باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ينۆەستيتسيالار كولەمى ارتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كۇشەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ سالالارىندا جاڭا جوبالار ىسكە اسىپ جاتىر. وبلىس اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمەلەدى.
وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتتارى – مۇناي-گاز, وڭدەۋ ونەركاسىبى, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, اگروونەركاسىپ كەشەنى. وسى سالالاردا 30 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. ولار ىشكى نارىقتى باسەكەگە قابىلەتتى ونىممەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سىرتقى نارىققا دا ەكسپورتتايدى. جىل باسىنان بەرى وبلىسقا 567 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. ونىڭ 80%-ى نەمەسە 453 ملرد تەڭگەسى جەكە سەكتوردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.
بيىل وبلىستىڭ قۇرىلىس سالاسىنداعى جۇمىس كولەمى 9%-عا, تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كورسەتكىشى 4,1%-عا ارتىپ, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 1,2%-عا ءوستى. ىشكى ساۋدا كولەمى – 0,7%-عا, كولىك قىزمەتتەرى – 1,2%-عا, بايلانىس قىزمەتتەرى – 6,2%-عا, ونەركاسىپ – 3,6%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 6,4%-عا ارتقان. وتكەن ءۇش جىلدا جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ كولەمى 4,4 ترلن تەڭگەدەن 4,7 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 6,5%-عا وسكەن.
جالپى, وبلىس بيۋدجەتى 33,5%-عا ۇلعايىپ, 475 ملرد تەڭگەدەن 634 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 1,6 ترلن تەڭگە تۇسسە, ونىڭ ىشىندە 597 ملرد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە, 990 ملرد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە باعىتتالدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق قورعا 2,8 ترلن تەڭگە اۋدارىلدى. ورتاشا جالاقى 316 مىڭ تەڭگەدەن 369 تەڭگەگە نەمەسە 16,6%-عا ارتقان.
الداعى بەس جىلدا وبلىستا 73 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە 4,4 ترلن تەڭگەگە 10 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار. وبلىس ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – وڭدەۋ ونەركاسىبى. وسى باعىت جۇيەلى تۇردە دامىسا, وڭىردە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, وندىرىستىك الەۋەت ارتادى ءارى ەكونوميكالىق ءوسىم تۇراقتى نەگىزدە وسەدى.
«ەسەپتى كەزەڭدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 17%-عا ءوسىپ, 303 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. تىكەلەي شەتەلدىك كاپيتالدى تارتۋ ماقساتىندا بيىل وبلىس دەلەگاتسياسى چەحيا, رەسەي, يران, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىنە بارىپ, بىرقاتار الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ونەركاسىپ, قۇرىلىس, مەديتسينا, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا جالپى قۇنى 1 ترلن تەڭگە بولاتىن جوبالار جونىندە مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ماڭىزدى ءىرى باستامالاردىڭ ءبىرى – «Batys POWER» كومپانياسى قىتايلىق ينۆەستورلارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان گاز تۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتىن 414 مۆت-قا دەيىن ارتتىرۋ جوباسى. سونىمەن قاتار «ZhaikPetroleum Ltd» كومپانياسى مەن قىتايدىڭ «Foshan City Construction Engineering Co» كومپانياسى جىلىنا 130 مىڭ توننا مەتانول ءوندىرۋ كەشەنىن سالۋدى باستادى», دەدى ءوڭىر باسشىسى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ رەتىن بايانداي كەلىپ.
بۇدان وزگە ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قىتايدىڭ «Chengtian Runkang Pharmaceutical» كومپانياسىمەن «كيىك ەتىن قايتا وڭدەۋ» جوباسىن ايتۋعا بولادى. سول سەكىلدى چەحيانىڭ «سكلوستروي» كومپانياسىمەن «كونتەينەرلىك شىنى وندىرۋگە ارنالعان جابدىقتار شىعارۋ» جوباسى جونىندەگى جۇمىستار دا باستالدى. يراندىق «پەرسيست-Kaزاح» كومپانياسى وڭىردەگى «پۋش رۋنو» تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتۋدى قولعا السا, رەسەيدىڭ «كراسنايا زۆەزدا» كومپانياسى ورال قالاسىنداعى كارىز جۇيەسىن تازارتۋ نىسانى قۇرىلىسىن جوبالاۋ جۇمىستارىن باستادى.
جىل باسىنان بەرى اگروونەركاسىپ باعىتىنا 50,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 6,4%-عا ارتىپ, 281 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. 2025–2027 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جالپى قۇنى 68,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 54 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 870 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان. بيىل جالپى قۇنى 15,4 ملرد تەڭگە بولاتىن 18 جوبا جۇزەگە اسقان. ناقتىلاساق, 1,5 مىڭ گا سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ جونىندەگى 5 جوبا, 4,8 مىڭ توننالىق 2 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى, 3 مىڭ باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلدى. ەندى 2027 جىلعا دەيىن 29 مىڭ باسقا ارنالعان 11 بورداقىلاۋ الاڭىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى وڭىردەگى بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ جالپى سىيىمدىلىعىن 75 مىڭ باسقا جەتكىزۋ ماقساتى قويىلعان.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا كەيىنگى 3 جىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ارنايى باعدارلاما اياسىندا 21 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 12 جوبا قارجىلاندىرىلعان.
