جانسەبىل جازۋشى

– مەدەۋ – ينجەنەر. ول كادىمگى ءبىز سەكىلدى قازاق ادەبيەتىن بىتىرگەن ادام ەمەس. ينجەنەر بولىپ, وسى سەمەيدەگى تسەمەنت زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ, وندا دا وسكەن. سوي­تە تۇرا مەدەۋدىڭ ءتىلى كەرەمەت. وقىرماندى سەندىرۋ, يلاندىرۋى ەرەكشە. مىسالى, «جارىلىس» دەگەن رومانىن الايىق: كەزىندە اقىنى دا, جازۋشىسى دا ءوندىرىستى جىرلايمىز دەدى. بىراق سونىڭ ىشىندە ءوندىرىستى ءوندىرىستىڭ وزىندەي بىلەتىن جانە ۇلتتىق كولوريتتە بەرگەن مەدەۋ ەدى. سسسر دەگەن الىپ يمپەريانىڭ كەزىندەگى قازاق ينجەنەر-گەولوگتەرىنىڭ تاعدىرى كورىنىس بەرەدى. وسىنى جۇرەككە ۇيالاتىپ جەتكىزگەن دە – مەدەۋ سارسەكە, – دەيدى قوعام قايراتكەرى قۇسميلا نۇرقاسىم.

راسىندا مەدەۋ ساپا ۇلى ءوندىرىس پەن ونەردى قاتار الىپ جۇرگەن قالامگەر ەدى. اۋەلى «عاجايىپ ساۋلە», «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى», «جە­تىنشى تولقىن» عىلىمي فان­تاستيكالىق تۋىندىلارىن جارىققا شىعاردى. ءوزى ورتاسىندا جۇر­گەن ءوندىرىستىڭ قيلى-قيلى سىرلارىن, وندا ەڭبەك ەتەتىن ادامدار تۋرالى كۇردەلى شىعارمالار جازادى. ول التىن-كۇمىس اقتارعان, مىرىش تاسقىنداتقان كەندى التايدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سۋرەتتەيتىن «جاڭعىرىق» رومانىن سومدادى. كەيىننەن جالعاسى رەتىندە «كومبە» رومانى شىقتى.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگي­موۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ينجەنەر قالامگەر مەدەۋ ساپا ۇلى ءتول ادەبيەتىمىزدە ءوندىرىس تاقىرى­بىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە ايرىقشا ۇلەس قوستى.

– ەسكەرتەر گاپ – «جارىلىس» اتاۋى تسەنزوردىڭ تالابىمەن «جاڭ­عىرىق» بولىپ وزگەرۋى, شىعارما ءماتىنىنىڭ 150 بەتكە قىسقارۋى, وندىرىستىك جارىلىستىڭ الەۋمەتتىك دۇمپۋگە اينالعان تاراۋلارىنىڭ قىرقىلۋى – سول كۇندەگى يدەولو­گيالىق قاساڭ قىسىمنىڭ سالدارى. وعان بەلگىلى سىنشىلار ح.ادىباەۆ پەن س.اشىمباەۆتىڭ وسى روماندى ۇكىمەت ساياساتىنا قارسى جانە ۇلى ورىس حالقىنىڭ رۋحاني كوشباسشىلىق بولمىسىن ءاجۋالاۋ دەگەن سىنى اسەر ەتكەن. الايدا رومان ورىسشاعا اۋدارىلعاندا كەسىلگەن بەتتەردىڭ ءبارى دە قايتادان قوسىلىپ, «جا­رىلىس» اتاۋىمەن شىققان. ەڭ عاجابى, وسى تۋىندىسىمەن مەدەۋ سارسەكە وداق ارەناسىنا تانىلدى, – دەيدى پروفەسسور.

