنعى جاۋىر بولعان ءبىر ىزبەن جابىلا سالادى. باياعى ءبىر شەشىم قايتا شىعارىلادى. وسىدان بارىپ, سوت ءبىزدىڭ قۇقىعىمىزدى نەگە قورعاعىسى كەلمەيدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسى ءىستى العاش قاراعاندا الماتى قالاسىنىڭ سوتى 20.05.1998 ج. سوت ماجىلىسىنە بىزدەن وكىل قاتىستىرماي, بىرجاقتى قاراپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن تۇسىنبەگەندىكتەن ادىلەتسىز شەشىم شىعارعانىن جوعارىدا ايتتىم. سوندا, ياعني 20.05.1998 ج. سوت ۇيعارىمىندا تالاپكەر تالاپ قويۋ مەرزىمىن وتكىزىپ العان, تەمىر جول باسقارماسىنا نارازىلىق تالاپتى تەك 29.05.1997 ج. عانا بەرگەن, ال سوتقا تالاپ ارىزدى تەك 16.04.1998 ج. تاپسىرعان, دەپ كورسەتىلگەن. بىراق, شىندىعىندا ولاي ەمەس. ءبىز 8.01.1997 ج. «دوستىق» بەكەتىنىڭ باسشىلىعىنا ارىز بەرگەنبىز (تىركەلگەن حاتتار مەن جاۋاپتار بار). ۇيعارىمدا كورسەتىلگەن 29.05.1998 ج. №48 حات ول ەكىنشى رەت بەرىلگەن نارازىلىق تالاپ. وسى قۇجاتتار سول كەزدە ءىس قاعازىندا تىركەۋلى تۇرعان بولاتىن, بىراق ولاردى سۋديا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ەسكەرمەي وتىر. ونىڭ ۇستىنە الماتى كولىك پروكۋرورى ن.نۇرداۋلەتوۆ ءوزىنىڭ سول سوتقا 15.05.1998 ج. №7/24-07 بەرگەن حاتىندا «قۇلجانىڭ» بۇل ىستە ەش كىناسى جوق, ول دەر كەزىندە شاعىمدانعان جانە ونىڭ ءوز ارىزىندا كورسەتىلگەن ايعاقتارى پروكۋراتۋرا تاراپىنان ۇزاق تەكسەرىلىپ, ءوز دالەلىن تاپقاندارىن ەسكەرىپ, تالاپ قويۋ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋىن سۇرايمىز», دەپ كورسەتىلگەن. پروكۋراتۋرانىڭ وسىنداي حاتى بولا تۇرا, قالايشا تالاپ قويۋ مەرزىمىنىڭ ءوتىپ كەتكەندىگىنە بايلانىستى ارىز قاناعاتتاندىرىلمادى؟ ەگەر ول شەشىم ادىلەتسىز بولسا, ەندەشە پروكۋراتۋرا قابىلدانعان شەشىمگە نەگە نارازىلىق كەلتىرمەيدى؟ الدە بۇل حات سوت ماجىلىسىنە بەرىلمەيدى مە؟ ەگەر بەرىلسە, ءىس قاعازىنان الىپ تاستالدى ما دەپ كۇدىكتەنەمىز. ارينە سوتتى دا تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى, سوت ماجىلىسىنە «قۇلجادان» وكىل قاتىسپاعاندىقتان سۋديا داۋلى ءىستىڭ ءمان-جايىن تولىق تۇسىنبەي, «قۇلجانى» ماقتانىڭ ەگەسى ەمەس وزبەك پەن قىتاي تاراپىنىڭ ورتاسىنداعى «دەلدال» رەتىندە كورسەتىپ وتىر. ول تۇسىنىسپەۋشىلىك سالدارىنان تۋىنداعان كوزقاراس. نەگىزىندە «قۇلجا» وزبەكستانعا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرال-جابدىعىن وتكىزىپ, اقىسىنا 760 توننا ماقتا ءلينتىن الىپ, سول جاقتان تىكەلەي قىتايدىڭ «سيۋي» فيرماسىنا جىبەرگەن بولاتىن. ول جاعداي وسى ىستە تىركەلگەن وزبەكستاننىڭ بارلىق قۇجاتتارىندا كورسەتىلىپ, ءتىپتى