«12 جوبانىڭ ىشىندە 5 ءسۇت-تاۋارلى فەرما, 2 كوكونىس ساقتاۋ قويماسى, 2 بورداقىلاۋ الاڭى, 2 ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قۇرۋ جونىندەگى جوبالار بار. بۇل جوبالار ءوڭىردىڭ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن 22,3%-دان 39%-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن نەگىزگى 23 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىلتىر قايتا وڭدەلگەن ءونىم كولەمى 208 مىڭ توننانى نەمەسە 64,5%-دى قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتى 2026 جىلى 70%-عا جەتكىزۋىمىز قاجەت. بۇدان وزگە, ەگىن شارۋاشىلىعى دا سەرپىندى دامىپ كەلەدى. كەيىنگى ەكى جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جالپى ەگىس الاڭى 15 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ, 638 مىڭ گەكتارعا جەتتى», دەدى ن.تورەعاليەۆ.
وبلىستىڭ تابيعي كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى مال وسىرۋگە بۇرىننان قولايلى. مۇنىڭ دالەلى – بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ءونىمنىڭ 60%-ى وسى سالاعا تيەسىلى. رەسپۋبليكا كولەمىندە ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال سانىنىڭ 42%-ى وڭىردە وسىرىلەدى. وبلىس –قازىر ءىرى قارا مال باسى جونىنەن ەلىمىزدە ەكىنشى ورىندا.
مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىگى سۋارمالى ەگىن القابىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتەن وسى ماقساتقا 3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سونداي-اق سۋارمالى جەر كولەمىن 12,4 مىڭ گەكتاردان 2028 جىلعا قاراي 38 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇل القاپتاردا مال ازىعى داقىلدارىمەن قاتار, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قوسىمشا 3 مىڭ گا كارتوپ, كوكونىس ونىمدەرى ەگىلەدى.
وبلىستا بىلتىر ىسكە اسا باستاعان «قالادان – اۋىلعا» جوباسى قىسقا مەرزىم ىشىندە اۋىل تۇرعىندارى مەن قونىس
اۋدارۋشىلار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. جوبا اياسىندا قالادان 195 وتباسى اۋىلعا قونىس اۋداردى. بۇل وتباسىلاردىڭ بارلىعى دا باسپانامەن قامتىلعان. اۋىلداعى حالىق سانىن تۇراقتاندىرۋ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان باعدارلامانىڭ ناقتى ناتيجەسى قازىردىڭ وزىندە كورىنە باستادى.
«قونىس اۋدارعان ازاماتتاردىڭ 216-سى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا دارىگەر, مۇعالىم, وزگە دە قاجەتتى سالالاردىڭ ماماندارى, سونىمەن قاتار «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى ارقىلى ءوز كاسىبىن اشقان ازاماتتار دا بار. اتالعان ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا اۋىلدارداعى كادر تاپشىلىعى ماسەلەسى شەشىمىن تاۋىپ, جابىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان بىرنەشە مەكتەپ ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بۇل – «قالادان – اۋىلعا» جوباسىنىڭ اۋىل الەۋەتىن ارتتىرۋداعى ماڭىزدى قادامعا اينالعانىنىڭ ايقىن دالەلى», دەدى وبلىس اكىمى.
وبلىستا الەۋمەتتىك سالانىڭ, ونىڭ ىشىندە مەديتسينا, ءبىلىم باعىتتارىنىڭ دامۋى دا قالىپتى. ناقتى ساندارعا جۇگىنسەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 2023 جىلدان بەرى 52 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنعان. ونىڭ ىشىندە «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 50 مەديتسينالىق نىسان پايدالانۋعا بەرىلىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسى تولىق ورىندالعان. بيىل قازتالوۆ, ءبورلى اۋداندارىندا اۋدانارالىق اۋرۋحانالاردىڭ قۇرىلىسى باستالعان. ءۇش جىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 442 دارىگەر تارتىلىپ, ونىڭ 236-سى اۋىلدىق جەرگە جولداندى. مەديتسينا سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا 5,1 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 100-گە جۋىق زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار الىنعان.
وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا جان-جاقتى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا 2023 جىلدان بەرى وبلىستا زامان تالابىنا ساي 27 جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 3 جاڭا ءبىلىم مەكەمەسى اشىلادى. مەكتەپتەردىڭ 22-ءسى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان. بۇل اۋىلدىق جەردە تۇراتىن بالالاردىڭ بىلىمگە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرىپ, اۋىل مەن قالا وقۋشىلارىنا تەڭ مۇمكىندىكتەر قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ سوڭىندا وبلىس اكىمى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.