ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا «G-Global-ەكسپو-2017» حالىقارالىق جوباسى اياسىندا نانوتەحنولوگيا, روبوتتى تەحنيكا, مۇناي-گاز كەن ورىندارىن زەرتتەۋ, گيدروديناميكا, گەندىك ينجەنەريا, وبىر اۋرۋىن تۋعىزاتىن كلەتكالار بيولوگياسى, دنك رەپاراتسياسى مەن مۋتاگەنەز سالالارى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە گەنەتيكالىق ىزدەنىستەر سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى سۇرانىستارعا ساي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىن «استانا ەكسپو – 2017» كورمەسىندە ماقتانىشپەن كورسەتە الاتىنداي نۇسقالار الۋىنا تىلەكتەستىك ءبىلدىردى. ول ءۇشىن قازاقستاندىق عىلىمي كادرلار الەۋەتىن جاس عالىمدارمەن تولىقتىرۋعا, عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق باعىتتار ايقىندالدى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن 23,7 مىڭ ادام اينالىسادى. ولاردىڭ ىشىندە 1688 عىلىم دوكتورى (9,8 %), 4915 (28,6%) عىلىم كانديداتتارى, 218 (1,2%) PhD دوكتورلارى, 605 (3,5%) كاسىپتىك باعىتتار بويىنشا دوكتورلار, 9774 (56,8%) عىلىمي اتاعى جوق ىزدەنۋشىلەر بار. عىلىممەن اينالىساتىندار اراسىندا 35 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ ۇلەس سالماعى 38 پايىز بولسا, 45 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ ۇلەس سالماعى 56 پايىزدى قۇراعان. («ەگەمەن قازاقستان», 2015, 2 اقپان).
سونىمەن قاتار, جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە دە ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى, باسقا دا عىلىمي-تەحنيكالىق, تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى قۇرىلعان, ونداعان تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان ولاردىڭ قۇرىلىمدىق ءبولىمشەلەرى رەتىندە عىلىمي جانە تاجىريبەلىك-وندىرىستىك ورتالىقتار جاساقتالعان. ولار ءبىلىم بەرۋدى, عىلىمدى جانە ءوندىرىستى ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىرىپ, وزدەرىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە اشىلعان ونەرتاپقىشتىق جاڭالىقتارى الىنعان ونىمدەردى تىكەلەي ءوندىرۋشى جەلىلەردە ەنگىزۋدە.
بۇل تۇسىنىكتى دە. سەبەبى, قازاقستان تەك تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدى ەكونوميكالىق ەل رەتىندە عانا ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ونىمدەردى دە وندىرە الاتىن ونەركاسىبى ءارتاراپتى ەلدەر قاتارىنا ۇمتىلۋدا. سوندىقتان, ەلدىڭ ءوندىرۋشى قۇرىلىمدارىن جاڭالاۋ, ءوندىرۋ جۇيەسىنە جاڭا يننوۆاتسيالىق جانە جوعارى تەحنولوگيالىق جەلىلىك كۇشتەردى ەنگىزۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان وزەكتى مىندەت. قازىرگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدەگى وندىرگىش كۇشتەر بەسىنشى تەحنولوگيالىق تسيكلدى ارتقا تاستاپ, جاڭا ءبىلىم كوزدەرىنە نەگىزدەلگەن ءوندىرىستى, اتاپ ايتقاندا, التىنشى تسيفرلىق ەكونوميكالىق قۇرىلىمداردى جاساقتاۋعا كىرىسىپ كەتتى.
التىنشى تەحنولوگيالىق بازيستىڭ تانىمدىق جانە پراكتيكالىق وزەگىن تابيعات, قوعام جانە ادام دامۋىنىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارى مەن ءوزارا بايلانىستىلىعى تۋرالى جاڭا عىلىمي ءبىلىم الۋعا باعىتتالعان تەوريالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋلەر قۇرايدى. ءدال قازىرگى كەزەڭدە جوعارى دەڭگەيدەگى نانوتەحنولوگيالىق ءوندىرىستى بارىنشا جانداندىرىپ, ودان مول پايدا تاۋىپ وتىرعان ەلدەر ساناۋلى, دۇنيەجۇزى بويىنشا بۇل رەتتە نەگىزگى 12 ەلدىڭ عانا اتى اتالادى. سولاردىڭ قاتارىندا شاعىن عانا تايۆان ەلى بار. بۇل ەل الەمدىك رىنوكقا شىعارىلاتىن نوۋتبۋكتىڭ 94 پايىزىن, جەلىلىك سەرۆەردىڭ 87 پايىزىن, كابەلدىك مودەمنىڭ 86 پايىزىن وندىرەدى. الەمدەگى عىلىمى بارىنشا دامىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى تورتتىگىن اقش, ەو, جاپونيا جانە قىتاي باستايدى. ماسەلەن, قىتايدا عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى جىل سايىن 17 پايىزعا ءوسىرىلىپ وتىرادى. الەمدىك رىنوكتاعى عىلىمدى كوپ قاجەت ەتەتىن ونىمدەردىڭ 30 پايىزىن اقش, 30 پايىزىن جاپونيا جانە 17 پايىزىن گەرمانيا وندىرەدى. ارينە, مۇنداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ جاس قازاقستان عىلىمى ءۇشىن ءالى دە بيىك مەجە. دەسەك تە جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر ءوندىرۋ ءىسىن جانداندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءبىرشاما عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالار جاساقتالىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, نانوتەحنولوگيالار مەن جاڭا ماتەريالدار وندىرۋگە باعدارلانعان ءىس-ارەكەتتىك جوبالار بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن قاتار, بيوتەحنولوگيا, كومىرسۋتەكتى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق سالالار جانە ولارمەن بايلانىستى سەرۆيستىك سالالارعا ارنالعان تەحنولوگيالار; يادرولىق تەحنولوگيالار جانە قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگەتيكا تەحنولوگيالارى, اقپاراتتىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن دامىتۋ سالالارى بويىنشا دا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر تياناقتى اتقارىلۋدا. ەگەر, 2010-2014 جىلدارى ارالىعىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەردى مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا 16,9 ملرد. تەڭگە بولىنگەن بولسا, بۇل سوما الداعى ءۇش جىل ارالىعىندا 20,0 ملرد. تەڭگەگە جەتكىزىلمەك. عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا 5 ۇجىمدىق ۇلتتىق زەرتحانا پايدالانۋعا بەرىلىپ, تولىق جابدىقتالدى. جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان 15 ينجەنەرلىك بەيىندەگى زەرتحانا اشىلىپ, ويداعىداي جۇمىس ىستەۋدە. 6 يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ, سونىڭ ىشىندە ەكى حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەرەكشە وزەكتى بولىپ وتىرعان ماسەلە, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جاس مامانداردىڭ از تارتىلۋى. وسىنى قاپەرگە العان ەلىمىزدەگى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ حالىقارالىق ساراپتاما كەڭەسى «عىلىممەن جانە تەحنولوگيامەن اينالىساتىن بىلىكتى زەرتتەۋشىلەردى دايارلاۋ جانە ولاردىڭ ەڭبەگىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت» دەگەن شەشىم قابىلدادى. وسى شەشىمدى باسشىلىققا العان قازاقستانداعى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءوز ستۋدەنتتەرى ىشىنەن ونەرتاپقىشتىق پەن يننوۆاتسيالىق راتسيوناليزاتورلىق ويلاۋعا بەيىمدىلەرىن ىرىكتەپ الىپ, ولاردى ارىپتەستىك كەلىسىمشارت جاساسقان وندىرىستەردە اشىلعان عىلىمي وندىرىستىك نەمەسە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق قۇرىلىمداردا دايارلاۋدا. ىرىكتەپ الىنعانداردىڭ ىشىنەن دە ەڭ تالانتتىلارىن تاڭداپ الىپ, اۋقىمدى حالىقارالىق عىلىمي جوبالارعا قاتىستىرۋ ارقىلى جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر وندىرۋگە باۋلۋدا. 2014 جىلى شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتاردا 150-دەن استام قازاقستاندىق جاس عالىمدار وسىنداي تاجىريبەدەن ءوتتى. شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدارداعى اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ كۋرستارىنا 500-دەن استام جاس وقىتۋشىلار مەن عالىمدار تارتىلدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرۋشى تالانتتى جاستاردى عىلىم سالاسىندا ەڭبەكتەنۋگە تارتۋدىڭ جولدارى كوپ-اق. تەك ولاردى قىزىقتىرا ءبىلۋ كەرەك. مىسالى, ءوزىنىڭ بار ءومىرىن عىلىم جولىنا ارناپ, عىلىمنىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىندا وراسان زور جاڭالىق اشقان ءبىر عالىمنىڭ ءومىربايانىنا ەلىكتەۋ نەمەسە ءارتۇرلى جاعدايدى بايىپپەن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى ونىڭ وي-سەزىمىنە قوزعاۋ سالۋ, سونىمەن بىرگە, ءىرى عىلىمي-تەحنيكالىق كورمەلەردەگى ءارتۇرلى ونىمدەردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىن پايىمداتۋ ارقىلى دا قىزىقتىرۋعا بولادى.
