اق شاشتى قوعام: قارتايىپ بارا جاتقان ادامزات قايتسە امان قالادى؟

سوڭعى رەت جەر بەتىندەگى حالىق سانى شامامەن 700 جىل بۇرىن, بۋبون وباسى كەزىندە قىسقارعان. ىندەت تارقاعان سوڭ قۇلدىراۋ دا توقتادى. سودان بەرى ادام سانى ونداعان ەسە كوبەيدى, ال سوڭعى ءجۇز جىلدا ءتىپتى ءتورت ەسەگە جۋىق ارتتى. ال قازىر جاعداي كەرىسىنشە. حالىقتىڭ كەمۋىنە ىندەت ەمەس, بالا تۋ دەڭگەيىنىڭ جەتىسپەۋى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل – ادامزات تاريحىندا العاش رەت بولىپ وتىرعان قۇبىلىس.

دەپوپۋلياتسيانىڭ باستى سەبەبى –بالالى بولۋعا دەگەن ىقىلاستىڭ الەمدە السىرەۋى. مەملەكەتتەر سۋبسيديا, سالىقتىق جەڭىلدىك, انالىق كاپيتال سەكىلدى ءتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى تۋ كورسەتكىشىن كوتەرۋگە تىرىستى, بىراق بۇل ساياساتتىڭ ناتيجەسى ماردىمسىز بولدى.

جاھاندىق كورىنىس

1960-جىلدارى الەمدە بالا تۋ وتە جوعارى بولدى, ونى «دەموگرافيالىق جارىلىس» دەپ اتايدى الەۋمەتتانۋشىلار. بىراق سودان كەيىن جاعداي وزگەردى. سوڭعى 50-60 جىلدا كوپتەگەن ەلدە ادامدار بۇرىنعىداي كوپ بالا سۇيمەي كەتتى. بۇل تەك ءبىر-ەكى مەملەكەتتىڭ ەمەس, بارعان سايىن كوبەيىپ بارا جاتقان ەلدەردىڭ ورتاق ۇردىسىنە اينالىپ وتىر. بۇۇ دەرەگىنشە, 2015 جىلى الەمدەگى ورتاشا تۋ كورسەتكىشى 1965 جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن ەكى ەسە تومەندەگەن.

قازىر جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ كوبى بالا تۋى جەتكىلىكسىز ەلدەردە تۇرادى. «جەتكىلىكتى» دەگەنىمىز – حالىق سانى ازايىپ كەتپەي, ءوز-ءوزىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاجەت دەڭگەي. دامىعان ەلدەردە ول شامامەن ءبىر ايەلدە 2,1 بالا بولۋى كەرەك. ەكى بالا اتا-انانىڭ ورنىن باسادى, ال «0,1» – ءومىردىڭ ءتۇرلى جاعدايىنا بايلانىستى (كەيبىرى بالالى بولماۋى, ەرتە قايتىس بولۋى ت.ب.) قوسىلاتىن ۇلەس. ال ءومىر جاسى قىسقا ەلدەردە نەمەسە ەر-ايەل سانى قاتتى تەڭ ەمەس جەرلەردە حالىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بۇدان دا كوبىرەك بالا تۋ قاجەت بولادى.

احۋال قالاي, ازيا؟

ازيادا حالىق سانى ازايا باستادى. بۇۇ دەرەگىنە قاراساق, 2021 جىلى بۇل ءوڭىر العاش رەت دەپوپۋلياتسيا كەزەڭىنە ءوتتى. ال 2022 جىلدان باستاپ قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە تايۆاندا تۇرعىندار سانى كەمي باستادى. 2023 جىلى جاپونيادا بالا تۋ قالىپتى دەڭگەيدەن 40 پايىزعا تومەندەدى, قىتاي مەن تايۆاندا بۇل ايىرما ءتىپتى 50 پايىزعا جەتتى. ال ەڭ تومەن كورسەتكىش وڭتۇستىك كورەيادا تىركەلدى. بۇل ەل بۇگىندە الەمدەگى ەڭ از بالا تۋاتىن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى.

وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىندا دا جاعداي ءماز ەمەس. شامامەن 2018 جىلدان بەرى مۇندا تۋعان بالالار سانى حالىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا جەتپەي قالدى. برۋنەي, مالايزيا, سينگاپۋر جانە ۆەتنام بالا سانى ازايىپ جاتقان ەلدەرگە الدەقاشان قوسىلدى. حالقى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يندونەزيا دا 2022 جىلى وسى شەككە تايادى. فيليپپيندە ءبىر ايەل ورتا ەسەپپەن ەكى بالاعا دا جەتپەيتىن دەڭگەيدە بوسانادى. كەدەي ەل سانالاتىن ميانمادا دا بالا تۋ وتە تومەن. تايلاندتا جاعداي ودان دا كۇردەلى: بۇل ەلدە قازىر ولگەندەر سانى تۋعانداردان كوپ.

بۇل ءۇردىس ۇندىستانعا دا جەتتى. الەمدەگى ەڭ حالقى كوپ ەل سانالاتىن ءۇندىستان عانا ەمەس, نەپال مەن شري-لانكا دا دەپوپۋلياتسيا تابالدىرىعىندا تۇر. ۇشەۋى دە پاندەمياعا دەيىن-اق تومەنگى ناتيجە كورسەتكەن. جاقىن جىلدارى بۇل قاتارعا بانگلادەش تە قوسىلۋى مۇمكىن ەكەن. ءۇندىستاننىڭ ءىرى قالالارىندا ماسەلە انىق بايقالادى. مىسالى, كالكۋتتادا ءبىر ايەلگە ءبىر بالادان دا از كەلەدى. بۇل كورسەتكىش گەرمانيا مەن يتاليانىڭ ءىرى قالالارىنان دا تومەن.

شىلدەحانا امەريكادا دا از

بۇل وڭىردە دە بالا تۋ كۇرت ازايدى. بۇۇ ەسەبىنە سايكەس, 2024 جىلى ورتاشا ەسەپپەن ءبىر ايەلگە 1,8 بالا عانا كەلەدى. ال كەي ەلدەردە جاعداي ودان دا قيىن. ماسەلەن, كوستا-ريكادا بۇل كورسەتكىش 1,2-گە تەڭ. كۋبا مەن ۋرۋگۆايدا − شامامەن 1,1. بۇل ەلدەردىڭ ەكەۋىندە دە ولگەندەر سانى تۋعانداردان اسىپ كەتكەن. بوگوتا مەن مەحيكو سياقتى الىپ قالالاردا ءبىر ايەلگە ءبىر بالا دا كەلمەيدى.

تاياۋ شىعىس تاياققا سۇيەنىپ تۇر

كوپشىلىك بۇل وڭىرلەردە بالا تۋ ءاردايىم جوعارى بولادى دەپ ويلايتىن. بىراق شىن مانىندە مۇندا دا حالىق سانى ازايىپ بارادى. ءدىننىڭ بالا تۋعا ۇندەيتىن ىقپالىنا قاراماستان, تابيعي كەمۋ بۇل ايماقتا شيرەك عاسىردان بەرى بايقالىپ وتىر. تۋنيستە جاعداي كۇردەلى. ال تۇركيانىڭ ەڭ ءىرى قالاسى ىستامبۇلدا 2023 جىلى ءبىر ايەلگە ورتا ەسەپپەن نەبارى 1,2 بالا عانا كەلگەن.

قارت قۇرلىق. اتىنا زاتى ساي...

ەۋروپادا بۇل ماسەلە بۇرىننان بار. مۇندا حالىق سانى سوڭعى 50 جىل بويى ءوزىن-ءوزى جاڭارتا الماي كەلەدى. رەسەيدە بۇل شەك 1960-جىلدارى-اق ورىندالماي قالعان. كسرو تاراعالى بەرى ەلدە قايتىس بولعاندار سانى تۋعانداردان 17 ميلليونعا كوپ.

ەۋروپالىق وداقتا دا كورىنىس وسىنداي. قازىرگى 27 ەلدىڭ بارلىعىندا دەرلىك بالا تۋ قاجەتتى دەڭگەيدەن شامامەن 30 پايىزعا تومەن. 2023 جىلى ەو اۋماعىندا 3,7 ميلليوننان از بالا دۇنيەگە كەلسە, 5 ميلليوننان استام ادام قايتىس بولعان.

سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, 1964 جىلى ەۋروپادا 6,8 ميلليون بالا تۋعان. فرانتسيادا ەكى جىل بۇرىن تۋعان بالالار سانى ءتىپتى 1806 جىلدان بەرگى ەڭ تومەن دەڭگەيگە ءتۇستى. يسپانيادا دا سولاي, 1859 جىلدان بەرى مۇنداي از كورسەتكىش بولماعان. 2023 جىلى پولشا مەن گەرمانيادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن العاش رەت ەڭ از بالا دۇنيەگە كەلدى.

ەۋرووداقتا 2012 جىلدان بەرى ولگەندەر سانى تۋعانداردان ارتىق. 2022 جىلى ءتورت ادام قايتىس بولعاندا, نەبارى ءۇش ءسابي تۋعان. بۇۇ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەۋروپا حالقى ەڭ جوعارى شەگىنە 2019 جىلى جەتىپ, 2020 جىلدان باستاپ ۇزاق مەرزىمدى دەموگرافيالىق قۇلدىراۋ كەزەڭىنە ءوتتى.

قازاق سانى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا 20 286 084 ادام تۇرادى. ءبىر جىل ىشىندە حالىق سانى 252 242 ادامعا وسكەن. ەڭ تىعىز قونىستانعان ايماقتار – الماتى (2 292 333) جانە تۇركىستان وبلىسى (2 154 334).  سونىمەن قاتار, حالىق سانى ءوسىمىنىڭ ەڭ جوعارى قارقىنى استانادا تىركەلگەن. 

ۇكىمەت ەل ازاماتتارى سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ءالى دە ارتادى جانە 2050 جىلعا قاراي ەل حالقىنىڭ جارتىسى وڭتۇستىكتە تۇرادى دەپ ەسەپتەيدى.

افريكا العا وزدى

بۇگىندە تۋ كورسەتكىشى ۇرپاقتىڭ ورنىن باسۋ دەڭگەيىنەن جوعارى ساقتالعان جالعىز ءىرى ءوڭىر – تروپيكالىق افريكا. مۇندا شامامەن 1,2 ميلليارد ادام تۇرادى, ءبىر ايەلگە ورتا ەسەپپەن 4,3 بالا كەلەدى.

بۇۇ ەسەپتەۋىنشە, حالىق سانىنىڭ تۇراقتى ساقتالۋى ءۇشىن ءبىر ايەلگە ورتا ەسەپپەن 2,18 بالا قاجەت. 2024 جىلعا ارنالعان ورتاشا بولجام بويىنشا, الەمدىك تۋ دەڭگەيى وسى شەكتەن نەبارى 3 پايىزعا عانا جوعارى. ال پەسسيميستىك ستسەناريدە بۇل كورسەتكىش 8 پايىزعا تومەندەيدى. ياعني ادامزات قازىردىڭ وزىندە جاھاندىق ۇرپاق جالعاستىرۋ شەگىنەن ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇگىندە جەر حالقىنىڭ تورتتەن بىرىندە دەپوپۋلياتسيا ءجۇرىپ جاتىر, ال جاقىن جىلدارى بۇل قۇبىلىس وزگە وڭىرلەردى دە قامتيدى.

تاڭداۋ فاكتورى

تۋ كورسەتكىشىنىڭ الەم بويىنشا تومەندەۋ سەبەبى ءالى تولىق انىقتالعان جوق. كوپ جاعدايدا بۇل قۇبىلىس ەكونوميكالىق دامۋ مەن جاڭعىرۋمەن بايلانىستىرىلادى. قوعام بايىپ, ءبىلىم دەڭگەيى ارتقان سايىن, قالالار ۇلعايعان سايىن بالا سانى ازايادى دەگەن تۇسىنىك كەڭ تارالعان. بۇل كوزقاراس «مودەرنيزاتسيالىق وتپەلى كەزەڭ» تەورياسىنا سۇيەنەدى.

الايدا سوڭعى جىلدارى بۇل زاڭدىلىق السىرەي باستادى. قازىر تابىسى تومەن, ءبىلىم دەڭگەيى ءالسىز, كەدەيشىلىك باسىم ەلدەردىڭ وزىندە تۋ كورسەتكىشى تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇستى. مىسالى, ەڭ از دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرەتىن ميانما مەن نەپالدىڭ ءوزى حالىق سانىن تابيعي جولمەن ساقتاي الماي وتىر.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرى بۇل قۇبىلىستى تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان ونداعان زەرتتەۋ جاسالدى. ولار بالالار ءولىمىنىڭ ازايۋىن, كونتراتسەپتسيانىڭ قولجەتىمدى بولۋىن, ايەلدەردىڭ ءبىلىم الىپ, ەڭبەككە ارالاسۋىن, قوعامداعى ءرولىنىڭ كۇشەيۋىن نەگىزگى سەبەپ رەتىندە اتايدى. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىن تولىق اشپايدى.

