سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتىپ, وندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان بىرقاتار زاڭ قارالدى.
گەولوگيالىق ءبارلاۋ ىسىن دامىتادى
وتىرىستا سەناتورلار «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە كومىرسۋتەكتەر مەن ۋران سالاسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. زاڭدا از زەرتتەلگەن اۋماقتاردا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ەرەكشەلىكتەرى جانە باسقا دا ماڭىزدى راسىمدەر بەلگىلەنگەن.
«قارالعان زاڭ جوباسىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋدى جەتىلدىرۋ جونىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن پارلامەنتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى باستاماشى بولدى. جاڭا نورمالار ەلىمىزدەگى كومىرسۋتەكتەردى گەولوگيالىق بارلاۋ ءىسىن ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيدى. وسى ماقساتپەن مۇنداي اۋماقتاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار ۋران ءوندىرۋ سالاسىندا ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ ەسكەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار بار. جالپى, زاڭ كومىرسۋتەكتەر مەن ۋران ءوندىرىسى سياقتى جەتەكشى سالالاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
زاڭدا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى مۇناي ءوندىرۋدى ۇلعايتۋدىڭ ارنايى ادىستەرىن قولدانۋعا ىنتالاندىرۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان. الىپساتارلىق مامىلەلەردى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت قولدانىسىنىڭ العاشقى ءۇش جىلى ىشىندە كومىرسۋتەكتەر سالاسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋگە تىيىم سالىنادى. سونداي-اق زاڭدا ۋران سالاسىن دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار تۇزەتۋ بار. ماسەلەن, ۋراندى بارلاۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ ماقساتىمەن مەملەكەتتىك جەر قويناۋى قورىن باسقارۋ باعدارلاماسىندا ايقىندالعان ۋران كەندەنۋى نەمەسە ۋران كەن ورىندارى بار اۋماقتاردا ءوتىنىش بەرۋشى رەتىندە ۋران سالاسىنداعى ۇلتتىق كومپانيا عانا ارەكەت ەتە الادى.
قوعام سەنىمىن ارتتىرادى
سونىمەن قاتار سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اكىمشىلىك ادىلەت, نورما شىعارۋ جانە زاڭ كومەگىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى.
«زاڭ اكىمشىلىك ادىلەت, زاڭ شىعارۋ جانە زاڭ كومەگىن ۇيىمداستىرۋ سالالارىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ارنالعان. وسىعان بايلانىستى جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستەن جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەن اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە كوشىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق اكىمشىلىك راسىمدەردى جۇرگىزۋ ءتارتىبى قايتا قارالدى. نورما شىعارۋ قىزمەتىن عىلىمي سۇيەمەلدەۋگە جانە ازاماتتارعا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋگە ارنالعان تۇزەتۋلەر دە قاراستىرىلعان. زاڭ اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىن كەڭەيتۋگە جانە قوعامنىڭ اكىمشىلىك راسىمدەرگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەرىنە سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
وسى زاڭ ارقىلى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستى, ازاماتتىق پروتسەستىك, اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستەردى, سونداي-اق باسقا دا زاڭداردى قوسا العاندا, ەلىمىزدىڭ بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. كاسىبي ستاندارتتاردى جانە ادۆوكاتتار تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىگىن ارتتىرۋ, قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداتتارىنا سايكەس ولاردىڭ پروتسەستىك قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن «ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگى تۋرالى» زاڭعا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. زاڭدا ادۆوكاتتىق قىزمەتپەن اينالىسۋعا ليتسەنزيادان ايىرۋ تەتىگى ناقتىلانادى. ارتىق راسىمدەر جانە ادىلەت ورگاندارى مەن ادۆوكاتتار القاسىنىڭ وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ قايتالانۋى الىنىپ تاستالادى. بۇل تۇزەتۋلەر مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە ادۆوكاتۋرانىڭ كاسىپتىك اۆتونومياسى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋ, ادۆوكاتتاردىڭ وزگە دە سوت تورەلىگىنە قاتىسۋشىلارمەن بىرگە مەملەكەتتىك قۇپياعا قولجەتىمدىلىگى ءتارتىبىن ءبىر رەتكە كەلتىرۋ, سونداي-اق ادىلەت ورگاندارىنا اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن ۇسىنىلىپ وتىر.
«ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنا وزگەرىس كەرەك
زاڭداردى تالقىلاۋ اياقتالعاننان كەيىن سەناتورلار وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسەلەن, نۇرتورە ءجۇسىپ ۇكىمەتتى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىن قايتا قاراۋعا شاقىردى. سەناتور باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋى كوزدەلگەن ماقساتقا جەتكىزبەيتىنىن, بيۋدجەت قاراجاتىنا ايتارلىقتاي شىعىن اكەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
سەناتور اتاپ وتكەندەي, جاستاردى اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, سپورت جانە اگروونەركاسىپ سالالارىنا تارتۋ ءۇشىن قۇرىلعان باعدارلاما جىلدار بويى تۇلەكتەرگە كوتەرمە جاردەماقى مەن تۇرعىن ۇيگە ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر ۇسىنىپ كەلەدى. باعدارلاما ىسكە اسىرىلعان كەزەڭدە 114 مىڭنان اسا مامان قولداۋ العان, ال 52 مىڭعا جۋىق ادام تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشكەن. الايدا باعدارلاما اۋقىمدى بولعانىمەن, ماڭىزدى پروبلەما ساقتالىپ وتىر: قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى اۋىلدىق جەردە ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ورىندامايدى. كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ وزىندە 166 ادام كەلىسىمشارت تالاپتارىن بۇزعان, ال بيۋدجەت نەسيەلەرىنىڭ قايتارىلماۋى 784 ملن تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن.
«مەملەكەت قاراجات ءبولىپ كەلەدى, بىراق اۋىلدىق جەردەگى كادر تاپشىلىعىن شەشۋدە باعدارلاما ءتيىمدى بولدى ما دەگەن سۇراق بار. بۇگىندە حالىقتىڭ 37%-ى اۋىلدا تۇرادى. تەك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وزىندە 2025–2027 جىلدار ارالىعىندا كادر قاجەتتىلىگى 3 043 ادامدى قۇرايدى. 114 مىڭ مامان كوتەرمەاقى العانىمەن, 52 مىڭى عانا تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. اۋىلدا مامانداردىڭ قانشاسى سوندا تۇراقتاپ قالدى, ناقتى كورسەتكىشتەر اشىق ەمەس. اقشانى الادى, قالتاعا سالادى. ۋاقىت وتەدى, اۋىلدان كەتەدى. جاردەماقىلار ماماندى تارتۋعا كومەكتەسەدى, بىراق تۇراقتى قالۋعا جەتكىلىكتى موتيۆاتسيا بەرمەيدى», دەدى ن.ءجۇسىپ.
ميكروقارجى ەلدى قارىزعا باتىردى
گەننادي شيپوۆسكيح جاستار اراسىندا قارىزعا تاۋەلدىلىكتىڭ كۇرت كوبەيۋىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتور ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جاستارعا ميكروكرەديت بەرۋ ءتارتىبىن قاتاڭداتۋ جانە مەكتەپتەردە قارجىلىق ساۋاتتىلىق ءپانىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن جاستىڭ جەتكىلىكتى تاجىريبەسى جوق, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ اگرەسسيۆتى جارنامالارىنا وڭاي الدانىپ قالادى, قارىز الادى. سودان كەيىن جوعارى پايىز بەن ايىپپۇلعا بايلانىستى قارىزعا باتادى. بۇل ەندى جەكە وتباسىلار تاپ بولعان جەكە قارجى قيىندىقتارى ەمەس, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەتىن ۇردىسكە اينالدى. سەناتور سالالىق اگەنتتىك مۇنداي قارىز الۋشىلار بويىنشا ستاتيستيكا جۇرگىزبەيتىنىن, بۇل ماسەلەنىڭ اۋقىمىن شىنايى باعالاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. دەگەنمەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن الىنعان دەرەكتەر جاستار اراسىندا بورىشتىق جۇكتەمەنىڭ وسكەنىن اڭعارتادى.
«مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋىنا نەسيەنىڭ تىم جەڭىل ءارى جەدەل راسىمدەلۋى, ميكروقارجىلىق ۇيىمداردىڭ جاستاردى نىساناعا العان اگرەسسيۆتى جارناماسى جانە قارجىلىق ساۋاتتىڭ تومەندىگى – سەبەپ. سونىمەن قاتار ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردى رەتتەۋدەگى كەمشىلىكتەر دە جاعدايدى ۋشىقتىرىپ تۇر: جەكە دەرەكتەردى ەنگىزۋ ارقىلى بىرنەشە مينۋت ىشىندە نەسيە راسىمدەۋ مۇمكىندىگى جاستاردى ويلانىپ-تولعانباستان قارجىلىق مىندەتتەمە قابىلداۋعا يتەرمەلەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى گ.شيپوۆسكيح.
