وسى كۇنگە دەيىن «ارميا گەنەرالى» دەگەن ەڭ جوعارعى اسكەري اتاققا ەكى-اق قازاق يە بولعان ەكەن. العاشقىسى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, كەيىنگىسى – ەكى رەت ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى, ودان سوڭ سەناتور بولعان حالىق قاھارمانى, اسكەري ۇشقىش مۇحتار التىنباەۆ. كەيىپكەرىمىز ساعادات باتىردى ۇستاز ساناپ, ۇلگى تۇتاتىنىن, مايدانگەردەن كوپ نارسەنى ۇيرەنگەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. بۇل دا – ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر مىسالى. مۇحتار قاپاش ۇلىنىڭ ەل بىلمەيتىن جاقسى قاسيەتتەرى جەتىپ ارتىلادى. ءبىز سونىڭ ىشىنەن وزىمىزگە ايان التاۋىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.
اتاكاسىپكە ادالدىق
ءوزى قاراعاندى سەكىلدى شاحتەرلەر قالاسىندا تۋىپ-وسسە, ونىڭ ۇستىنە اكەسى قاپاش اقساقال «لەنين» وردەندى كەنشى بولسا, بالا مۇحتاردىڭ باسقا ماماندىقتى تاڭداۋى مۇمكىن ەمەس تە ەدى. سولاي بولدى دا. بىرنەشە جىل جەر استىندا كەن قازىپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتى, اتاكاسىپكە ادالدىق تانىتتتى. ايتسە دە اسپانعا دەگەن قۇشتارلىق جۇرەگىنىڭ تۇبىندە جاتقانى انىق.
ءبىر سۇحباتىندا م.التىنباەۆ ۇشقىش بولۋدى بالا كەزدەن ارمانداپ, داڭقتى ۇشقىشتاردى ۇلگى تۇتقانىن ايتادى. ولاردىڭ ىشىندە قاراعاندىلىق جەرلەسى, ءوزى سياقتى شاحتادا ەڭبەك ەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ تە بار. جەرگىلىكتى اەروكلۋبقا العاش بارعاندا جاسىڭ جەتپەيدى دەپ قابىلداماي قويعان ەكەن. كەلەسى جىلى بارلىق ەمتيحاندى ۇزدىك باعاعا تاپسىرىپ, تاڭداعان ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرە باستايدى. مەكتەپتەن قول ۇزبەي اەروكلۋبتا ەكى جىل ءبىلىم الادى.
«مەكتەپتەن سوڭ شاحتاعا جۇمىسقا تۇرسام دا, ۇشۋعا دەگەن قۇشتارلىق ماعان مازا بەرگەن ەمەس. ارمانسىز ادام قۇسپەن تەڭ ەمەس پە؟» دەيدى مۇحتار قاپاش ۇلى وتكەندى ەسكە الىپ. ەكى جىلدان سوڭ زاپاستاعى سەرجانتتاردىڭ 11 ايلىق اسكەري جيىنىنا شاقىرادى. سول جولى ميگ-17 ۇشاعىن مەڭگەرىپ, زاپاستاعى وفيتسەر اتاعىن العان سوڭ قايتا شاحتاعا ورالادى.
دەگەنمەن قالايدا ۇشقىش بولۋ ويىنان ءبىر شىققان ەمەس. شاحتادا التى جىل ەڭبەك ەتسە دە, بالا كۇنگى ارمانى اقىرى ءوز دەگەنىن ىستەپ, 1969 جىلى اسكەر قاتارىنا زاپاستان شاقىرىلادى.
مەرگەن ۇشقىش
ارماۆيردەگى اۆياتسيا ۋچيليششەسىن جەدەل بىتىرگەن سوڭ, اسكەري ۇشقىشتىڭ قيىن دا قىزىقتى ءومىرى باستالادى. ءبىر عانا مىسال, سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەرزىم ىشىندە كىشى لەيتەنانتتان پولك كومانديرىنە دەيىن كوتەرىلۋ تاباندىلىق پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ جارقىن بەلگىسى بولسا كەرەك.