تۋ كورسەتكىشىن نە انىقتايدى؟

1994 جىلى امەريكالىق ەكونوميست لانت پريتچەتت تۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن ەڭ باستى فاكتوردى انىقتادى. ول – ادامداردىڭ ءوزى قالاعان بالا سانى. عالىم ناقتى تۋ كورسەتكىشى مەن ادامدار ارماندايتىن بالا سانىنىڭ اراسىندا بارلىق ەلدە دەرلىك تىعىز بايلانىس بار ەكەنىن دالەلدەدى. ياعني بالا سانىنا ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق جاعداي ەمەس, جەكە تاڭداۋ ىقپال ەتەدى.

وسى تۇستا زاڭدى سۇراق تۋادى. ەگەر ءبارى تاڭداۋ بولسا, نەگە الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىندە ادامدار بالالى بولۋدان باس تارتىپ جاتىر؟ نەلىكتەن ءبىر بالالى نەمەسە مۇلدە بالاسىز وتباسى باي ەلدەردە دە, كەدەي مەملەكەتتەردە دە قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى؟ بۇل سۇراققا عىلىم ازىرگە ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. دەگەنمەن ورتاق بەلگىلەر بايقالادى.

بىرىنشىدەن, وزگەرىس تەك بالا تۋعا ەمەس, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا دا اسەر ەتتى. كوپ ەلدە نەكەسىز بىرگە تۇرۋ كەڭ تارادى, نەكە كەيىنگە قالدىرىلىپ جاتىر نەمەسە مۇلدە قيىلمايدى. جالعىز ءومىر سۇرەتىندەر سانى دا ارتتى. بۇل ءۇردىس تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىمەن تىعىز بايلانىستى.

ەكىنشىدەن, كوپتەگەن قوعامدا ءدىننىڭ ىقپالى السىرەدى. ال ءدىن ءداستۇرلى تۇردە نەكە مەن بالا تاربيەسىن قولداپ كەلگەن. ونىڭ ورنىنا جەكە ەركىندىك, ءوزىن-ءوزى دامىتۋ, جەكە جايلىلىق الدىڭعى ورىنعا شىقتى. ال بالا – قۋانىشپەن قاتار جاۋاپكەرشىلىك پەن شەكتەۋ اكەلەتىن فاكتور رەتىندە قابىلدانا باستادى.

ەلىكتەۋ – دەموگرافيانىڭ قوزعاۋشى كۇشى

قازىرگى ۇردىستەر ادامنىڭ بويىندا ۇرپاق جالعاستىرۋعا تۋا بىتكەن ينستينكت بار دەگەن ۇعىمعا كۇمان كەلتىردى. بۇل قۇبىلىستى ەلىكتەۋ تەورياسى ارقىلى تۇسىندىرۋگە بولادى. حح عاسىردا بۇل باعىتتى فرانتسۋز انتروپولوگى دامىتقان. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ادامدى العا جەتەلەيتىن باستى كۇش – وزگەگە ۇقساۋعا دەگەن ۇمتىلىس.

ەگەر بۇرىن كوپبالالى وتباسى قالىپتى جاعداي سانالسا, بۇگىندە ءبىر بالامەن نەمەسە بالاسىز ءومىر ءسۇرۋ ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالدى. سونىڭ سالدارىنان قوعامدا كوپبالالى ءومىر سالتى بىرتىندەپ جوعالىپ بارادى. ونىڭ تاجىريبەسى قوعامدىق سانادان ءوشىپ كەلەدى.

قازىرگى الەمدە مەديتسينا دامىدى, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتتى, ەكونوميكا ءوستى, جەر بەتىندە سەگىز ميلليارد ادام بار. سوعان قاراماستان, ءبىر عانا ۇرپاق الماسقان سوڭ كوپتەگەن اۋلەتتىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر. سەبەبى ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءدال وسىنداي تاڭداۋ جاساپ وتىر.

