كەز كەلگەن مەملەكەت حالىقتىڭ جايلى ءارى قاۋىپسىز ورتادا الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى. الەۋمەتتىك سالانىڭ ىشىندە دەنساۋلىق, ءبىلىم, الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ مادەنيەت, سپورت سىندى باعىتتاردى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ەكونوميكاسى قۋاتتى, باي ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك سالادا جەتىستىككە جەتەتىنىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسى. ءبىز بۇگىن الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنا ارنايى توقتالامىز.
مەملەكەت – مۇقتاج جاندارعا قامقور
الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى ايتقاندا كوپشىلىك الدىمەن بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا كورسەتىلەتىن كومەكتى ەسكە الادى. باسقا تارماقتارىنا ۇڭىلە بەرمەيدى. مىسالى, بالا تۋىنا بايلانىستى تولەنەتىن ءبىر رەتتىك مەملەكەتتىك جاردەماقىدان بولەك, ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىنگى كۇتىمىنە دەپ بەرىلەتىن جاردەماقى دا قاراستىرىلعان. كوپبالالى انالارعا بالا سانىنا قاراي بەلگىلەنىپ, اي سايىن تولەنەتىن جاردەماقى, مۇگەدەكتىگى بار بالانى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىنا, بالا اسىراپ الۋشىعا, قورعانشىعا تاعايىندالاتىن, تولەنەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعى بار. بۇدان بولەك, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى دا تولەم تاعايىندالادى. الەۋمەتتىك كودەكسكە سايكەس, جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن اسپايتىن ازاماتتار اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك (ااك) الۋعا قۇقىلى. ااك مولشەرى وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشىنە بايلانىستى ايقىندالادى. الەۋمەتتىك كومەكتىڭ وسى ءتاسىلىن ەنگىزگەندەگى نەگىزگى ماقسات – از قامتىلعان ازاماتتارعا نەمەسە وتباسىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋدى كەشەندى تۇردە ۇسىنۋ. مەملەكەتتەن قارالىپ وتىرعان قاراجات شىن مۇقتاج جاندارعا ۇلەستىرىلۋگە ءتيىس.
ااك-ءتىڭ كەشەندى ءتاسىلى كەدەيلىكتەن قۇتىلۋعا كومەكتەسەدى. ەندى ودان قالاي قۇتىلۋعا بولاتىنىن ءتىزىپ بەرەلىك. ءبىرىنشى, مۇقتاج وتباسىلارعا اي سايىن مەملەكەتتەن اقشالاي تولەم تۇرىندەگى كومەك قاراستىرىلعان. ەكىنشى, جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارى بار. بىلىكتىلىككە وقىتۋ, «جاستار پراكتيكاسى» باعدارلاماسىنا قاتىستىرۋ نەمەسە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا جىبەرۋ جاعى دا كوزدەلگەن. سونداي-اق ءوز ءىسىن اشۋعا نەمەسە بار بيزنەستى كەڭەيتۋگە ميكروكرەديت الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ءۇشىنشى, ااك الاتىن وتباسىلاردا تاربيەلەنەتىن 1 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالارعا اي سايىن ءار بالا ءۇشىن 1,5 اەك مولشەرىندە قوسىمشا تولەم جاسالدى.
1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك 54 مىڭ وتباسىنداعى 290,6 مىڭ ادامعا 30,3 ملرد تەڭگە سوماسىندا تاعايىندالعان. بيىل وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 98,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. جەلتوقسانعا دەيىن ااك الۋشىلار قاتارىنان مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 90,5 مىڭ بالاعا 3,7 ملرد تەڭگە سوماسىنا قوسىمشا تولەم تاعايىندالعان. ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ءوز ءىسىن اشۋعا نيەتتى وتباسىلارعا گرانت بەرۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنا جىبەرۋ ارقىلى جۇمىسپەن قامتۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى – وتباسىن قيىن ومىرلىك جاعدايدان شىعارۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار جيىنتىعى. ااك تاعايىنداۋعا ءوتىنىشتى وتانداستارىمىز تۇرعىلىقتى جەرىندەگى مانساپ ورتالىعىندا, اۋىل اكىمىنە, سونداي-اق ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى ارقىلى بەرە الادى. الەۋمەتتىك تولەمدەر دەگەندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ قاراستىرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سول سەكىلدى ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالادى.
اتاۋلى كومەك ءادىل ۇلەستىرىلۋگە ءتيىس
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا: «ايماقتارداعى الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتاعى ازاماتتارعا بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى بىرىزدەندىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ كوز الدىنداعىدان باسقانى كورمەي, بارىنە كونە بەرەتىن الەۋمەتتىك ساياساتى جۇزدەن استام ءتۇرلى جەڭىلدىكتىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىردى. وسى جەڭىلدىكتەردى اپەرەمىن دەپ «كومەك قولىن» سوزاتىن جىلپوستار دا كوبەيدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى, ودان تىس باسقا دا ايماقتارداعى قاقتىعىستارعا قاتىسقان ازاماتتارعا ارنايى تولەمدەر جاساپ, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىپ كەلەمىز. كسرو-نىڭ ىدىراعانىنا 35 جىل بولسا دا, ارداگەرلەرىمىز بارعان سايىن «جاسارىپ», كوبەيىپ بارادى. مەملەكەت ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتپايدى. بىراق الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى قولدان كوبەيتۋ – ەلدى دامىتۋعا, ياعني مەكتەپ, اۋرۋحانا, كولىك ينفراقۇرىلىمدارىن, باسقا دا نىساندار سالۋعا جۇمسالۋى قاجەت قىرۋار قاراجاتتى جەلگە شاشۋ دەگەن ءسوز», دەپ اتاپ ءوتتى.