م.سارسەكەنىڭ دراما جانرىندا دا ەڭبەگى ەرەكشە. قالامگەردىڭ جەتى درامالىق شىعارماسى ساحنالانىپتى. سولاردىڭ تورتەۋى سەمەيدىڭ, ارقالىقتىڭ, جەتىساي, تالدىقورعان مەن الماتى تەاتر­لارىندا كوپ جىل بويى كاس­سالىق تابىسپەن ءجۇردى, ال ارنايى تاپسىرىسپەن جازىلعان «ۋاقىت تورەلىگى» دراماسى تەلەسپەكتاكل تۇرىندە قازاق تەلەستۋدياسىنان 1989 جىلى قانىش ساتباەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا كورسەتىلدى (قويۋشى رەجيسسەر ەل­جاس قاسيمانوۆ).

جازۋشىنىڭ بۇل جانرداعى كوپشىلىككە تانىمال شىعارمالارى – «شىڭعىس حيكاياسى», «جارىلىس», «زاڭدى نەكە» جانە «تەندەرگە تۇس­كەن ايەل» درامالارى. «زاڭدى نەكە» كومەدياسى سەمەي تەاترىندا 1983–2006 جىلدارى 600 رەت قويىلىپتى. بۇل جونىندە «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «ناشار سپەكتاكل 600 رەت قويىلمايدى» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا دا جازىلىپتى. ال «تەندەرگە تۇسكەن ايەل» دراماسى 2010 جىلدان بەرىدە م. اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتر ساحناسىندا جانە بىرنەشە وبلىستىق تەاترلاردا ءساتتى قويىلىپ كەلدى.

– 1989 جىلى قالامىم كوپ قينالۋمەن تۋعىزعان «52 جىل» دەپ اتاعان, قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى توبى باسىنان كەش­كەن قۋعىنداۋ بەينەلەنگەن (اۋەزوۆ, ەرلى-زايىپتى ساتباەۆتار, بەكماحانوۆ, نارتاي كەنەسارين, شاياحمەتوۆ, وماروۆ, جيىنى 16 كەيىپكەر) ساياسي تراگەديام, ابدەن شيرىققان زاماناۋي قاقتىعىستى كورسەتەتىن درامام وسى كۇنگە دەيىن ساحنا كورگەن جوق. باستى سەبەپ – اسا كورنەكتى تاريحي تۇلعالاردى بەينەلەيتىن اكتەرلەردىڭ ءبىر ۇجىم­دا بولماۋى, ەكىنشى – 16 كەيىپ­كەردى كيىندىرۋدىڭ ماشاقاتى... ال­بەتتە باستى كەدەرگى بۇلار ەمەس – الەۋمەتتىك, ساياسي ءارى اسا وتكىر ۇلتتىق ماسەلەلەردى بەينەلەگەن تاريحي درامانىڭ, سول كۇندەگى ەل باس­شىلارىنىڭ پاسىق ارەكەتتەرىن بۇكپەسىز اشكەرەلەيدى... – دەپ نا­لىعان ەكەن ءبىر ەستەلىگىندە مەدەۋ اقساقال.

سەمەيدەگى سارسەكەەۆتى كۇللى وداققا تانىتقان باستى شىعارما – «ساتباەۆ» عۇمىرنامالىق بايان. جاس قالامگەردىڭ قانىش عۇمىر­ناماسىمەن شۇعىلدانۋى دا كەز­دەيسوق ەمەس, ادەبيەتكە اۋەسقوي ينجەنەردى ايگىلى اكادەميك الكەي حاقان ۇلى 1963 جىلى الماتىعا شاقىرىپ, وسى تاقىرىپپەن تۇ­بەگەيلى اينالىسۋدى تاپسىرادى.