جاستارسىز جاھان

Forign Affairs عىلىمي جۋرنالىنىڭ ساراپتاۋىنشا, الداعى ونجىلدىقتاردا ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدار سانى بۇكىل الەمدە قىسقارا باستايدى. 2040 جىلعا قاراي افريكادان باسقا بارلىق وڭىردە 15 پەن 49 جاس ارالىعىنداعى حالىق سانى كەميدى. بۇل قۇبىلىس باتىس ەلدەرى مەن شىعىس ازيادا قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ وتىر. لاتىن امەريكاسىندا ول 2033 جىلى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا 2034 جىلى, ءۇندىستاندا 2036 جىلى باستالادى.

2050 جىلعا قاراي ادامزاتتىڭ ۇشتەن ەكىسى ەڭبەككە قابىلەتتى تۇرعىندار سانى ازايىپ جاتقان ەلدەردە ءومىر سۇرەتىن بولادى. ەگەر تۇبەگەيلى رەفورمالار جاسالماسا, بۇل مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن قاتتى السىرەتەدى.

الەم قارتايىپ بارادى. دەموگرافيالىق پيراميدالار «توڭكەرىلىپ», قارتتار سانى جاستاردان اسىپ تۇسەدى. بۇل عاسىر ورتاسىنا قاراي قالىپتى كورىنىسكە اينالادى. بۇۇ دەرەگىنشە, 2040 جىلعا قاراي افريكانىڭ ساحارادان وڭتۇستىگىندەگى وڭىرلەرىنەن باسقا ايماقتاردا 50 جاسقا دەيىنگى ادامدار سانى كۇرت ازايادى. 2050 جىلعا قاراي 60 جاسقا دەيىنگىلەر سانى بۇگىنگىدەن جۇزدەگەن ميلليونعا كەميدى, ال 65 جاستان اسقاندار كۇرت كوبەيەدى. جالپى حالىق سانى تۇراقتاعانىمەن, قارتتار سانى ەكى ەسە, ال 80 جاستان اسقاندار ءۇش ەسە ارتادى.

ەكونوميكاعا سوققى

دەپوپۋلياتسيا قوعامنىڭ قالىپتاسقان الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ىرعاعىن وزگەرتەدى. جۇمىسشىلار, سالىق تولەۋشىلەر, تۇتىنۋشىلار, كاسىپكەرلەر مەن سايلاۋشىلار سانى ازايادى. قارتايۋ مەن حالىقتىڭ قىسقارۋى ەكونوميكالىق ءوسىمدى باياۋلاتىپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەن زەينەتاقى جۇيەلەرىن تىعىرىققا تىرەيدى. ەڭبەك رەسۋرستارى ازايىپ, ينۆەستيتسيا كەميدى, قوعامدىق قارجى السىرەيدى. بۇرىن بۇل ماسەلە تەك باي ەلدەرگە ءتان سانالسا, قازىر ەڭبەك ونىمدىلىگى ونسىز دا تومەن كەدەي مەملەكەتتەرگە دە جەتىپ وتىر.

وتان وتباسىسىز بولا ما؟

قارتايۋ تولقىنى قوعامعا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىرتپالىق اكەلەدى. 60 – 70 جاستاعىلار ءالى بەلسەندى بولۋى مۇمكىن, ال 80 جاستان اسقاندار ءۇشىن بۇل الدەقايدا قيىن. دەمەنتسيا, التسگەيمەر سەكىلدى اۋرۋلارعا شالدىققان ادامداردى كۇتۋ شىعىنى كۇرت وسەدى. بۇل – ەكونوميكا مەن قوعام ءۇشىن اسا اۋىر جۇك. ەڭ باستىسى, قارتتارعا قامقورلىق جاسايتىن ءداستۇرلى تىرەك – وتباسى ينستيتۋتى السىرەپ بارادى.

