دارىگەرلەر قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن زاڭ قابىلداندى

قارجى ۇيىمدارىنىڭ اشىقتىعى ارتادى

جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە الدىمەن رەيتينگتىك قىزمەت تۋرالى زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر قاراستىرىلعان زاڭ جوبالارى قارالدى. ەلىمىزدەگى قارجى نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن ءارى قاراي دامىتۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن قۇجاتتى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاتيانا ساۆەلەۆا تانىستىردى. دەپۋتات قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ۇلتتىق رەيتين­گى­لىك اگەنتتىكتەردى دامىتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەر قاراس­تىرىلماعانىن ايتىپ, زاڭ جوبالارى اياسىندا ءتيىستى جاعداي جاساۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزى قۇرىلاتىنىن جەتكىزدى.

– بۇل قۇجاتتاردا رەيتينگىلىك قىزمەت­تىڭ نە­گىزگى پرينتسيپتەرى, كرەديتتىك رەيتين­گى­لىك اگەنت­تىكتەردىڭ قىزمەتىنە تالاپتار بە­كى­­­تى­­­لەدى, سونداي-اق وكىلەتتى ورگان تارا­پى­­­­­­نان ولار­دى رەتتەۋ مەن باقىلاۋدىڭ رە­جى­­­مىن اي­قىنداۋ ەسكەرىلگەن, – دەدى ت.ساۆەلەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوبالارىندا قاراستىرىلعان قادامدار قارجى ۇيىمدارىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ مەن ولارعا دەگەن سەنىمدى كوتەرۋگە, تاۋەلسىز باعالاۋ اگەنتتىكتەرى جۇمىسىنىڭ تيىمدى­لىگىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. بۇل ءىس-شارا­لار رەيتينگى جوعارى بيزنەس سۋبەكتى­لەرىنىڭ ينۆەستورلارعا تارتىمدى بولۋىنا, ولاردىڭ بەدەلىن نىعايتۋعا جانە ەكونوميكاعا قاراجات ءبولۋدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك.

سونداي-اق ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەلەكوممۋنيكاتسيالار نارىعىن جانە دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. بۇل جونىندە دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ بايانداما جاسادى.

– ەل وڭىرلەرىندە حالىقپەن كەزدەسۋ كەزىن­دە ەلدى مەكەندەردى جوعارى جىلدام­دىق­تى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ, تەلەفون الاياقتارىنا توسقاۋىل قويۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان زاڭ جوباسى حالىقتى ساپالى ءارى جوعارى جىلدامدىقتاعى ينتەرنەتپەن قامتاما­سىز ەتۋگە, تەلەكوممۋنيكا­تسيا ينفرا­قۇرى­لىمىن دامىتۋعا, تەلەفون الاياقتىعىن انىقتاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان, – دەدى ن.سابيليانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا دەرەك­تەردى ازىرلەۋ ورتالىقتارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ, تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ەسكەرىلگەن. سونداي-اق دەپۋتات زاڭ جوباسى اياسىندا 5 زاڭعا وزگەرتۋ ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

يۋنەسكو-مەن بايلانىس بەكي تۇسپەك

جالپى وتىرىستا قابىلدانعان زاڭداعى تۇزەتۋلەرگە بايلانىستى يۋنەسكو-نىڭ مۇزدىقتاردى زەرتتەۋ ورتالىعى ەلىمىزدەگى جۇمىسىن جالعاستىراتىن بولدى. ياعني ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەلىمىزدە يۋنەسكو اياسىنداعى 2-ساناتتى ورتالىق رەتىندە ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيا ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىن قايتا جالعاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتارعا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى گۇلزات كوبەنوۆا تانىستىردى. بۇل زاڭ 2012 جىلعى 29 مامىردا قۇرىلعان ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىن قايتا جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.

– ورتالىق قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن 2023 جىلى يۋنەسكو ءاۋديتى راستادى. ساراپشىلار ونىڭ ورتالىق ازيا­داعى يۋنەسكو اياسىنداعى جۇمىس ىستەيتىن جالعىز مامانداندىرىلعان گلياتسيولوگيالىق ورتالىق رەتىندە «ەرەكشە مارتەبەسى بار» دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل ورتالىق سۋ قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا ورتالىق ازياداعى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى, – دەدى گ.كوبەنوۆا.