– 63 جىلدىڭ جازى ەدى, اكادەميك الكەي مارعۇلان الما­تىعا شاقىرىپ: «قاراعىم, سەن تەحنيكانىڭ دا ءتىلىن بىلەسىڭ, ينجەنەرسىڭ, قانەكەڭە عىلىم جونىنەن جاقىن ادامسىڭ. ادەبي ەبىڭ بار ەكەن» دەپ, ماعان تاپسىرما بەردى. مەن ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتتىم: «قانەكەڭ الىپ تۇلعا. ول كىسىنى مەن قالاي كورسەتەم. وعان مەنىڭ شامام كەلمەيدى, مەن بالالار جازۋشىسىمىن», دەدىم. «مىنە, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ سورلىلىعى وسى. سوندا مەن قازاقتىڭ اكادەميك ساتباەۆىن جازدىرۋ ءۇشىن ماسكەۋدىڭ جەبىرەيىن شاقىرام با, جانىمدا وزىڭدەي ينجەنەر جازۋشى جىگىتتەر وتىرعاندا. مىناۋىڭ مەنى رەنجىتتى», دەدى. اۋەلى مەنى ماقتادى. ۇستەلىندە كىتاپتارىم جاتىر ەكەن. وقىعان عوي. ارتىنان ۇرىسا باستادى. سودان مەن ساسقالاقتاپ: «اعا, كەشىرىڭىز, ەسىم شىعىپ كەتتى, ءۇش-ءتورت كۇن ويلانايىن, سوسىن جاۋاپ بەرەيىن», دەدىم. «ە-ە, مۇنىڭ ءجون, ويلان, بىراق باس تارتۋشى بولما», دەدى. وسىلايشا كىرىسىپ كەتتىم, – دەپتى ەستەلىگىندە اۆتور.

ءسويتىپ, م.سارسەكە 12 جىل ىز­دەنىس جاساپ, اكادەميك ساتباەۆتىڭ ءومىر سوقپاقتارىن ەرىنبەي كەزىپ, باياناۋىل, ۇلىتاۋ-جەزقازعان, قاراعاندى, قىزىلوردا, تاشكەنت, توم, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, الماتى مۇراعاتتارىن اقتارىپ, كوزكورگەندەردەن ۇزىن سانى ءتورت جۇزدەن استام ەستەلىك جازىپ الىپ, اقىرىندا عۇمىرنامالىق «قانىش ساتباەۆ» ەڭبەگىن «جازۋشى» باسپاسىنىڭ «جايساڭ جاندار» توپتاماسىمەن جارىق كوردى.

الايدا 1975 جىلى «اكادەميك ساتباەۆتىڭ گەولوگيالىق, عىلىمي جانە مەملەكەتتىك ەڭبەگى شەكتەن تىس ماداقتالىپ, كپسس وك كەڭەستىك يدەولوگياعا جات قۇبىلىس دەپ جاريالاعان «جەكە ادامنىڭ ەڭبەگىن شەكسىز ماداقتاۋ كۋلتى» دەگەن جەلەۋ­مەن كەدەرگىگە ۇشىرايدى. اۆتور بۇل قياناتپەن ەكى جىل كۇرەسىپ, ەشتەڭە ونبەيتىنىن بىلگەن سوڭ قولجازباسىن ورىس تىلىنە قوتارۋعا كىرىسەدى. ءسويتىپ, «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ الەمگە ايگىلى «جزل» توپتاماسىنان 100 مىڭ دانا تارالىممەن (1980 جىلى) جارىققا شىعاردى. جازۋشىنىڭ بۇل شىعارماسى قازاقشا − 12, ورىسشا – 5 جانە اعىلشىنشا باس-اياعى 18 رەت باسىلىپ, اتاقتى عالىمدى الەمنىڭ 112 ەلىنە تانىتىپتى.

1988 جىلدان بەرى جازۋشىنىڭ «ساتباەۆ», «قازاقتىڭ قانىشى», «قانىش ەلى» (ورىسشاسى «رودينا ساتپاەۆا»), «پلانەتا ساتپاەۆا», «دارا دارىن», «فەنەمون», «ق ۇلىپ­تالعان عۇمىرناما», «چەرەز تەرني ك ساتپاەۆۋ» دەگەن اتاۋلار­مەن جاريالانعان, قازاق تىلىندە جانە ورىسشا, ەكىنشى رەت ماسكەۋدەن, «جزل» توپتاماسىنان 2003 جىلى قايىرا باسىلۋى, 2006 جانە 2015 جىلدارى شىققان شىعارمالار جيناعىنا ەنۋىن قوسقاندا م.سار­سەكەنىڭ عۇمىرناماسى 15 رەت جاريالانىپ, جالپى تارالىمى 340 مىڭ دانا بولىپتى. «اتامۇرا» باسپاسى وسى تۋىندىنىڭ قوسىمشا تىستىعىنا جازعان اڭداتپا سوزىندە حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇر­شايىقوۆ: «ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتىن ۇلىقتاۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار...» – دەگەنى مەدەۋ اقساقالدىڭ ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت قانىش ساتباەۆ­قا ارناعان ەڭبەگىن جوعارى باعالايدى.