سەناتور جاستارعا ميكرونەسيە بەرۋ ءتارتىبىن قاتاڭداتۋدى, ولاردى 18 جاستان باستاپ تەكسەرۋسىز رەسىمدەۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋدى ۇسىنادى. ول جاس شەگىن 21 جاسقا دەيىن كوتەرىپ, جاس قارىز الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جاعدايىنا مىندەتتى باعا ەنگىزۋدى قاجەت دەپ سانايدى.
كۇماندى «كراندار» كۇرت كوبەيدى
سەناتور عالياسقار سارىباەۆ بالالارعا ارنالعان ويىن اۆتوماتتارىنىڭ قىزمەتىن زاڭمەن رەتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ول كەيىنگى ۋاقىتتا «كران» تۇرىندەگى ويىن اۆتوماتتارىنىڭ كۇرت كوبەيىپ, مەكتەپتەردىڭ, ۇيىرمەلەردىڭ, سپورت سەكتسيالارىنىڭ ماڭىندا جانە بالالار وزدەرى كىرەتىن دۇكەندەردىڭ ىشىندە جاپپاي ورناتىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل بالالاردى نەگىزگى اۋديتورياعا اينالدىرىپ, ولاردى ويىن مەحانيكاسىنا ەرتە ارالاستىرۋ قاۋپىن تۋدىرادى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بالالار بۇل اپپاراتتارعا مەكتەپتەگى تۇسكى اسقا نەمەسە كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرگە بەرىلگەن اقشالارىن جۇمسايدى. قاۋىپتىڭ ايقىن بولۋىنا قاراماستان, اتالعان اۆتوماتتار «ويىن بيزنەسى تۋرالى» زاڭنىڭ رەتتەۋ اياسىنا كىرمەيدى, تەحنيكالىق ستاندارتتارمەن بەلگىلەنبەگەن جانە جاس شەكتەۋلەرى جوق.
«كەيىنگى جىلدارى «كران» نەمەسە «ۇستاپ ال» – «حۆاتاي-كا» دەپ اتالاتىن اۆتوماتتاردىڭ كەڭەيۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. مۇنداي اپپاراتتار اقشالاي ۇتىس قاراستىرىلماعاندىقتان, قۇمار ويىندارى ساناتىنا جاتپايدى. زاڭ ونىڭ جۇمىس مەحانيكاسى, ۇتىس الگوريتمى, جاس شەكتەۋلەرى نەمەسە ورنالاستىرۋ تالاپتارىنا قاتىستى نورمالاردى قامتىمايدى. سانيتارلىق نورمالار, ساۋدا ەرەجەلەرى, تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرى مەن باسقا دا تالاپتار بەلگىلەنبەگەن», دەدى ع.سارىباەۆ.
عالياسقار سارىباەۆ بۇل اۆتوماتتارعا جەكە قۇقىقتىق مارتەبە بەرۋدى, مىندەتتى سەرتيفيكاتتاۋ مەن مەحانيكالىق تەكسەرۋدى ەنگىزۋدى, جاس شەكتەۋلەرىن بەلگىلەۋدى, ولاردى بالالار مەكەمەلەرى ماڭىندا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋدى, سونداي-اق رەتتەۋ, سالىق سالۋ مەن سىيلىقتاردىڭ ساپاسىن باقىلاۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرىن بەكىتۋدى ۇسىندى.
سونداي-اق وتىرىستا دەپۋتات ولگا بۋلاۆكينا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىن ءتيىمدى باقىلاۋ ماسەلەسىن كوتەرسە, جاننا اسانوۆا وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىن دامىتۋ ىسىندەگى جۇيەلى تۇيتكىلدەرگە توقتالىپ, ولاردى ەڭسەرۋ جولدارىن ۇسىندى. ال دەپۋتات بيبىگۇل جەكسەنباي اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى, جەمشوپكە ارنالعان نورماتيۆتەردى بەكىتۋدى, مەملەكەتتىك ستاندارتتاردا زاتتاردىڭ رۇقسات ەتىلگەن ەڭ جوعارى دەڭگەيىن ناقتىلاۋدى ۇسىندى. بۇل ساۋالعا جانۋارلاردان الىناتىن وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە سەبەپ بولعان.