ولكە تاريحىنىڭ جارشىسى

سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ اشىلۋ راسىمىندە وب­لىستىق مادەنيەت باس­قارماسىنىڭ باسشىسى قۇرال­بەك اتامۇ­راتوۆ مۇراجاي ۇجىمىن قۇتتىقتاپ, وڭىردە مۋزەي ءىسىن دامىتۋ باعىتىندا ءبىراز شارۋا اتقا­رىلىپ جات­قانىن تىلگە تيەك ەتتى.

«كەيىنگى جىلدارى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عيما­راتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس-تارى جۇرگىزىلىپ, ينجەنەرلىك-كوممۋ­نيكاتسيالىق جۇيەسى, قاسبەتى مەن شاتىرى جاڭارتىلدى. قازىر عيما­راتتى جارىقتاندىرۋ جۇمىس­تارى ءجۇرىپ جاتىر. اراعا وتىز جىل سالىپ مۋزەي ەكسپوزيتسيا­سىن زا­ماناۋي تالاپتارعا ساي قايتا جاساۋ جۇمىستارى باس­تالدى. رەەكس­پوزيتسيا كەلەسى جىلى اياقتا­لىپ, مۋزەي ءىشى جاڭا كەيىپكە ەنەدى. الداعى جىلى وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ قولداۋىمەن مۋزەي كەڭەيتىلىپ, بەينەلەۋ ونەرىنە ارنالعان تاعى ءبىر جاڭا ارت-نىسان اشىلماق. بۇل جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەر مەن قول­ونەر شەبەرلەرىنىڭ شىعارما­شىلىعىنا ۇلكەن قولداۋ بولاتى­نى ءسوزسىز. قۇرمەتتى مۋزەي قىزمەت­كەرلەرى, مۇنداي اۋقىمدى وزگەرىس­تەر سىزدەرگە زور سەنىم, ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك ارتادى. بولاشاقتا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساق­تاپ, ناسيحاتتاۋ جولىنداعى ەڭبەك­تە­رىڭىز جاندانا بەرسىن!», دەدى باسقارما باسشىسى.

عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ القا وتىرىسىندا مۋزەي تاريحىنا, مادەني مۇرانى ساقتاۋ, ونى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى سونى پىكىر, سۇبەلى وي ايتىلدى. مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى ءنازيما وتاشەۆا كوپشىلىكتى مۇراجايدىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تانىستىرىپ, مۋزەي قورىنا جاڭا كەلىپ تۇسكەن قۇندى جادىگەرلەر جونىندە بايانداپ بەردى.

تاجىريبەلى ماماننىڭ اي-تۋىنشا, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ ورتالىق ارحيۆتەرىندە, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, ورىنبور, چەليابى, تاشكەنت قالالا­رىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆتەردە بولىپ, ولكە تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇجات تاپقان. بۇگىندە مۋزەي قىزمەتكەرلەرى جادىگەرلەر قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ارحيۆىندە, ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ارحيۆىندە, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.

بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ناتي­ج­ەسىز ەمەس. ماسەلەن, ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن ءالجان بايعۋريننىڭ 1929 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا وتكەن دارىگەرلەردىڭ ءۇشىنشى قوستاناي وكرۋگتىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلارمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى تابىلىپ وتىر.

«الاش قايراتكەرى, عالىم, دارىگەر, پەداگوگ ءالجان ماحمۇت ۇلى بايعۋريننىڭ حالىققا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. قوستانايداعى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن جانە رەالدىق ۋچيليششەنى, تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. الاش قايراتكەرى تورعاي قازاقتارىنىڭ 2-وبلىستىق جانە قوستاناي قازاقتارىنىڭ ۋەزدىك سەزدەرىن وتكىزۋگە اتسالىسقان. 1920–1922 جىلدارى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا جانە قوعامتانۋ فاكۋلتەتتەرىندە قاتار وقىعان. 1922 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسا­دى. 1929 جىلدان قازاق اكسر-ءنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتىندا قىزمەت اتقار­عان. الماتى مەديتسينا ينستيتۋتى كلينيكاسىنىڭ دارىگەرى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولعان. ءباسپاسوز بەتىندە ءتۇرلى اۋرۋلار, ودان ساقتانۋدىڭ جولدارى جانە وعان قارسى كۇرەس تۋرالى كوپتەگەن ماقالا جاريا­لايدى. مەديتسينا سالاسىن­دا ال­عاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. 1937 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇربانى بولدى. 1956 جىلى ەسىمى قايتا اقتالدى», دەيدى ءنازيما وتاشەۆا.

ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەن تابىلعان قۇندى قۇجاتتاردىڭ ىشىندە توبىل ءوڭىرىنىڭ اتاقتى بايى بەرمۇحامەد الدياروۆتىڭ بىرنەشە سۋرەتى بار. فوتوسۋرەتتەر شامامەن 1890–1900 جىلدارى تۇسىرىلگەن.

«قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە كەلۋشىلەردىڭ كوبى, اسىرەسە, ەتنوگرافيا زالىن­داعى كونە جادىگەرلەرگە قىزىعۋ­شىلىق تانىتىپ جاتادى. اق كيىز­دەن باسىلىپ, زەرلەنگەن ايىر قال­پاق, جىبەك شاپان, بىلعارىدان جاسال­عان كىسە بەلبەۋ, كۇمىسپەن كۇپ­تەل­گەن, اقىق, پەرۋزا تاستار قوندى­رىلعان اسا ءساندى ايەل ەر-تو­قىمى, زەرلى جىپتەرمەن وقا­لانعان قامزول, وزبەك جىبەگىنەن تىگىلگەن كويلەك, شىعىس ۇلگىسىندەگى اشەكەيلى تاباقتار شىندىعىندا دا كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇرادى. كەلۋشىلەر بۇل جادىگەرلەردىڭ يەسى كىم بولعان, كىم ۇستاعان دەپ سۇراپ جاتادى. قىم­بات دۇنيەلەرگە قاراپ-اق, ونىڭ قا­راپايىم ادام تۇتىنعان زاتتار ەمەس ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. مۋزەي­دىڭ ءتۇسىم قۇجاتتارىنا ۇڭىلسەك, بۇل جادىگەرلەر مۋزەي قورى­نا سوناۋ 1928 جىلدارى ۆك(ب)پ-نىڭ قوستاناي گۋبكومى ارقىلى كەلىپ تۇسكەنىن كورەمىز. ءبارى – سول جىلدارى بايلاردان تاركىلەنىپ الىن­عان زاتتار. ونىڭ كوبى بەرمۇحا­­مەد الدياروۆتىڭ وتباسىنا تيە­سىلى. ب.الدياروۆ قوستاناي وكرۋگىنە قاراستى بۇرىنعى سارىوي بولىسىنىڭ (قازىرگى قارابالىق اۋدانى) باسقارماسى بولعان كىسى, № 10 اۋىلدا تۇرعان. ەل اراسىندا ءوڭىنىڭ قارالىعىنا قاراي قارا بولىس اتانعان», دەيدى مۇراجايدىڭ عىلىمي حاتشىسى.

ءنازيما قۋانىشبايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلى قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى جۇمابيكە تۇياقوۆا مۋزەي قورىنا كونە سان­دىق, قۇمان جانە باسقا دا تۇرمىس­تىق زاتتاردى اكەپ تاپسىرعان. ول زاتتاردىڭ ىشىندە شامامەن ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا جاسالعان كونە قۇمان دا بار. بۇل دۇنيە­لەر تاپسىرۋشىعا اجەسى جۇماكۇل كۇزەمباەۆادان مۇرا بولىپ قالعان. ال جۇماكۇل اجەيدىڭ اكەسى ومار يسمايلوۆ (دوسوۆ) بەستوبەدە بولىس باسقارعان, مال مەن مۇلكى تاركىلەپ, قوستاناي وكرۋگى اۋما­عىنان كوشىرىلىپ جىبەرگەنشە, جىتىقارا اۋدانىنىڭ №8 اۋىلىندا تۇرعان.

ء«بىر كەزەڭدە جەكە ادامنىڭ نەمەسە ءبىر اۋلەتتىڭ تۇتىنعان زاتتارى بۇل كۇندە ۇلتتىق مادەني قۇندىلىققا اينالىپ, قازاق حالقىنىڭ قولدانبالى-ساندىك ونەرىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۋىندىلارى بولىپ وتىر. قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى­نىڭ قازاق قولونەرى جيىنتى­عىن قالىپتاستىرۋعا وسىنداي جا­دىگەرلەر نەگىز بولدى. قانشاما جىلدار سىرعىپ وتسە دە, حاس شەبەر­دىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدار وزىندىك ءمانىن جويماي, مۋزەيدىڭ اسا قۇندى جادىگەرلەرىنە اينالىپ وتىر», دەيدى مۋزەي مامانى.

ءىس-شاراعا استانا قالاسىنان ارنايى كەلگەن مۋزەيتانۋشى جولبارىس نۇرسەرىك مۋزەي ىسىندەگى جوبالاۋ جۇمىسى بويىنشا, زەرگەر داستان حامزين قازاقتىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارى جونىندە شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزدى.

«جالپى, قازاقتىڭ مۋزەي ءىسىنىڭ پايدا بولعانىنا ەكى جىلدان كەيىن ەكى ءجۇز جىل تولادى. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقستاندا ءتورت مۋزەي بولعان دەپ ايتىلىپ ءجۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن دە نەبارى 15 شاقتى مۋزەي جۇمىس ىستەپ تۇرعان. سونىڭ ىشىندە قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ورنى ەرەكشە. قوستاناي مۋزەيىنىڭ قورىندا 150 مىڭدا جادىگەر بار. ونىڭ ىشىندە ءابىلحان قاستەەۆتىڭ كارتينالارىنىڭ تۇپنۇسقاسىن كورىپ قۋانىپ وتىرمىن. قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى دەگەندە, مەنىڭ ەسىمە بىردەن «توبىل ويشىلى» تۇسەدى. تۇپنۇسقاسى ۇلتتىق مۋزەيدە تۇر. سونىڭ ءوزى سىز­دەرگە ۇلكەن ماقتانىش. سونى­مەن قاتار 110 جىلدىق تاريحى بار مۋزەيدىڭ عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جاڭادان رەەكس­پوزيتسيا جۇرگىزىلىپ جاتقانى قۋانتادى», دەيدى مۋزەيتانۋشى.

سالتاناتتى ءىس-شارا اياسىندا مۇراجايدىڭ 110 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن «قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك جانە كوركەم البومنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. سونداي-اق مۋزەي قورىنان الىنعان قۇندى جادىگەرلەردەن تۇراتىن «اسىل مۇرا» اتتى كورمە اشىلدى.

قوستاناي وبلىسى