بەرتىن كەلە العىرلىعى مەن تابيعي تالانتىنىڭ ارقاسىندا زاماناۋي اسكەري ۇشاقتارىنىڭ بارلىق ءتۇرىن مەڭگەرىپ, «مەرگەن ۇشقىش» اتاعىن الدى. ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولعان كەزدە دە قولى شتۋرۆالدى اڭساپ, اسكەري ۇشاقپەن كوككە كوتەرىلۋگە تىرىساتىن.
1996 جىلى اقش-قا قىزمەتتىك ساپارمەن بارعاندا ول تۇڭعىش رەت F-16 جويعىش ۇشاعىنىڭ شتۋرۆالىنا وتىرادى. اريزونا شتاتى پوليگونىندا نىسانالاردى بومبالاپ, وق اتادى. بۇل وقيعا سول كەزدەگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى ۋيليام پەرريدىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. سالتاناتتى قابىلداۋدا ول: «اقش تاريحىندا العاش رەت شەتەلدىك گەنەرال اقش جەرىن بومبالادى», دەگەن كەزدە م.التىنباەۆ: «امەريكا جەرىن تەك پوليگونداردا عانا بومبالاۋدى تىلەيمىن», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
2003 جىلى مۇحتار قاپاش ۇلى جەتىگەن اسكەري اۋە بازاسىندا ەلىمىزگە جاڭادان اكەلىنگەن اقش-تىڭ «حيۋە-2» تىكۇشاعىن كوككە كوتەردى. قازاق ءمينيسترىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنە اقش-تىڭ سول كەزگى ەلىمىزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لاري نەپپەردىڭ دە ءتانتى بولعانىن كوزىمىز كوردى.
م.التىنباەۆتىڭ جەتپىس جىلدىعىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, عارىشكەر ت.اۋباكىروۆ اعامىز اعىنان جارىلا سويلەپ, قازاقتان عارىشقا ۇشۋعا ءتيىس ازاماتتاردىڭ تىزىمىندە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە بولعانىن ايتتى. سول جولى توقتار وڭعارباي ۇلى مۇقاڭنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ مىسالى رەتىندە ءبىر عانا وقيعانى ەسىنە الدى. كەزىندە سۋ جاڭا اسكەري ۇشاقتى قابىلداۋ بارىسىندا ونى كىم سىناقتان وتكىزەدى دەگەن سۇراق تۋادى. سوندا ديۆيزيا كومانديرى التىنباەۆتى ۇسىنعان ەكەن. ماسكەۋدەگىلەر «باسقا فاميليا تابىلماي قالدى ما؟» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى. كومديۆ ءبارىبىر العان بەتىنەن قايتپاي, بۇل جاۋاپتى مىندەتتى قازاق جىگىتىنە سەنىپ تاپسىرادى. كەيىن ماسكەۋگە «ۇشاق كوككە ءساتتى كوتەرىلدى, شتۋرۆالدا التىنباەۆ» دەپ بايانداعان كورىنەدى.
ەر – تۋعان جەرىنە
1985 جىلى گ.جۋكوۆ اتىنداعى اسكەري اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ, تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ سامارقانداعى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس ديۆيزياسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1986 جىلعى مامىر ايىنان باستاپ اۆياكورپۋس 12-اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس ارمياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. كەيىن كورپۋس 17-اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس ديۆيزياسىنا اينالعان سوڭ, التىنباەۆ سول ديۆيزيانىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, كەڭەس وداعى كەزىندە جوعارى اسكەري شەن الىپ, مۇنداي ءىرى قۇرامالار مەن ديۆيزيالارعا باسشىلىق جاساعان قازاق نەكەن-ساياق.
العاش رەت گەنەرال اتاعىن العانىن ەستىگەن ساتتەگى باستان كەشكەن كوڭىلسىز جايدى مۇحتار اعانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەدىك. سول اڭگىمەنى قاز-قالپىندا ۇسىنساق: «جوعارى اسكەري اتاققا ۇسىنعانىم تۋرالى ۇزىنقۇلاقتان حاباردار ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ماسكەۋدەن, باس قولباسشىلىقتان قوڭىراۋ شالىندى. تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەنىمدە ار جاعىنداعى داۋىس: «التىنباەۆ, ساعان گەنەرال اتاعى بەرىلدى, قازاق بولعانىڭا قاراماستان...» دەمەسى بار ما! مەنى قۇتتىقتاعان ءتۇرى. توبەمنەن بىرەۋ مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي, قۋانىشىم ساپ تىيىلدى».