وسى رەتتە «بولاشاق ەنەرگياسى» ايدارىمەن بۇكىلالەمدىك ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ استانادا ءوتۋى, وندا كورسەتىلەتىن عىلىم جەتىستىكتەرى مەن جوعارى تەحنولوگيا جەمىستەرى كىمدى بولسا دا قىزىقتىرارى ءسوزسىز. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, بۇل كورمە وندىرگىش كۇشتەردى بەسىنشى تەحنولوگيالىق تسيكلدان جاڭا ءبىلىم مەن عىلىم جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن التىنشى, ياعني تسيفرلىق ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارعا كوشىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇر. ويتكەنى, استانادا وتكىزىلەتىن ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىندە ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ جانە ءوندىرىستىڭ ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرى, جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ ۇلگىلىك نۇسقالارى پاش ەتىلمەك.
ال مۇنىڭ ءوزى كورمەنى تاماشالاۋشى كوپشىلىكتى عانا تامساندىرىپ قويمايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرۋشى تالانتتى جاستاردى عىلىم سالاسىندا ەڭبەكتەنۋگە قۇلشىندىرىپ, وعان تارتاتىندىعى دا انىق. سونىمەن قاتار, ەكسپو-2017 كورسەتىلىمدەرى ەلىمىزدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامىتۋعا باعدارلانعان ستراتەگيالىق ءىس-ارەكەتكە دە تىڭ سەرپىن بەرىپ, كورمەگە قويىلعان جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردى قازاقستاندا دا وندىرۋگە بولاتىندىعىنا سەنىم تۋدىرۋى ءتيىس.
قالاي دەگەنمەن دە, ءبىز ءۇشىن جاھاندىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن كومىرسۋتەگى ەمەس تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى دامىتۋدى تالاپ ەتەتىن كۇندى كورۋگە كوپ ۋاقىت قالماعان سياقتى. دەمەك, بۇگىننەن باستاپ جوعارى تەحنولوگيالىق جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ونىمدەردى كوپتەپ وندىرۋگە, زياندى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ورنىنا قورشاعان ورتاعا ەشبىر زالالىن تيگىزبەيتىن بالاما قۋات كوزدەرى – كۇن ساۋلەسىنەن, جەلدەن, تەڭىز تولقىندارىنان, جەردىڭ تەرمالدىق قۋات كوزدەرىنەن جانە بيوماسسادان «جاسىل ەنەرگيا» وندىرۋگە بەت بۇرعان ءجون. مۇنىڭ ءوزى, ءسوز جوق, ءبىلىم بەرۋگە, عىلىمي ىزدەنىستەردى جەتىلدىرۋگە دە ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى.
وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەندىكتەن بولار, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە تەرەڭ ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, وسى ماقالا اۆتورىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە «مولەكۋليارنو-گەنەتيچەسكيە ماركەرى مەتابوليچەسكوگو سيندروما» اتتى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى جەر شارىنىڭ قاي بولىگىندە بولماسىن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى مەن قانت ديابەتى بار ناۋقاستاردا مەتابوليزمدىك سيندرومنىڭ ەپيدەميولوگيالىق جاعدايىن زەرتتەپ, ونىڭ ءمانىن اشۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلۋدا. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, عىلىمي زەرتتەۋدىڭ مەتابوليزمدىك سيندروم قۇرىلىمىنىڭ گەنەتيكالىق اسپەكتىلەرىن انىقتاۋعا زور ءمان بەرىلۋدە. ويتكەنى, ونى انىقتاۋ اۋرۋدىڭ الدىن الىپ, ەمدەۋ شارالارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە نەگىز قالايدى.
گۇلناز نۇسقاباەۆا,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ا.ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.
تۇركىستان.