وزبەكستاننىڭ «پاحتا-بانكىسىندە» دە تىركەلگەن. بۇعان دا تولىق قۇجاتتار بار. بىزدەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن العان چيراكچي اۋدانى ول ماقتانى قاشقاداريا وبلىسىنىڭ 4 ماقتا زاۋىتىنان ارنايى ناريادپەن جىبەرگەن بولاتىن (قۇجاتتارى بار). ول زاۋىتتاردىڭ بۇل ماقتاعا ەشبىر قاتىسى جوق. سوندىقتان, ۇيعارىمدا كورسەتىلگەندەي, كاسپي زاۋىتىنىڭ جەدەلحات بەرۋگە ەش قاقىسى جوق. بۇل ۋاجدەر «دوستىق» بەكەتىنىڭ تۋرا جولدان تايدىرۋ ءۇشىن بەرگەن جالعان اقپاراتى. اقيقاتى چيراكچي رپپ-سىنىڭ 24.11.2000 جىلعى №274 حاتىندا تولىق باياندالعان. تەمىر جول قاعازىندا ماقتا قابىلداپ الۋشى يەسى «پكو قۇلجا» دەپ كورسەتىلگەن. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «ۋزحلوپكوپرومسبىتتىڭ» 27.08.1996 جىلعى №2023 تەلەگرامماسى مەنىڭ قولىمدا تۇر. مىنە, وسىنداي جاعدايدى ناقتى دا تۋرا كورسەتىپ بەرەتىن شىنايى تولىق قۇجاتتارىم بولعاندىقتان دا, بىراق سوت ولاردى نازارعا الىپ تەكسەرىپ قاراماعاندىقتان دا اتالعان سوت اكتىسى ءىس تولىق زەرتتەلمەس­تەن ادىلەتسىز قابىلدانعان دەپ سانايمىن. ايتپەسە سوت نە ءۇشىن كەرەك؟ وسى قۇجاتتاردى قاراپ, باردى بار, جوقتى جوق دەپ, قارا قىلدى قاق جارىپ بەرۋگە ءتيىس قوي. مەنىڭ بار سۇرايتىنىم وسى ايتىلعان دالەلدى قۇجاتتاردى دۇرىستاپ, انىقتاپ قاراپ كورسىن. كىمنىڭ بولسا دا اقيقاتقا كوزى بىردەن جەتەدى. ال مۇنداي اقيقاتقا سوت قول جەتكىزبەگەندىكتەن داۋ بىتپەيدى. دەمەك 20.05.1998 ج. سوت قابىلداعان ۇيعارىم بويىنشا باياندالعان قورىتىندىلاردىڭ ءىستىڭ ءمان-جايىمەن سايكەس كەلمەۋى مەنىڭ ءسوزىمنىڭ راستىعىن تولىق دالەلدەپ تۇرعان جوق پا؟ بۇل ايتقانىما قوسا, ول كەزدە سوت ماجىلىسىندە بەلگىسىز بولعان كوپ ءمان-جايلار كەيىن اشىلىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, بۇل ءىستى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت. بىراق, ول كەزدە دە وسى ءمان-جايلار بەلگىلى بولاتىن, تەك ونى بىرەۋلەرگە بۇرمالاپ, ىستە تىگۋلى تۇرعان قۇجاتتارعا ءمان بەرمەي سولاي ىستەۋ كەرەك بولعان سياقتى, مىنە سول ءۇشىن «قۇلجا» زارداپ شەگىپ وتىر. سوندىقتان, «قۇلجانىڭ» جاڭادان انىقتالعان ءمان-جايعا بايلانىستى قايتا قاراۋ تۋرالى ارىز بەرۋ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ارىزىن الماتى قالالىق سوتىنىڭ كاسساتسيالىق سوت القاسىندا كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا قارالماعان دەپ ەسەپتەيمىن. وسى داۋلى ىستە ورىن الىپ وتىرعان زاڭ بۇزۋشىلىق ىستەرگە نازار اۋدارىلماعان. ويتكەنى, 20.05.1998 جىلى قابىلدانعان سوت ۇي­عارىمىندا باياندالعان قورىتىن­دىلار­دىڭ نەگىزگى ءىستىڭ ءمان-جايىمەن سايكەس كەل­مەيتىندىگىن, قۇقىقتىق نورما­لاردىڭ بۇزىلۋى مەن دۇرىس قولدانىل­ماعاندىعىن مەن اتاعان ماڭىزى بار ءمان-جايلار دالەلدەپ تۇر ەمەس پە», دەيدى. كەڭەس بەرەر حاتتار ورنىنا, كومەك بولار ءىس كەرەك وسىلايشا كوپ جىلدان بەرى بىتپەي كەلە جاتقان داۋلى ءىسىن تولىقتاي بايانداعان كاسىپكەر ا.