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن دە تۇرىكمەنستاندا اسكەري قىزمەت اتقاردى. سول ەلدىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولدى, ابىروي-اتاقتان دا كەندە ەمەس ەدى. ساپارمۇرات نيازوۆپەن دە قارىم-قاتىناسى وتە جاقسى بولاتىن. بىراق تۋعان توپىراققا قاراي بۇيرەگى بۇردى دا تۇردى. «بىزگە كەرەكسىڭ» دەپ قازاقستانعا جىبەرگىسى كەلمەگەن ۋاقىتتا س.نيازوۆ قازاقتىڭ «ەر – تۋعان جەرىنە» دەگەن ءبىراۋىز قاناتتى سوزىنە توقتاپ, قازاق گەنەرالىن قۇرمەتپەن شىعارىپ سالعان ەكەن. ودان بەرگى ءومىرى مەن اسكەري قىزمەتىن ول تۇگەلدەي تۋعان وتانىنا باعىشتادى.
انا ءتىلىنىڭ جاناشىرى
كەڭەس وداعى كەزىندە اسكەري قىزمەت اتقارىپ, جوعارى لاۋازىمدا بولعان قازاق ازاماتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى انا تىلىنە شورقاق نەمەسە مۇلدەم بىلمەيتىن. ولاردى بۇل ءۇشىن ايىپتاۋ دا قيىن. ويتكەنى كەڭەس ارمياسى تەك ورىس تىلىندە «سويلەدى». بىراق سول جوعارى شەندى وفيتسەرلەردىڭ ىشىندە انا سۇتىمەن بويىنا دارىعان ءتىلىن قاستەرلەپ, ۇمىتپاعاندارى دا بولدى. سول ازدىڭ قاتارىندا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە بار.
مۇحتار قاپاش ۇلى قورعانىس ءمينيسترى كەزىندە دە, كەيىن سەنات دەپۋتاتى بولعاندا دا باق وكىلدەرىمەن وتە تىعىز قارىم-قاتىناس جاسادى. وتكىر سۇراقتاردان قاشپايتىن, قاشاندا ەكى تىلدە ەركىن, ساۋاتتى جاۋاپ بەرەتىن. جۋرناليستەر دە سول ءۇشىن ۇنەمى ونى ءىش تارتىپ تۇراتىن.
وسى جەردە ءوزىمىز كۋا بولعان پارلامەنتتەگى ءبىر كەزدەسۋ ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ول تۋرالى شەرحان مۇرتازا اعامىز ء«بىر كەم دۇنيە» كىتابىندا جازدى دا. ەندى شەراعاڭا ءسوز بەرەيىك: «پارلامەنتتىڭ ءماجىلىس پالاتاسى. قورعانىس ءمينيسترى, كەلبەتى كەلىسكەن گەنەرال مۇحتار التىنباەۆ مىنبەگە كوتەرىلدى. قازاقشا سويلەي باستادى. بۇل ءوزى ادەيى جوسپارلانعان كەزدەسۋ. سويتە تۇرا زال گۋ-گۋ. ەكەۋ-ەكەۋ, توپ-توپ بولىپ سويلەسىپ وتىرعان دەپۋتاتتار. ءارى-بەرى, ەرسىلى-قارسىلى جۇرگەندەر دە بار. گەنەرال زال تىنىشتالار ما ەكەن دەپ ءبىراز ءۇنسىز تۇرىپ ەدى, گۋ-گۋ تىيىلمادى. سوندا گەنەرال: «ال ەندەشە, مەن ورىسشا دا سويلەي الامىن», دەپ ورىسشاعا كوشىپ ەدى, زال قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىندى دا قالدى. قۇداي سورلاتقاندا, سول دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقتار ەدى. وسىنىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كورىپ, ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن مەن ەدىم. وكىنىشتەن ورتەنىپ كەتە جازداعانىم ەسىمدە. ە, قۇداي! ءبىز بەيباققا ءوزىڭ سانا-سەزىم بەرە گور! ءبىر كەم دۇنيە».