ورتالىقتىڭ بيىك تاۋلى ستانسالارى كوپجىلدىق مونيتورينگ جۇرگىزىپ, جاھاندىق مونيتورينگ جۇيەلەرىنە دەرەكتەردى بەرۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى.

اتاپ ايتقاندا, «تۇيىقسۋ مۇزدىعى», ۇلكەن الماتى كولىنىڭ ايماعى مەن «جۋسالى-كەزەن» سىندى نەگىزگى ءۇش بيىك تاۋ­لى ستانسالاردا باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. وندا جىل بويى گيدرومەتەورولوگيالىق پارامەترلەر, مۇزدىق ماسساسىنىڭ بالانسى, قار جامىلعىسى, مۇزدىق كولدەرى, تابيعي قاۋىپتى ۇدەرىستەر جانە كوپجىلدىق توڭ مونيتورينگى جۇرگىزىلەدى.

وسىلايشا, ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنا 8 جىل مەرزىمگە 2-ساناتتاعى ورتالىق مارتەبەسى بەرىلەتىن بولدى. بۇل ورتالىق ءوڭىردىڭ گلياتسيولوگياسى مەن سۋ رەسۋرستارىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ, ءبىلىم جانە ۇيلەستىرۋ قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى.

سونداي-اق وسى كەلىسىم اياسىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ جانە ءوڭىر مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلدەرىن قامتيتىن باسقارۋشىلار كەڭەسى قۇرىلماق. قازاقستان ورتالىق جۇمىسىن جىل سايىن كەمىندە 414 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجىمەن, سونداي-اق عيماراتپەن, قاجەتتى جابدىقتارمەن جانە اكىمشىلىك قولداۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.

ال فرانتسيادا قالىپ قويعان وتانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋ ءتارتىبى جەڭىلدەيتىن بولدى. مۇنداي وزگەرىس قازاقستان ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز ۇكىمەتى اراسىنداعى ادامداردى رەادميسسيالاۋ تۋرالى كەلىسىمدە قاراستىرىلعان.

– كەلىسىممەن وزگە ەلدە بولۋ شارتتارىن بۇزعان نەمەسە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان, ياعني قۇجاتتارىن جوعالتقان ادامداردى ءوز ازاماتتىعى بار ەلگە قايتارۋ كوزدەلەدى. ەل ازاماتتارىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتار بولماسا نەمەسە فرانتسيادا زاڭسىز جۇرسە, ولارعا قانداي دا ءبىر سانكتسياسىز (اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ تۇرىندە) قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە وسى ەلدىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى ازاماتتىڭ ەلىنە ورالۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە كومەك كورسەتەدى, – دەدى جالپى وتىرىستا زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان.

دارىگەرلەرگە قاتىگەزدىك تانىتقاندار قاتاڭ جازالانادى

ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ەكىنشى وقىلىمدا قارالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىس­تىق-پروتسەستىك كودەكسىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.

زاڭ جوباسى قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرىن كۇش كورسەتۋدەن جانە قاتىگەزدىك تانىتۋدان قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.

– زاڭ جوباسى 26 قاراشادا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. نەگىزگى جاڭالىق – قىلمىستىق كودەكسكە جاڭا 380-3-بابىن ەنگىزۋ. ءبىرىنشى وقىلىم بارىسىندا جانە جۇمىس توبىندا قىزۋ تالقىلاۋلار بولدى, ماڭىزدى ۇسىنىستار ايتىلدى. جۇمىس توبىندا وسى ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن زاڭ جوباسىن پىسىقتاپ, ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىلدى. ەڭ باستى وزگەرىسكە توقتالساق, «كۇش قولدانۋ», ياعني زورلىق-زومبىلىق پەن «قورقىتۋ» ۇعىمدارىن اجىراتىپ, ولارعا بەرىلەتىن جازانى بولەك قاراستىردىق, – دەدى بايانداما جاساعان دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ.

وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق ارە­كەت­تەردى دۇرىس سارالاۋ ماقساتىندا «قورقىتۋ» بويىنشا جازا تۇرلەرى ءبىرشاما جەڭىلدەتىلدى. ياعني ايىپپۇل مولشەرى 500 اەك ەمەس, 200 اەك-تەن باستالادى. قوعامدىق جۇمىستار 600 ەمەس, 300 ساعاتقا دەيىن تومەندەدى. ال باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى 3 جىل ەمەس, 2 جىلعا دەيىن قىسقارتىلدى.

– «مەديتسينا قىزمەتكەرىنە كۇش قولدانۋ», ياعني ناقتى زورلىق-زومبىلىق جاساۋ بويىنشا سانكتسيالار قاتاڭ كۇيىندە ساقتالادى. ءبىز قولىندا قارۋى جوق, تەك شيپالى الاقانى مەن بىلىمىنە سەنگەن دارىگەردى قورعاۋعا مىندەتتىمىز. اشىعىن ايتقاندا, بۇل زاڭ جوباسى تەك دارىگەرلەر مەن جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىلەرى تۋرالى ەمەس. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ تۇپكى مانىندە دارىگەردىڭ جەكە باسى ەمەس, ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى تۇر. سوندىقتان دارىگەردى قورعاۋ دەگەنىمىز – ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ دەنساۋلىققا كەپىلدىگىن قورعاۋ, – دەدى دەپۋتات.

وسىلايشا, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر اياسىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىلەرىنە قاتىستى كۇش قولدانۋ نەمەسە كۇش قولدانۋ قاۋپىن توندىرگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەيتىن جاڭا 380-3-باپ ەنگىزىلمەك.

ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى ەمەس كۇش قولدانعانى ءۇشىن نەمەسە كۇش قولدانباق بولعانى ءۇشىن 500-دەن 1000 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالۋ, نە بولماسا سول مولشەردە تۇزەتۋ جۇمىستارىنا نەمەسە 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ, 2 جىلدان 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە ايىرۋ جازاسى ۇسىنىلادى. ەگەر اۋىر ارەكەت جاسالسا, جازا 3 جىلدان 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندە كۇشەيتىلەدى.

ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ­تى كۇش قولدانۋعا قاتىستى 5 جىلدان 10 جىل­عا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازا­سى قولدانىلادى. اۋىر زاقىم كەلتىرسە, 7 جىلدان 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەرىلەدى.

كەزەك دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەلگەندە, «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ەرلان سايروۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى دامىتۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولداپ, قوعامدا ازاماتتاردىڭ رۋ مەن جىك-جىككە ءبولىنۋى كوبەيىپ بارا جاتقانىن ايتتى.

– اتا-بابامىزدىڭ قايتپاس قايسارلىعى مەن قاجىماس كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە كەلگەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن بىزگە بىرلىك, تۇتاستىق, ىنتىماق قاجەت. الايدا كەيىنگى كەزدەرى قوعامدا بىرلىك پەن تۇتاستىقتى نىعايتۋدان گورى, حالىقتى جىككە بولۋگە بەيىم ۇدەرىس كۇشەيىپ كەلەدى. جەكەلەگەن كونتەنت وندىرۋشىلەر مەن كاسىپكەرلەر رۋلىق سانانى جالاۋلاتىپ, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن فۋتبولكا مەن شاپاندارعا رۋ اتىن جازىپ, ولاردى «برەند» نەمەسە «ماركەتينگتىك ءونىم» رەتىندە ساتىلىمعا شىعارۋدا. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاستارعا رۋشىلدىق پسيحولوگيانى تاڭاتىن كونتەنت شەكتەن شىعىپ كەتتى, – دەدى ە.سايروۆ.

وسىلايشا, ول «ۇلتتىق كود» جانە «مادەني ەرەكشەلىك» ۇعىمىن جەلەۋ ەتىپ, قوعامدى بولشەكتەۋگە, رۋشىلدىق پەن جىكشىلدىكتى ناسيحاتتايتىن ارەكەتتەرگە ناقتى توسقاۋىل قويۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.

ال قحپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى اسىلبەك نۇرالين پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە ەلدەگى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ىسىندەگى ولقىلىقتاردى ايتىپ, ۇسىنىستارىنا توقتالدى.

«Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى قازىبەك الىشەۆ باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋدەگى ماسەلەنى قوزعاي دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, اقتوبە حالقى «ساعاشيلى – تالدىساي» جولىن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ سوزىلىپ كەتكەنىنە الاڭداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. مۇعالجار اۋدانى ساعاشيلى – تالدىساي باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولىنىڭ ورتاشا جوندەۋ جۇمىسىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرۋ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋدى جانە فاكتىلەر بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزىپ, پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارىن قابىلداۋدى ۇسىندى.