جالپى, قازىردە الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءتۇرى جەتىپ ارتىلادى. بىراق بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسى شىن مۇقتاج جاندارعا تولەنەتىن الەۋمەتتىك كومەكتى ەمەس, ەڭبەككە قابىلەتتى بولسا دا ماسىلدىققا بوي ۇرعانداردى ايتىپ وتىر. ەڭ قيىنى, قازىر الەۋمەتتىك تولەم الۋعا كومەكتەسەمىن دەپ اشىقتان-اشىق جارناما جاسايتىندار كوبەيدى. ولار ءوز كۇنىن ارەڭ كورىپ جۇرگەن وتباسىنىڭ تولەمىنە ورتاقتاسادى نەمەسە الگىندەي ۇيىندە ەڭبەككە قابىلەتتى ادام بولسا دا زاڭنان اتتاپ, تولەم الۋىنا جاردەمدەسەدى.
وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جۇيەلەپ, بىرىزدىلەندىرۋ ماقساتىندا 2023 جىلى ساۋىردە الەۋمەتتىك كودەكس قابىلدانعان ەدى. وتانداستارعا مەملەكەتتىڭ قولداۋ شارالارىن وڭاي تۇسىنۋگە مۇمكىندىك تۋدى. سەبەبى الەۋمەتتىك كودەكستە تۋعاننان كامەلەتكە تولعانعا دەيىنگى الەۋمەتتىك قولداۋ, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ءىس-شارالارى, ومىرلىك قيىن جاعداي تۋىنداعان كەزدەگى الەۋمەتتىك كومەك, باسقا دا قولداۋلار قامتىلعان.
وسى قۇجات اياسىندا «وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى» ەنگىزىلدى. مۇندا وتباسىلاردىڭ دەربەس دەرەكقورى ساقتالادى. جالپى, جۇيەنىڭ ءوزى حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قولداۋعا تەڭدەي قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەت كىمگە, قاشان, قانداي كومەك قاجەتتىگىن ءوزى انىقتاپ, الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الادى. وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ارقىلى كەز كەلگەن وتباسى الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ناقتىلاپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قانداي ءتۇرىن الۋعا قۇقىلى ەكەنىن ءبىلىپ وتىرادى. ياعني مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك قولداۋ الۋ ءۇشىن وزگەنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ەلدەگى بارلىق وتباسىعا الەۋمەتتىك كومەكتىڭ قانداي ءتۇرىن الۋعا قۇقىلى ەكەنى تۋرالى اقپاراتتار SMS-حابارلاما تۇرىندە جەتەدى. مۇنىڭ بارلىعى سالاداعى جۇيەسىزدىكتى رەتتەيدى. الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋ ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ ءبىر باعىتىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى الەۋمەتتىك كومەك دەپارتامەنتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلميرا جاكەنقىزى بايانداپ بەردى.
وتباسىن قولداۋدىڭ جاڭا ءادىسى ەنگىزىلەدى
– بۇگىندە ءبىز وتباسىنىڭ ءال-اۋقاتىن انىقتاۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ەنگىزىپ جاتىرمىز. قاناتقاقتى جوبا الدىمەن قاراعاندى وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىندا ىسكە اسىرىلادى. قازىر بۇل مودەل 4 مەملەكەتتىك قىزمەتكە تولىعىمەن ەنگىزىلىپ, 26,7 مىڭ ءوتىنىش بەرۋشىگە قوسىمشا قولداۋ شارالارى كورسەتىلدى. جاڭا ادىستەمە 23 الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق, ەكونوميكالىق كريتەريلەرگە نەگىزدەلگەن. قوسىمشا قولداۋ شارالارىنا ءوتىنىش بىلدىرگەن بارلىق وتباسىلار الەۋمەتتىك كومەك اسا قاجەت وتباسىلاردان باستاپ, ءال-اۋقاتى جوعارى وتباسىلارعا دەيىن 6 دەڭگەيگە جىكتەلەدى. بۇدان سوڭ شەشىم وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ارقىلى جينالعان وبەكتيۆتى دەرەكتەر نەگىزىندە اۆتوماتتى تۇردە قابىلدانادى. كومەك بارلىعىنا بىردەي ەمەس, قاجەتتىلىگىنە قاراي كورسەتىلەدى. ماتەريالدىق كورسەتكىش رەتىندە تابىس, م ۇلىك, كولىك, نەسيەلەردىڭ بولۋى, ماتەريالدىق ەمەس (دەنساۋلىق, مۇگەدەكتىك, ءبىلىم دەڭگەيى), سونداي-اق تاۋەلدىلىك اۋىرتپالىعى, جاسىرىن تابىستىڭ بولۋى, مىسالى, بەيرەسمي جۇمىس ەسەپكە الىنادى, – دەدى گۇلميرا جاكەنقىزى.
