ۆيتسە-پرەمەر – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمىمەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ىشكى نارىقتى مۇناي ونىمىمەن تولىقتىرۋ ماسەلەسى قارالدى.
ەلىمىز ەكىنشى جىل قاتارىنان رەكوردتىق ءداندى داقىل ءونىمىن جيناپ وتىر. 2025 جىلى جالپى الىم 27,1 ملن توننادان استى. مايلى داقىل ءونىمى العاش رەت 4,8 ملن تونناعا جەتتى. كارتوپتىڭ جالپى ءونىمى 2,9 ملن توننا. بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 300 مىڭ توننا ارتىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ازات سۇلتانوۆ اتاپ وتكەندەي, ءداندى, بۇرشاقتى, مايلى جانە كوكونىس ءوندىرۋ كولەمى ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تولىقتاي جاۋىپ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى قالىپتاستىرادى.
بيىل نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ديناميكاسىنا الەمدىك باعا كونيۋنكتۋراسى مەن لوگيستيكالىق شىعىن سەكىلدى سىرتقى فاكتور ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ەڭ جوعارى باعا قىسىمى ەت جانە ءسۇت ونىمىنە, سونداي-اق مايعا اسەر ەتۋى جالپى الەمدىك تەندەنتسياعا سايكەس كەلەدى. فاو مالىمەتىنە قاراعاندا, قاراشاداعى ەت باعاسى يندەكسى 124,6 تارماق, ماي مەن ماي 165%, ءسۇت ءونىمى 137,5%. بيىل سيىر ەتى باعاسىنىڭ ءوسۋى ايقىن كورىندى. بۇل ىشكى نارىقتاعى باعانى ۇزاق جىلدار بويى ۇستاپ تۇرۋ كەزىندەگى سىرتقى نارىقتاعى جوعارى سۇرانىسقا بايلانىستى.
جىل ورتاسىنان باستاپ مەملەكەتتىك رەتتەۋگە جاتاتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقتاندىرىلدى. كەيىنگى التى اپتا قاتارىنان ءامات باعاسىنىڭ ورتاشا يندەكسى نولدىك دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. باعا مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارى كەشەنى مەن نارىقتى تىكەلەي قانىقتىرۋ ەسەبىنەن تەجەلدى. ونىڭ قاتارىندا نەگىزگى پوزيتسيالارعا (تۇز, جۇمىرتقا, كارتوپ, كۇنباعىس مايى) باعا بەلگىلەنىپ, ءتىرى مالدى اكەتۋگە تىيىم سالىندى. ىقم ەتى ەكسپورتىن كۆوتالاۋ بويىنشا وتاندىق وندىرۋشىلەرمەن مەموراندۋمدار جاسالدى.
وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءونىمىن قولداۋ ءۇشىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن وتاندىق ءوندىرىس تاۋارىنا سورە كەڭىستىگىنىڭ كەمىندە 30%-ىن بەرۋگە مىندەتتى ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرىنىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتتى. وسى جىلدان باستاپ تالاپ تەك ساۋدا جەلىلەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بارلىق ىشكى ساۋداداعى شامامەن 760 مىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرگە دە قولدانىلادى.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن 2026 جىلى سالانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ باستالادى. قۇجات مال شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا اينالىم قاراجاتىنا جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋدى, اسىل تۇقىمدى مال باسىن ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋدى, شالعايداعى جايىلىمداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى جانە سالانى كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن كوزدەيدى.
وتىرىستا يمپورتقا تاۋەلدىلىگى باسىم ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى اتاپ ءوتىلدى. كەيىنگى 11 ايدا ىرىمشىك پەن سۇزبە ءوندىرىسى – 48,5 مىڭ تونناعا (+8,7%), قانت – 142,2 مىڭ تونناعا (+18%), قۇس ەتى – 337,1 مىڭ تونناعا (+3,3%), شۇجىق ءونىمى – 71,7 مىڭ تونناعا (+6,9%), بالىق ءونىمى 65,2 مىڭ تونناعا جەتتى (+9,5%).
يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن تولىق ارىلۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. قۇس شارۋاشىلىعىندا جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 241 مىڭ توننا ەت بولاتىن 167,9 ملرد تەڭگە سوماعا 2028 جىلعا دەيىن اياقتالاتىن 8 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. قانت سالاسىندا 2026 جىلى جامبىل وبلىسىندا قۋاتتىلىعى تاۋلىگىنە 8 مىڭ توننا شيكىزات بولاتىن Zhongkai Guoyuan (Anhui) قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. الماتى وبلىسىندا «Qazaq Arab Sugar» ينۆەستورىمەن ءبىرىنشى كەزەڭدە وسىنداي قۋاتتى زاۋىت سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
ىرىمشىكپەن, سۇزبەمەن جانە شۇجىق ونىمىمەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن 2026 جىلى 35,1 ملرد تەڭگە سوماسىنا ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ بويىنشا 10 جوبانى جانە 32,8 ملرد تەڭگە سوماسىنا ەتتى قايتا وڭدەۋ بويىنشا 14 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. شيكىزات بازاسىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىن تيراجداۋ شەڭبەرىندە قۇرىلاتىن جاڭا تاۋارلى ءسۇت فەرمالارى (تسف) قامتاماسىز ەتەدى. جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 540 مىڭ توننا ءسۇت وندىرەتىن 95 تسف قارجىلاندىرىلىپ, ونىڭ ىشىندە 53 فەرما پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ءونىمىنىڭ ەكسپورتى ءوسىپ كەلەدى. وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ەكسپورت كولەمى قۇندىق ماندە 2,3 ملرد دوللار, 41,2%-عا ارتتى. ءوسۋ بيداي, كۇنباعىس مايى, مال ازىعى, ارپا جانە زىعىر تۇقىمى سەكىلدى ءداستۇرلى ەكسپورتتىق پوزيتسيالار ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. مال شارۋاشىلىعىندا ەكسپورت 25,7%-عا ءوسىپ, 222,6 ملن دوللارعا جەتتى.
سىرتقى نارىقتا وتاندىق اوك ونىمىنە سۇرانىس تۇراقتى ساقتالۋدا. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمنىڭ 80%-دان استامى توپ-10 يمپورتتاۋشى ەلدىڭ ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلادى. بۇل رەتتە ورتالىق ازيا, قىتاي جانە رەسەي ەلى, سونداي-اق تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا مەملەكەتى نەگىزگى نارىق بولىپ قالا بەرەدى.
ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – ءداستۇرلى نارىقتاعى پوزيتسيانى نىعايتىپ قانا قويماي, جاڭا پەرسپەكتيۆانى بەلگىلەۋ ەسەبىنەن ەكسپورت اۋماعىن دايەكتى تۇردە كەڭەيتۋ», دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ايجان بيجانوۆا.
ول ءۇشىن سىرتقى ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم قۇرىلىپ, ەكسپورتتى قولداۋ قۇرالى كەڭەيتىلۋدە. قازاقستاندىق ءونىمدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءباا, موڭعوليا مەن يندونەزيانى قوسقاندا, بىرقاتار ەلمەن ەاەو-نىڭ ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمى ەسەبىنەن قوسىمشا جاعداي جاسالعان.
ەكسپورتتى قارجىلىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق قولداۋ ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىك جانە «QazTrade» اق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جىل باسىنان بەرى اوك ءونىمىن ەكسپورتتاۋشىلارعا شامامەن 119 ملرد تەڭگە قولداۋ كورسەتىلدى. ەكسپورتتىق اكسەلەراتسيا باعدارلامالارى مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيالار جۇزەگە اسىرىلىپ, ولاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتار جاسالادى.
وتىرىستا ىشكى نارىقتى مۇناي ونىمىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە قارالدى. مۇناي وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2025–2040 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. ول مۇناي وڭدەۋ كولەمىن 2025–2032 جىلدارى جىلىنا 18 ملن توننادان 30 ملن تونناعا, 2040 جىلعا قاراي 40 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەيدى.