شىمكەنتتە «Rixos Khadisha Shymkent» قوناق ۇيىندە #Talks2050 TED كونفەرەنتسياسى اياسىندا «ماقتا: ماڭىزدى نەمەسە ماڭىزدى ەمەس» فورۋمى ءوتتى. «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسى, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جيىندا وڭتۇستىك ديقاندارى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلدى.
«قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ مەديا ديرەكتورى قانات اۋەسباي ماقتا وسىرۋگە ءتيىستى القاپتاردىڭ جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقاندىعىنا عالىمداردىڭ الاڭداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ماقتا شارۋاشىلىعىن ديقاندار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن قالايشا شىعىندى ەمەس, تابىستى ەتۋگە, ماقتا وسىرۋگە اسا قات سۋ تاپشىلىعى تۇيتكىلىنىڭ ءتۇيىنىن قالاي تارقاتۋعا بولادى؟ سالاداعى ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋدىڭ جولى قانداي؟ جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ پايدالانىلۋى قانشالىقتى؟ ماقتا كلاستەرى دامۋىنىڭ كەلەشەگى قالاي؟
وڭتۇستىكتە ماقتادان گورى باۋ-باقشا ونىمدەرىنە باسىمدىلىق بەرىلىپ, جەر كولەمىنىڭ جىل سايىن قىسقارتىلىپ وتىرعاندىعى راس. سەبەپ كوپ. ەڭ الدىمەن اعىن سۋ تاپشىلىعى سەزىلەدى. وڭتۇستىكتە تاۋ باسىنان قۇلاپ اعىپ جاتقان ارىندى وزەندەر جوق. شاردارا سۋ قويماسىنا قىرعىز مەملەكەتىنەن, تيان-شان تاۋلارىنداعى ەرىگەن قار سۋىنان كەلەدى. الا تاقيالى اعايىندار قولدا بارىن بۇلداپ, جازدا سۋ كولەمىن قىسقارتسا, كورشى الا توپىلى اعايىن دا «دوستىق» ارناسى ارقىلى كەلەتىن قازاقستان ۇلەسىنە كوز الارتىپ, شومىشتەن قىسىپ قالادى. كوكتەمدە سور شايۋعا, جازدا سۋارۋعا سۋ جەتپەي, ماقتا القاپتارىنىڭ قاتالاپ قالاتىندىعىنىڭ ۇلكەن سەبەبى وسى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان دا ديقان زيانعا شىعىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى ماقتا زيانكەستەرى كوبەيىپ كەتتى. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, باۋ-باقشا ونىمدەرىندەي ەمەس, مەملەكەتتىك سۋبسيديا ماقتاعا از تولەنەدى.
كەيدە ۇلكەن بەينەتپەن ءوسىرىلگەن ماقتانى باعالاۋعا كەلگەندە ليۆەرپۋلدەگى ماقتا بيرجاسىنىڭ تومەن باعا ۇسىنۋى بۇل كاسىپتەن قول ۇزۋگە ماجبۇرلەيدى. بۇل باعىتتا ماقتاارال اۋدانىنداعى ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يبادۋللا ۇمبەتاەۆتىڭ ايتارى بار.
– ەگەر دە ماقتاعا ءبىز جەمىس-جيدەك پەن كوكونىسكە جاساعان جاعدايدى جاسايتىن بولساق, ماقتا ولاردان دا كوپ تابىس بەرەدى. ماقتانىڭ بۇگىنگى تاڭدا ابىرويىن ءتۇسىرىپ وتىرعانى وعان دەگەن كوزقاراستىڭ تومەندىگى, – دەيدى ول.
نەگىزى, ماقتا شارۋاشىلىعى قازاقستاندىق شارۋالار ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. قازىر ەلىمىزدە ماقتانىڭ وتاندىق 10 سورتى بار. 6 ءتۇرى وسىرىلەدى. ونىڭ ارتىقشىلىعى سول, گەكتارىنا 55-60 تسەنتنەردەن ءونىم الۋعا بولادى دەيدى عالىمدار. مول ءونىم الۋدىڭ تاعى ءبىر توتە جولى ۇساق شارۋا قوجالىقتاردى بىرىكتىرۋ.
فورۋمدا وسىنداي ماسەلەلەر ايتىلدى. جىلدا ازعانتاي جەرىنە ماقتا ەككەندىكتەن, اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ جوقتىعىنان جەردىڭ قۇنارى كەميتىندىگى ءسوز بولدى. بۇرىندارى ءبىز دە وسىلاي ويلايتىن ەدىك. سورى بەتىنە شىعىپ, سۋدى سىڭىرە الماي باتپاقتاپ جاتاتىن القاپتار جەردى توزدىرۋعا اپاراتىنداي كورىنەتىن. گاپ جەردە ەمەس, ديقاننىڭ وزىنە دە قاتىستى ەكەن.
ماقتاارال اۋدانىن ۇزاق جىل باسقارعان, ماسكەۋدەگى تيميريازوۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن بىلىكتى باسشى سەرىك تۇربەكوۆ بۇل پىكىرىمىزدىڭ قاتە ەكەندىگىن دالەلدەگەن. قىزمەت بابىمەن شەتەلدەردە كوپ بولعان. ماقتاۋلى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان. ءار شارۋانىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر پلانشەت. ءوز جەرىنەن بولەك, الەمدەگى جەر تابيعاتى, ونى وڭدەۋدىڭ وزىق تەحنولوگياسى قولىنداعى پلانشەتىندە جيناقتالعان. وزىق تەحنولوگيانىڭ ءتاتتى جەمىسىن سول اعايىندار جەپ ءجۇر.
امەريكالىق فەرمەر ۇدايى ماقتا ەگۋدەن جەر توزادى دەگەندە كۇلەدى دەيدى. وزىنە تيەسىلى جەرىندە باباسى ماقتا ەككەن. اتاسى ەككەن. اكەسى ەككەن. ءوزى دە ماقتا ەگىپ جاتىر.
اگروتەحنيكا تالاپتارىن ساقتايدى. جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق الىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اپارادى. ولار جەر قۇرامىن تەكسەرىپ, قانداي مينەرال بەرۋ قاجەتتىگىن ەسەپتەپ بەرەدى. بار بولعانى وسى. ال, ءبىز جەرگە نە كەرەك ەكەنىن بىلمەي, فوسفور مەن سەليترانى توكپەلەپ بەرە بەرەمىز. ياعني, قاي داقىلعا بولسا دا عىلىمعا نەگىزدەلگەن قامقورلىق كەرەك. ماقتا كەرەك پە, كەرەك. ماڭىزدى ەمەس دەپ ماسەلە قويۋعا بولمايدى.
جاقىندا ەلباسى ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بەيبىت اتامقۇلوۆتى اكىم ەتىپ تاعايىنداعاندا, ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋ جانە جىل سايىن جينالاتىن 360 مىڭ توننا ماقتانى تەرەڭ وڭدەۋدى جولعا قويۋدى تاپسىردى. ويتكەنى, اق التىن – ءبىزدىڭ ۇلكەن بايلىعىمىز
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.