نىسانباەۆ ءوزىنىڭ 16 جىلدان بەرى شاعىمدانىپ كەلە جاتقان تالاپتارى زاڭ جۇزىندە جەتىك قارالماعاندىقتان دەپ ەسەپتەۋى سالدارىنان جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعىپ, اقىرى وتا جاسالعاندىعىن جەتكىزدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «كاسىبىم تۇگىل, دەنساۋلىعىمدى قۇرتىپ تىندىم. سوندىقتان دا ولە-ولگەنشە ادىلدىكتەن كۇدەر ۇزبەي, الدىندا ايتىلعانداي, باس پروكۋراتۋرانىڭ (11.04.2013 ج. №2-012881 ساندى) حاتىندا كورسەتىلگەن, ياعني باس كولىك پروكۋراتۋراسىندا جاڭادان انىقتالعان ءمان-جايعا بايلانىستى بۇل ءىستى قايتا قاراۋ تۋراسىندا ارىز بەرۋ مۇمكىندىگىن قالپىنا كەلتىرىپ بەرە الاتىن ءتيىستى ورىنداردان كومەك كۇتەمىن» دەيدى. بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز. بىراق, اۋەلى ونىڭ ءۇنىن ەستىر قۇلاق بولسا ەكەن دەيمىز. ونىڭ ۇستىنە بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن ءىستىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى الدەقاشان شىعىپ كەتكەن دەپ الاقان جايمايتىن جانە جۇرەگى داۋلاپ داۋلى ىسكە نۇكتە قويا الار بىرەۋلەر تابىلار ما ەكەن. تابىلار, تابىلماس ەندى ول باسقا اڭگىمە. بىراق, جابىرلەنگەنگە قولۇشىن بەرۋ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ مىندەتى عوي. ال جابىرلەنۋشى رەتىندە ونىڭ وراسان زارداپ شەككەنى اقيقات. ماسەلەن, ادۆوكات ن.ايدارحانوۆانىڭ جازعانىنا نازار اۋدارساق بىلاي دەيدى: «باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلى ا.جدانوۆانىڭ 11.04.2013 ج. №2/18-402 حاتى بويىنشا 3 ايلىق مەرزىمدى قالپىنا كەلتىرۋ تۋراسىندا بەرگەن ارىزدارىمىز, راسى كەرەك, بىردە-ءبىر سوتتا شەشىمىن تاپپادى. بۇلار ا.نىسانباەۆتىڭ شىعىنىنىڭ قايتارىلماۋىنا نەگىز بولدى. سەبەبى, «دوستىق» بەكەتىندە «قۇلجانىڭ» ەكى ۆاگون ماقتاسىنىڭ اقشاسىن «سيۋي» فيرماسى تولەمەگەندىكتەن, ا.نىسانباەۆ ونى 65 توننا كۇرىشكە «سين-ديان» كومپانياسىنا وتكىزدى. ال 65 توننا كۇرىشتى تاراز قالاسىنداعى ءۇش مەكەمەگە تاراتىپ بەردى. كەزىندە وتكىزگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ لەمەح, سەگمەنت سەكىلدى كەيبىر بولشەكتەرى اقشاسىن كەيىن تولەمەكشى بولىپ, سەنىمحاتپەن الىپ, اق «كەرۋەن» اۆتوبازاسىنىڭ جۇك كولىكتەرىمەن تاسىعان بولاتىن. ال «دوستىق» بەكەتى ول ماقتانى ءوز بەتىنشە «سيۋي» فيرماسىنا بەرىپ جىبەرگەندىكتەن «سين-ديان» كومپانياسىنىڭ اراسىندا م ۇلىك داۋى تۋىنداعانى بەلگىلى. سونان اتالعان كۇرىش پەن «قۇلجانىڭ» بۇرىن مەملەكەتتىك بانكتەن العان نەسيە قارىزدارىن تولەۋ ءۇشىن ا.