جازۋشى بۇدان سوڭ حيميا ءىلىمىن ىلگەرىلەتكەن عالىم, جازۋشى, اۋدارماشى ەبىنەي بوكەتوۆ جانە ەرماحان بەكماحانوۆ تۋرالى دەرەكتى كىتاپتار جازدى ء(«بىرتۋار بوكەتوۆ» جانە «نوقتالانعان تاريحشى»).

جانسەبىل جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر قۇندى ەڭبەگى – «سەمەي قاسى­رەتى». بيىل جازۋشىنىڭ 90 جىل­دىعىمەن قاتار سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 35 جىل قاتار كەلىپ وتىر. جازۋشى قىرىق جىل بويى يادرولىق جا­رىلىستاردىڭ دۇڭكىلى ۇزىلمەگەن, جەرى رادياتسياعا تۇنشىققان, اۋاسى مەن سۋى ۋلانعان قاسىرەتتى سەمەي ەلىنىڭ تۋماسى. بار عۇمىرىن ەرتىس جاعاسىندا وتكىزىپ كەلە جاتقان قالامگەر بۇل ءوڭىردىڭ تراگەدياسىن سىرتتاي باقىلاعان جوق, سول قاسىرەتتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇردى. سودان شىعار, 2016 جىلى 80 جاسقا تولار قارساڭىندا, مەدەۋ سارسەكە ءوزىنىڭ مەرەيتويىن سالتاناتپەن ەمەس, «سەمەي قاسىرەتى» اتتى 900 بەتكە جۋىق, 60 باسپا تاباقتان اساتىن قالىڭ كىتاپپەن قارسى الدى. جانتۇرشىگەرلىك بۇل ەڭبەك – جەكە باستىڭ ەمەس, ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋعان جۇمىس ەدى. قالامگەردىڭ ايتۋىنشا, كىتاپ الماتىداعى ونكولوگيا ينستي­تۋتىندا جاسالعان اۋىر وپەراتسيا­دان كەيىن جازىلىپتى. ماقسات – يادرو­لىق پوليگوننىڭ ەلگە اكەلگەن قاسىرەتىنىڭ بەت-پەردەسىن تولىق اشۋ بولدى.

وكىنىشتىسى, 2000 جىلى جا­زۋشىنىڭ «قازاقتىڭ قانىشى» رومانى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعاندا كوميسسيا اباي اتىن­داعى ءبىر سىيلىقتى بەس جازۋشىعا ءبولىپ بەردى دە, «الەمنىڭ 112 ەلىنە تاراعان مەدەۋ سارسەكەنىڭ «سات­باەۆى» سىيلىقسىز قالدى...

الايدا قالامگەر ودان كەندە بولعان جوق. مەدەۋ سارسەكە – سەمەي قالاسى ابىرالى, باياناۋىل اۋداندارىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» جانە «پاۆلودار وبلىسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر» اتاقتارىنا يە. شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قۇرمەتتى پروفەسسورى», قازاق­ستاننىڭ «قۇرمەتتى كەنشىسى» جانە گەولوگيا كوميتەتىنىڭ «قۇرمەتتى كەن ىزدەۋشىسى» اتاندى.

قالامگەردىڭ 90 جىلدىعى ەل كولەمىندە ۇلىقتالىپ, «اتتەگەن-اي» دەپ كەتكەن دراماسى قويىلار دەگەن سەنىمدەمىز.

اباي وبلىسى