نەكە سانى ازايىپ, بالاسىز جۇپتار مەن جالعىز ءومىر سۇرەتىندەر كوبەيدى. جاۋاپكەرشىلىك ارتقان شاقتا وتباسىلار السىرەپ وتىر. بولاشاقتا بۇل ولقىلىقتى جاڭا ىنتىماق فورمالارى الماستىرۋى مۇمكىن. الايدا بەيتانىس ادامدار الدىنداعى بورىش تۋعان-تۋىسقا دەگەن ماحاببات سياقتى كۇشتى بولا بەرمەيدى. مەملەكەت تە وتباسىنىڭ ورنىن تولىق باسا المايدى. روبوتتار مەن جاساندى ينتەللەكت كومەكتەسۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىلعانىمەن, ازىرگە بۇل ۇمىتتەن گورى انتيۋتوپياعا كوبىرەك ۇقسايدى.

ەندى قايتەمىز؟

حالىق سانى ازايعان الەمدە ادامزات قالاي وركەندەي الادى؟ بۇل ءداۋىر ۇرەيلى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا قارتايۋ جاعدايىندا دا ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار.

ەكى ۇرپاق بۇرىن الەم «دەموگرافيالىق جارىلىستان» قورىققان ەدى. ول كەزدە حالىقتىڭ كوبەيۋى اشتىق پەن كەدەيلىككە اكەلەدى دەپ ەسەپتەلدى. بۇگىندە بۇل قاۋىپ تىم اسىرەلەنگەنى انىق. حالىق سانىنىڭ ءوسۋى مەديتسينا دامىپ, ءومىر ۇزاقتىعى ارتقانىن كورسەتتى.

حح عاسىرداعى وركەندەۋ فورمۋلاسى XXI عاسىردا دا جۇمىس ىستەي الادى. ونىڭ وزەگى – ادام الەۋەتىن اشۋ. دەنساۋلىق, ءبىلىم, عىلىم مەن تەحنولوگيا – دامۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى. حالىق سانى ازايسا دا, وسى سالالارداعى ىلگەرىلەۋ ءوسىمدى ۇستاپ تۇرا الادى.

ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءبىلىمدى كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. پروگرەسس توقتايدى دەۋگە نەگىز جوق. دەموگرافيالىق پيراميدا توڭكەرىلگەن سايىن, الەم جاڭا داعدىلارعا, جاڭا ەكونوميكالىق ستراتەگيالارعا بەيىمدەلۋى ءتيىس. نەگىزگى فورمۋلا وزگەرمەيدى. ولار ءبىلىم مەن يننوۆاتسيا. بىراق ەكونوميكا جاڭا شىندىققا يكەمدەلۋگە ءماجبۇر بولادى.

الەۋمەتتىك جۇيەلەردى قايتا قۇرۋ

دەپوپۋلياتسيا داۋىرىنە كوشۋ جەڭىل وتپەيدى, ارينە. قازىرگى زەينەتاقى مەن مەديتسينا جۇيەلەرى ەڭبەككەرلەر سانى ازايىپ, زەينەتكەرلەر كوبەيگەن جاعدايدا ومىرشەڭ ەمەس. ەگەر مەملەكەتتەر تابىس پەن شىعىننىڭ ەسكى مودەلىن ساقتاسا, دامۋ مەن ينفراقۇرىلىمعا قارجى تاپپايدى.

سوندىقتان جاڭا الەمدە مەملەكەت تە, بيزنەس تە, جەكە ادام دا ۇنەمشىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىككە سۇيەنۋى قاجەت. ۇزاق ءومىر – زەينەتكە كەش شىعۋدى, ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋدى تالاپ ەتەدى. جاساندى ينتەللەكت ونىمدىلىكتى ارتتىرعانىمەن, ەسكى داعدىلاردى تەز ىعىستىرادى. قايشىلىق مىنادا: ەڭبەك كۇشى تاپشى قوعامنىڭ وزىندە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تۋىنداۋى مۇمكىن.

يكەمدى ەڭبەك نارىعى

الداعى جىلدارى ەلدەر ەڭبەك نارىعىن بارىنشا يكەمدى ەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ادامداردىڭ كاسىپ اۋىستىرۋىنا جاعداي جاسالىپ, جاسقا بايلانىستى كەمسىتۋشىلىك جويىلۋى ءتيىس. بۇنى عىلىمدا «ەيدجيزم» دەيدى. نەگىزگى ماقسات – ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ. ويتكەنى دەپوپۋلياتسيا جاعدايىندا ەكونوميكالىق ءوسىم جاڭا عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەحنولوگيالىق سەرپىنگە تىكەلەي تاۋەلدى بولادى.

حالىق سانى ازايعان سايىن ىشكى سۇرانىس تا تومەندەيدى. سوندىقتان اشىق ەكونوميكا مەن ەركىن ساۋدا ءال-اۋقاتتى ساقتاۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالادى.

تالانت تاپشىلىعى كۇشەيگەن كەزدە كوشى-قون ەكونوميكانىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالماق. الايدا بۇل وڭاي شەشىم ەمەس. ءاربىر قوعام كەلىمسەكتەردى تولىق ءسىڭىرىپ, ولاردى ءونىمدى ازاماتقا اينالدىرا المايدى. ونىڭ ۇستىنە دامۋشى ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە ەرەسەك حالىقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن بازالىق داعدىلارى وتە تومەن.

سوعان قاراماستان, دۇرىس قۇرىلعان كوشى-قون ساياساتى ەلدى قۇتقارا الادى. ول ەڭبەك رەسۋرسىن, سالىق ءتۇسىمىن جانە تۇتىنۋدى ارتتىرادى. حالىق ازايعان سايىن, تالانت ءۇشىن جاھاندىق باسەكە كۇشەيەدى. سوندىقتان يكەمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ميگراتسيالىق ستراتەگيا ازىرلەۋ – بولاشاق قوعامداردىڭ ەڭ كۇردەلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.

الەمدىك ءتارتىپ قالاي وزگەرەدى؟

دەپوپۋلياتسيا مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى قاتىناستى عانا ەمەس, ەلدەر اراسىنداعى كۇشتىڭ تەپە-تەڭدىگىن دە وزگەرتەدى. بۇل جاھاندىق ساياساتتا جاڭا شيەلەنىستەرگە جول اشادى.

حالىق سانىنىڭ اركەلكى وزگەرۋى الەم ايماقتارىنىڭ سالماعىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. الەم بارعان سايىن «افريكالىق» سيپات الا باستايدى. قازىر تروپيكالىق افريكادا جەر حالقىنىڭ شامامەن جەتىدەن ءبىرى تۇرادى, بىراق دۇنيەگە كەلەتىن بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى وڭىردە تۋىپ جاتىر. دەمەك, كەلەسى ۇرپاقتا الەمدىك ەڭبەك كۇشى قۇرىلىمىندا افريكانىڭ ۇلەسى كۇرت وسەدى.

الايدا بۇل اۆتوماتتى تۇردە «افريكا عاسىرى» باستالادى دەگەن ءسوز ەمەس. باستى فاكتور – حالىق سانى ەمەس, ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى. بۇل جاعىنان افريكا ازىرگە ءالسىز. حالىقارالىق باعالاۋلارعا سايكەس, ءوڭىر جاستارىنىڭ 94 پايىزى وقۋ, ەسەپ, قاراپايىم لوگيكا سياقتى بازالىق داعدىلاردى مەڭگەرمەگەن. سول سەبەپتى 2050 جىلعا قاراي افريكاداعى ءبىلىمى بار ادامدار سانى ءبىر عانا رەسەيمەن سالىستىرعاندا ءسال عانا كوپ بولادى.

تاريحتىڭ جاڭا پاراعى اشىلادى

سونىمەن دەپوپۋلياتسيا باستالىپ كەتتى دەدىك. حالىقتىڭ قارتايۋى مەن ازايۋى ادامزات تاريحىنداعى ەكى ۇلكەن ءداۋىردىڭ شەكاراسىنا اينالماق. ءبىر كەزەڭ اياقتالادى, ەكىنشىسى باستالادى.

سوعان قاراماستان, وزگەرىس پەن تۇراقتىلىق قاتار جۇرەدى. ادامزات ماتەريالدىق تاپشىلىقتان شىعۋدىڭ جولىن الدەقاشان تاپقان. ول – جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن نارىقتىق ەكونوميكا. بۇل جۇيە حالىق سانى ارتسا دا, كەمىسە دە جۇمىس ىستەي الادى. ال ەندى بالا تاپشىلىعىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.

دەموگرافيالىق تاڭداۋلاردىڭ كۇتپەگەن سالدارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن تەك تەحنولوگيا مەن ساياسات جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ەندىگى كەزەكتە ادامنىڭ, وتباسىنىڭ جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, قۇندىلىقتىڭ ءمانىن قايتا پايىمداۋ قاجەت سەكىلدى.