جاڭا ءادىس الەۋمەتتىك تولەمدەردى بىرىزدىلەندىرۋ ماسەلەسىنە ءتيىمدى بولادى. بۇدان بىلاي ەكى, ودان دا كوپ تۇرعىن ءۇيى, ەكى, ودان دا كوپ كولىگى بار, زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلگەن, ءبىر وتباسى مۇشەسىنە شاققانداعى ايلىق تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 4 دەڭگەيىنەن اساتىن وتباسىلار ءال-اۋقات دەڭگەيى جوعارى, 6-ساناتقا قوسىلادى. مۇنداي وتباسىلار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن الۋشىلاردىڭ قاتارىنان شىعارىلادى. جاڭا ءادىس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەرگە (بارلىعى 41 تۇرىنە) اسەر ەتپەيدى. بازالىق, ىنتىماقتى زەينەتاقىلار, جۇكتىلىگى, بالا كۇتىمى بويىنشا 1,5 جاسقا دەيىنگى جاردەماقىلار, كوپبالالى انالارعا, ماراپاتتالعان انالارعا بەرىلەتىن, مۇگەدەكتىك, مۇگەدەكتىگى بارعا كۇتىم, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جونىندەگى جاردەماقىلار, ارناۋلى مەملەكەتتىك, باسقا دا جاردەماقى تۇرلەرى ەش وزگەرىسسىز تولەنە بەرەدى.
ماسىلدىق پەن الاياقتىق – قوعامدىق كەسەل
مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ەسكەرگەن ەكىنشى ماسەلەگە قاتىستى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى انەل شەنەەۆا ايتىپ بەردى.
– جولداۋدا جۇكتەلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن قورعانىس مينيسترلىگى وزگە مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ «جالعان ارداگەرلەرىن» انىقتاۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدار جوسپارىن بەكىتتى. جوسپارعا سايكەس, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن زاڭسىز الۋ جاعدايلارىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنە ارداگەرلەر سانىنىڭ ارتۋ فاكتىلەرىن, سونداي-اق ولارعا ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ زاڭسىز تاعايىندالۋ جاعدايلارىن انىقتاۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. قازىر كوميتەت دەڭگەيىندە, ياعني دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى, اسكەري باسقارۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تارتىلعان كوميسسيا قۇرامى بەكىتىلىپ, ارداگەرلەردىڭ زەينەتاقىعا قاتىستى ءىس قۇجاتتارىنداعى مالىمەتتەردى تەكسەرۋ, سالىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر, – دەدى ءا.شەنەەۆا.
ەندى ارداگەر مارتەبەسىن راستاۋ, راستاماۋ تۋرالى شەشىم كوميسسيا دەڭگەيىندە قابىلدانىپ, ءاربىر ارداگەرگە جەكە اكت جاسالادى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق بازاسىنا سايكەس, ەلىمىزدە ارداگەرلەر سانى 42 مىڭنان استام ادامدى قۇرايدى.
قازىر مەملەكەت تاراپىنان مۇقتاج جاندارعا كورسەتىلىپ جاتقان كومەك كول-كوسىر. دەگەنمەن سول كومەك رەتىندە تولەنىپ جاتقان قاراجاتتىڭ «قايتارىمى» بولۋى كەرەك. مەملەكەت ۇسىنىپ وتىرعان جەڭىلدىكتى پايدالانعان وتباسىلار ۇيدەگى ەڭبەككە قابىلەتتى ادامنىڭ قولداۋىمەن قيىن جاعدايدان شىقسا, ناعىز جەڭىس – وسى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا تولىق ەمەس وتباسى ساناتى بويىنشا جەڭىلدىككە مۇقتاج ادامداردىڭ كوبەيگەنىن ايتقان ەدى. سالدارىنان, اجىراسقان وتباسىلار سانى كۇرت كوبەيدى. مۇنداعى باستى تۇيتكىل, الەۋمەتتىك كومەك الۋ جولىندا ايلاعا باسىپ, تەك قاعاز جۇزىندە عانا اجىراسقان وتباسىلاردىڭ بار ەكەندىگى. الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا الەۋمەتتىك ماسىلدىق پەن الەۋمەتتىك الاياقتىق بەلەڭ الىپ تۇر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن سالاداعى زاڭسىزدىقتاردىڭ الدىن الاتىن ءىس-شارالار قابىلدانىپ جاتىر. قالاي دەگەندە دە, الەۋمەتتىك كومەككە شىن مۇقتاج جاندار جالعان دەرەك ۇسىنىپ, تولەم الىپ جۇرگەندەردىڭ تاساسىندا قالىپ كەتپەۋى كەرەك. ەگەر قازىر قابىلدانعان شەشىمدەر وڭ ناتيجە بەرسە, سايكەسىنشە الداعى جىلدارى الەۋمەتتىك كومەك الاتىنداردىڭ ۇلەسى تومەندەيدى.