قوردالانعان ماسەلەلەردى قامتىعان زاڭدار

وسى جىلدىڭ العاشقى اپتاسىنان-اق ايماقتاردى ارالاۋدى باستاپ كەتكەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى 15 قاڭتاردا پالاتانىڭ العاشقى جالپى وتىرىسىن وتكىزىپ, وندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ەنگىزىلەتىن ىلەسپە تۇزەتۋلەردى تالقىلاپ, ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.

ول تۇزەتۋلەردىڭ باسىم بولىگى 2022 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى باستامالارىنىڭ ءبىرى – پارا بەرۋدى تالاپ ەتكەنى, ۋادە بەرگەنى نەمەسە ۇسىنعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعانىنا 15 جىلدان اسقان ەكەن. ياعني بىزدە بۇعان دەيىن پارانى العان ادام عانا جازاعا كەسىلىپ كەلگەن. ءبىر جاعىنان ءتيىستى زاڭعا مۇنداي نورمانىڭ ەنگىزىلۋىنە ەلىمىز سوناۋ 2008 جىلى راتيفيكاتسيالاعان بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسى دا سەبەپ بولعان.

سونداي-اق ءماجىلىس دەنە شىنىق­تىرۋ جانە سپورت, سونداي-اق نور­ما­لاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭ­نا­ما­لىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ما­سەلەلەرى تۋرالى زاڭدى قابىلدادى. بۇل ەڭ الدىمەن, ەلدەگى لەگيونەرلەرگە قاتىستى داۋ-دامايلار مەن سپورتسۇيەر قاۋىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كۇپتى ماسەلەگە نۇكتەسىن قويدى. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار وعان بىرنەشە ماڭىزدى تۇزەتۋ ەنگىزگەنىن ايتتى. مىسالى, سپورت تۇرلەرىن مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرى قايتا قارا­لادى.

– زاڭعا جوعارى جەتىستىكتەر سپورتى دەگەن تۇسىنىك ەندى, سالاعا بولىنگەن مەم­لە­كەتتىڭ قارجىسى بۇدان بىلاي سولارعا باعىتتالادى. جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا: وليمپيادا, پاراليمپيادا, سۋردووليمپيادا, ازيا, پارا ازيا ويىن­دارى جانە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى كىرەدى. بۇرىن ۋاكىلەتتى مينيسترلىك 180-نەن اسا سپورت ءتۇرىن تىركەپ قويىپ, ونىڭ بارلىعىنا قارجى بەرىپ كەلگەن بولسا, ەندى ولاردىڭ سانى 3 ەسەگە قىسقارادى, – دەگەن دەپۋتات ەنگىزىلگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس لەگيونەرلەرگە مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن دە, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور بيۋدجەتى ەسەبىنەن دە قارجى بولۋگە تىيىم سالاتىنىن مالىمدەدى.

وسىعان دەيىن سىرتتان كەلگەن «ساڭلاقتارعا» وڭدى-سولدى شاشىلىپ كەلگەن قاراجات ەندى تەك جوعارى جەتىس­تىكتەر سپورتى مەن باسىم سپورت تۇر­­لەرىن دامىتۋعا, مەملەكەتتىك ۇيىم­­­داردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە, بۇقارا­لىق سپورتقا جانە سپورتتىق ينفرا­قۇرى­لىم­دى دامىتۋعا بولىنبەك.

سونداي-اق جەدەل جاردەم فەلدشەر­­­لەرى مەن وزگە دە دارىگەرلەرگە كىم-كورىن­گەننىڭ كۇش كورسەتىپ, قول جۇمساۋ فاكتىلەرى دە كەيىنگى كەزدە كوبەيىپ كەتتى. ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنا دەيىن جەتتى. كوپ ۇزاماي پرەزيدەنت مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل جاساپ, كۇش قولدانىپ جانە قاتىگەزدىك تانىتقان ارەكەتتەرگە قاتىستى جازانى قاتاڭداتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وكىلدەرىنىڭ جانە بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ۇسى­نىسىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. بۇنى جۇرتشىلىققا پرەزيدەنت كومەكشىسى – ءباسپاسوز حاتشىسى رۋسلان جەلدىباي الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جەتكىزدى. وسىلايشا, دارىگەرلەردىڭ دەنساۋلىعىنا نۇقسان كەلتىرىپ, ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىنا سايكەس قۇقىقتىق تۇرعىدا باتىل تۇردە توسقاۋىل قويىلۋى كەرەكتىگىن ايتقان پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەۋدى تاپسىرعان-دى. بىرنەشە ايعا سوزىلعان تالقىلاۋلاردان كەيىن وسى ايدا بۇل زاڭ دا قابىلداندى.

ەلىمىزدە ەلەكتر ساموكات ماسەلەسى مەزى قىلماعان ەلدى مەكەن قالعان جوق شىعار. موپەدپەن تايراڭداپ كەتكەن جاستاردىڭ جەلىگىن بىلتىر ارەڭ باسىپ ەدىك, ەندى بيىل ول تۇيتكىلدىڭ ورنىن ەلەكتر ساموكات باستى. قىسقاسى, وسى جەلتوقساندا قابىلدانعان جاڭا زاڭعا سايكەس, ەلەكتر ساموكاتتى پايدا­­لانۋعا قاتىستى ەرەجەلەر دە كۇشە­يىپ, ءتارتىپ ورناتۋعا نەگىز قالاندى.

بۇل زاڭ اياسىندا ەلەكتر ساموكاتتى پايدالانۋ ەرەجەلەرى عانا كۇشەي­تىلگەن جوق, سونىمەن قاتار جالعا بەرۋ­شى كومپانيانىڭ دا جاۋاپ­كەر­شى­لىگى قاتايتىلدى. ەندى بۇدان بىلاي ەلەكتر ساموكات تەپكىڭ كەلسە, جۇر­گىزۋشى كۋالىگىڭ, ساقتاندىرۋ ءپوليسىڭ زاڭعا ساي بولۋى كەرەك, ونسىز تروتۋاردا تايراڭداپ جۇرسەڭ, وزىڭە دە, جالعا بەرۋشىگە دە جازا قاراستىرىلعان.

ءبىز بۇل ماسەلەنى تاعى دا جەتە ءتۇسى­نۋ ءۇشىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاقتى زاڭ قابىلدانعان كۇنى-اق سوزگە تارتقان ەدىك.

– ەلەكتر ساموكاتتاردى پايدالا­نۋ ماسەلەسى قوعامدا كەڭ تالقىلا­نىپ جاتىر. بۇگىندە ءبىز ساموكات­تار­دىڭ جاياۋ جۇرگىنشىلەر جۇرەتىن ورىندارعا كىرۋىنە رۇقسات بەرمەي كەلەمىز. ەگەر رۇقسات بەرسە, سوعان ساي ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەلۋى كەرەك. نەگىزىندە, باستى ماسەلە – ساموكات قوزعالىسىنا بايلانىستى جاۋاپكەر­شى­لىكتى ناقتىلاۋ. ەگەر ەلەكتر ساموكات قوزعالىسىنا جول اشىلاتىن بولسا, وندا ونى پروكاتقا بەرەتىن كومپانيالار ازاماتتىق-قۇقىقتىق ساقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى, – دەيدى دەپۋتات.

سونداي-اق ول اۆتوموبيل جۇرگىزۋ­شىسى مەن ەلەكتر ساموكات جۇرگىزۋ­شىسىنىڭ بەلگىلى دەڭگەيدە تەڭەستىرىلۋىن زاڭدا كورسەتىلگەن نورمالارعا سايكەس قابىلدانعان شەشىم ەكەنىن ايتتى. ەلەكتر ساموكاتتارعا قاتىستى ناقتى شەشىمنىڭ جەدەل قابىلدانباي كەلە جاتقانىنا بىزدەگى جول ينفراقۇرى­لىم­دا­رىنىڭ جۇيەسىزدىگى دە سەبەپ بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. مۇنى دەپۋتات تا قۇپتادى.

جاساندى ينتەللەكت تە ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. ءتىپتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر بولشەگىنە دە اينالىپ ۇلگەردى. سەبەبى پرەزيدەنت قازىر قاي جيىنعا قاتىسسا دا جي-ءدىڭ بىزگە اشار داڭعىل جولىن ايتىپ, نەيروجەلىنىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا سىنالاپ ەنۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگىن ءجيى تاپسىراتىن. دەگەنمەن ءتيىستى زاڭسىز-اق بۇل سالادا قوزعالىس باستالىپ كەتكەن. ءبارىن تىزبەي, ءبىر عانا سەكتوردى الساق, ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى درايۆەرى سا­نالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لا­­­سى­­نىڭ وزىندە قازىردە 648 اۋىل شارۋا­­شىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشى ءوز قىزمەتىندە تسيفرلىق شەشىمدەر مەن جي-ءدى پايدالانىپ وتىر ەكەن. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي اقپاراتى. كورسەتكىشتىڭ قارقى­نى جاقسى جانە تەحنولوگيالاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋ مەن فەرمەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتقان سايىن ءوسىپ كەلەدى.

قىسقاسى, ءماجىلىس پەن سەناتتا كوپ كىدىرمەگەن قۇجات – «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭعا 17 قاراشا كۇنى پرەزيدەنت قول قويدى. وسىلايشا, زاڭ ارقىلى جاساندى ينتەللەكت جۇ­يە­لەرى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعي­دات­تارى ەنگىزىلدى. اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىز­مە­تى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى اقپا­راتتاندىرۋ نىسانى رەتىندە انىق­تال­عانىن اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق 3 جەلتوقساندا ءماجىلىس تسيفرلىق كودەكس پەن وعان ىلەسپە ەكى قۇجاتتى قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەرگەن. جوعارعى پالاتا بۇل ماڭىزدى كودەكستى بۇگىنگى جالپى وتىرسىندا قاراپ جاتىر.

جالپى, بۇل كودەكس جوباسى ەڭ الدىمەن, ادام مۇددەلەرىنىڭ باسىمدىعىنا ءمان بەرەدى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق ورتادا جەكە تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­­­ماسىز ەتۋگە, قولجەتىمدىلىگى شەكتەل­مەگەن تسيفرلىق جازبالاردى ىزدەۋ, ونى قالىپتاستىرۋ جانە بەرۋ ەركىن­­­­دى­گىنە, قولجەتىمدىلىگى شەكتەلمەگەن مەملەكەتتىك تسيفرلىق رەسۋرس­تار مەن جۇيەلەرگە قول جەتكىزۋ ەر­كىندىگىنە, جەكە جانە قوعامدىق مۇد­دە­لەردىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

وسى زاڭعا باستاماشىلىق ەتىپ, جۇمىسشى توبىنا جەتەكشىلىك جاسا­عان ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىش­لياە­ۆا بۇل زاڭ جوباسى دا قوعامدا از تال­قى­لانباعانىن ايتادى.

– جوبا جۇمىسىنا جۇزدەن اسا زاڭگەر عالىمدار, ازاماتتىق قۇقىق سالا­­سىنداعى ساراپشىلار, بيزنەس وكىل­دەرى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماماندارى قاتىستى. ءبىز جوبانى تالقىلاۋ ءۇشىن اشىق رەسۋرستاردان مىڭنان اسا ۇسىنىس الدىق. جۇمىس كولەمى مەن قارقىنى وتە جوعارى بولدى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.

نەگىزىنەن ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سەكتورىنداعى سارالانعان سالىق مول­­شەر­لەمەلەرىنە كوشۋ, ارناۋلى سا­­لىق رەجىمدەرىن رەفورمالاۋ جانە سالىق سالاسىندا اكىمشىلەندىرۋدى جاڭارتۋعا باعىتتالعان سالىق كودەكسى دە ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن قابىل­دانىپ, شىلدەدە قۇجاتقا پرەزيدەنت قول قويدى. سالىق كودەكسى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاپپاي جەڭىلدەتۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, سالىق ەسەپتى­لىگىنىڭ كولەمى 30 پايىزعا قىسقا­رادى, سالىقتاردىڭ سانى 20 پايىز­عا ازايادى, جەڭىلدىكتەر مەن الىمدار وڭتاي­لان­دىرىلادى. ەلەۋلى وزگەرىستەر كور­پو­راتيۆتىك جانە جەكە تابىس سالىق­تا­رىنان باستاپ ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جانە سالىق جۇكتەمەسىن قايتا ءبولۋ سەكىلدى بارلىق نەگىزگى باعىتتى قامتيدى.

داۋى مەن داقپىرتى قاتار جۇرگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جيىن­تى­عىنىڭ تاعى ءبىرى – قۇرىلىس كودەكسى دە بۇگىن سەناتتىڭ كۇن تارتىبىندە قارالۋعا ءتيىس. بۇل زاڭنامالىق نورمالار قۇرىلىس سالاسىندا تۋىنداعان جۇيەلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق ادامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ءۇشىن قولايلى, قاۋىپسىز ورتانى قامتاماسىز ەتۋدى, قۇرىلىس سالا­سىنىڭ بارلىق سۋبەكتىسىنىڭ قۇزى­رەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى, ساۋلەت شەشىمدەرى مەن قالا قۇرىلىسى قۇجاتتاماسىن تالقىلاۋعا جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىن, ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتىندە جىبەرىلگەن بۇزۋشىلىقتارعا ۋاقتىلى دەن قويۋدى, سەيسميكالىق ايماقتاردا جوبالاۋ جانە قۇرىلىس سالۋ ەرەكشە­لىك­تەرىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى.

قىسقاسى, بۇدان بىلاي جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قۇرىلىسقا قاتىستى ماسەلە قاراعاندا دەربەس شەشىم قابىلداي المايدى. سەبەبى قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ كەزىندەگى جەرگىلىكتى ءماس­لي­حاتتاردىڭ ءرولى كۇشەيتىلمەك. جۇ­مىس­تى ۇيلەستىرەتىن قالا قۇرىلىسى كەڭەستەرى قۇرىلادى. ەلدى مەكەننىڭ باس جوسپارىن, رەسپۋبليكا اۋماعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باس سحەماسىن ازىرلەۋ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن بەكىتىلەدى.

سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتاردا قۇرىلىسقا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭ­­داتىلادى. ياعني الماتى سياقتى الا­تاۋ­دىڭ ەتەگىن تىقىرلاپ, ۇيلەرى جىل وتكەن سايىن جوعارى ورمەلەپ بارا جاتقان قالالاردا قۇرىلىس جۇرگىزۋ ءىسى ايرىقشا باقىلاۋعا الىنادى.