نىسانباەۆ ءوزىنىڭ بار مالىن, جيعان-تەرگەن دۇنيە-مۇلكىن, كولىگىن, ءۇش بولمەلى پاتەرىن ساتىپ جانە تانىستارىنان قارىز العان. بۇل زارداپ ەمەي نەمەنە؟». بۇعان امانقۇل اقساقالدىڭ ۇرىمجىدە التى اي جازىقسىز جاتقانى, قۇقى تاپتالىپ قور بولعانى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ءۇنى وتپەي, بيلىككە ءسوزى جەتپەي ايتارلىقتاي مورالدىق زيان شەككەنىن قوسىڭىز. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە ول ۇزاق جىلدار بويى جامبىل وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ەڭبەك ارداگەرى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ءىسى تۇسكەنشە تاپ وسىلاي جابىرقايمىن, قايعىرامىن دەپ ويلاماپتى. شاعىمدانعان جيىرما جىلعا ۋاقىت ىشىندە قۇزىرلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان 121 رەت كەڭەس بەرىپ, اقىل ايتقان حاتتار الىپتى. بىراق, ونىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا سەپتىگى تيمەگەن. ءتىپتى, باسپاسوزدە بەس مارتە جاريالانعان ماقالالارى دا بيلىكتىڭ نازارىنا تۇسپەگەن كورىنەدى. شىرىلداپ شىندىقتى ايتىپ تۇرساڭ دا شىبىن شاققانداي كورمەيتىن بۇل نەعىلعان قوعام دەپ قايعىرا كۇرسىنەدى. جازعان ارىزدارىنىڭ ءبارى دە بيلىك ورىندارىنىڭ ءبىر-بىرىنە سىلتەۋىمەن عانا اياقتالاتىن كورىنەدى. مىنە, وسىلايشا: «ايتا, ايتا التاي­دى, جامال اپاي قارتايدى», دەگەندەي, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسام دەپ باسى داۋعا قالىپ, ءىسى شىرعالاڭعا اينالعان امانقۇل اقساقال دا ارىزىن ايتا-ايتا قارتايدى. جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىن­دە قالماسا يگى. ويتكەنى, كىنالىلەرى بەل­گىلى بولعان بۇل وقيعانىڭ سىرىن جاسىر­عىسى كەلگەندەردى ايىپقا تارتا الۋ تەك كاسىپكەر ا.نىسانباەۆ ءۇشىن عانا كەرەك ەمەس, ول زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ءبىلدىرىپ, بيلىكتىڭ دارمەندىگىن تانىتسا, ەكىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەر ەدى. ءسويتىپ, ەندى و كىسىنىڭ جانايقايىن ۇعاتىن, ياعني قانشا جەردەن نەمقۇرايلىلىق ورىن العانىمەن ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ادىلدىك بار ەكەنىن جانە قي­نالعاندا قولۇشىن بەرەتىن ءتيىستى قۇقىق ورىندارى بار ەكەنىن دالەل­دەيتىن, ءبىر قۇزىرلى ورگاندار تابىلار دەگەن ۇمىتپەن بۇل ماقا­لانى دا اياقتايمىز. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».