وتباسى قۇندىلىعىن ارداقتاعان
كەز كەلگەن مىقتى ازاماتتىڭ تۋ سىرتىندا تىرەك بولىپ ءبىر مىقتى ايەل تۇرادى دەگەن ءتامسىل بار. البەتتە, ايەل وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى ەكەنى ءمالىم. ال اتتىڭ جالى, اتاننىڭ قومىندا جۇرەتىن اسكەري ادامنىڭ جۇبايى بولۋ بۇل سالماقتى ەسەلەي تۇسپەك.
باق وكىلدەرىنە بەرگەن بارلىق سۇحباتىندا مۇحتار قاپاش ۇلى ءوزىنىڭ قۇداي قوسقان قوساعى, جان جارى تۋرالى ۇنەمى اسقان جىلىلىقپەن, ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ وتىرادى. ءبىر جولى ء«ومىر بويى مەنىمەن بىرگە اسكەري قىزمەتتىڭ بار اۋىرتپالىعى مەن ىستىق-سۋىعىن تەڭ بولىسكەن جۇبايىمدى ايەل ادامنىڭ يدەالى دەپ ايتار ەدىم», دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن.
بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, مۇقاڭ بولاشاق جارىمەن ون جىل ءبىر مەكتەپتە وقىعان. وسىندايدا «ەنيسەي مەن ەدىلدى شاتاستىرىپ كارتادان, ەڭ العاشقى ماحاببات باستالادى پارتادان» دەگەن ەل اۋزىنداعى ءان ەسكە تۇسەدى. ون سەگىز جاسىندا وتباسىن قۇرىپ, گۇلبانۋ راحىمبايقىزىمەن ەلۋ جىلدان اسا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى. وكىنىشكە قاراي, اسىل جەڭگەمىزدىڭ ومىردەن وزعانىنا دا, مىنە, ون جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى...
ۇلاعاتتى ارداگەر – ۇرپاققا ۇلگى
مۇحتار قاپاش ۇلى ءالى دە – اسكەري ساپتا. ول «قر قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ارداگەرلەرى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى رەتىندە بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ كەلدى. ارداگەرلەر قوعامدىق ءومىر مەن ونداعى وزگەرىستەرگە سەرگەك قاراپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا وڭ باعىت سىلتەۋدەن شارشاعان ەمەس.
سونىمەن قاتار م.التىنباەۆ – «Atamnyn Amanaty» قوعامدىق بىرلەستىگى باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى. بۇل – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى مۇراعاتتار مەن مايدان دالاسىنان جۇيەلى تۇردە ىزدەستىرۋمەن اينالىساتىن ەلىمىزدەگى جالعىز ۇيىم. وسى ۋاقىتقا دەيىن ونىڭ رەسمي سايتىنا حابارسىز كەتكەندەردىڭ ۇرپاقتارىنان 12 مىڭداي ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. 4 500-دەن اسا جاۋىنگەردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرى مەن جەكە باسى انىقتالدى. مايدان دالاسىنان تابىلعان 21 بوزداقتىڭ سۇيەگى ەلگە جەتكىزىلىپ, اسكەري قۇرمەتپەن جەرلەندى. وسىناۋ ساۋاپتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ارداگەر اعا باستاعان ابزال ازاماتتار ءجۇر.
ارميا گەنەرالى م.التىنباەۆ الداعى جەلتوقسان ايىندا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعادى. ءبىز مەرەيتوي يەسىن قۇتتىقتاي وتىرىپ, زور دەنساۋلىق, سارقىلماس قاجىر-قايرات, ەل يگىلىگى جولىنداعى ەڭبەگىنە تابىستار تىلەيمىز.
ابۋباكىر سمايىلوۆ,
قارۋلى كۇشتەر ارداگەرى