مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ شارالارىمەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتىلماي وتىرعانىنا نازار اۋدارعان ەدى. «كەز كەلگەن ەسىرتكى ءتۇرىنىڭ ءوندىرىسى مەن ساتىلىمىنا قاتاڭ تىيىم سالىنىپ, مەملەكەتتىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
«سينتەتيكا» ساۋداسى بەلەڭ الىپ تۇر
بىلتىردان بەرى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىندە ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل كوميتەتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل قادام ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەستە كەشەندى ءارى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتتى. جىل باسىنان بەرى ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ سانى 2,8%-عا كوبەيگەن. ەسىرتكى زاتتارىنىڭ تاركىلەنۋى ەكى ەسە وسكەن. ونىڭ ىشىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ كولەمى ءۇش ەسەگە ارتىپتى (1,1 تونناعا دەيىن). جەدەل ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا 7 ميلليوننان استام ەسىرتكى زاتتارى زاڭسىز اينالىمعا جىبەرىلمەگەن. 105 جاسىرىن ەسىرتكى زەرتحاناسى جويىلعان, ولاردىڭ 12-ءسى سينتەتيكالىق ەسىرتكى وندىرۋمەن اينالىسقان, 93-ءى فيتوزەرتحانا سانالادى. جالپى, 24 مىڭ تونناعا جۋىق پرەكۋرسورلار تاركىلەنگەن. بيىل مامىر ايىندا الماتى وبلىسىندا سينتەتيكالىق ەسىرتكى وندىرگەن ءىرى زەرتحانانىڭ قىزمەتى توقتاتىلعان. تمد ەلدەرىنىڭ ءبىرىنىڭ ازاماتى ۇستالىپ, 140 كگ-دان اسا دايىن ءونىم, شامامەن 8 توننا حيميالىق زاتتار تاركىلەندى. بۇل زاتتاردان قىلمىسكەرلەر شامامەن 4 توننا سينتەتيكالىق ەسىرتكى دايىنداۋدى جوسپارلاعانى بەلگىلى بولدى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بيىل اتقارعان جۇمىستارىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بايقالادى. ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قۋاندىق ءالجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ 114 وڭىرارالىق ارناسى انىقتالىپ, 2 حالىقارالىق ارنا جابىلعان.
– ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتارعا قاتىستى 26 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, ولاردىڭ بەسەۋى ترانسۇلتتىق دەڭگەيدە. ينتەرنەت جەلىسىندەگى ەسىرتكى قىلمىستارىن انىقتاۋ جونىندەگى جۇمىس جۇيەلى. جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە ينتەرنەت كەڭىستىگىن باقىلاۋعا ارنالعان اقپاراتتىق جۇيەلەر ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل ىسكە ەلدەگى جەتەكشى IT-كومپانيالاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ماماندارى تارتىلادى. انىقتالعان ەسىرتكى سايتتارىن «كيبەرباقىلاۋ» جۇيەسى ارقىلى بۇعاتتاۋ ماقساتىندا دەرەكتەر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە جولدانادى. «Telegram» مەسسەندجەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ اككاۋنت يەلەرىن انىقتاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. وندا 170 ءىرى ينتەرنەت-پلاتفورما انىقتالدى. ەسىرتكى بيزنەسىندە پايدالانىلعان 44 مىڭنان استام كارتالىق شوت بۇعاتتالىپ, 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى قاراجاتقا توسقاۋىل قويىلدى, – دەدى ق.ءالجانوۆ.
ناشاقور سانىن ناقتى ءبىلۋ قيىن
ەسىرتكى ساتۋمەن اينالىساتىن ينتەرنەت پلاتفورمالار, كۇدىكتى سىلتەمەلەر كۇن سايىن انىقتالىپ, بۇعاتتالىپ جاتىر. دەگەنمەن جۇمىسىن عالامتور كەڭىستىگىندە اشىق جارنامالايتىنداردىڭ ءاربىر ارەكەتىن سول مەزەتتە باقىلاپ وتىرۋ قيىن. ءبىر ارنا بۇعاتتالسا, ەكىنشى جاقتا 10 ينتەرنەت-ارنا اشا سالۋ ولارعا تۇك تە قيىن ەمەس. ەڭ وكىنىشتىسى, وڭ-سولىن تانىماعان جاسوسپىرىمدەر, جاستار ەسىرتكى قىلمىسىنا بارىپ نەمەسە حيميالىق زاتتارعا اۋەس بولىپ, ۋلانىپ قالىپ جاتىر.
استانا قالالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىندا ناشاقورلىققا تاۋەلدىلىكپەن ەسەپتە تۇرعان ادامداردىڭ سانى مىڭعا جۋىقتاعان. جاعدايدىڭ سەبەپ-سالدارىن ورتالىق ديرەكتورىنىڭ مەديتسينا جونىندەگى ورىنباسارى الماگۇل ايتجانوۆادان سۇراپ بىلدىك.
– استانا قالاسىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق دەرلىك وڭىرىندە ەسىرتكىگە قۇمار ادامداردىڭ ناقتى سانىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ەسەپتە تۇرعانداردىڭ سانى مىڭعا شامالاس دەسەك, شىن مانىندەگى ەسەپ بۇدان الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن. سەبەبى تۇرعىندار ناشاقورلىققا بەيىم ەكەنىن مويىنداۋدان قورقادى, تۋعان-تۋىستان جاسقانادى. سونىڭ كەسىرىنەن ءوزىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپقانىن بىلمەيدى. قازىر ەلىمىزدە جەكەمەنشىك وڭالتۋ ورتالىقتارى كوپ. وكىنىشكە قاراي, ول ورتالىقتار بىزگە ەسەپ بەرمەيدى. ماسەلە ەسەپ بەرگەندە ەمەس, جەكەمەنشىك ورتالىقتاردى جاعالاعاندار ءبىر ەمنەن كەيىن جامان ادەتتەن ارىلا المايدى. ناشاقورلىق جونىندە ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىنباعان سوڭ ادەتىن قايتالاي بەرەدى. ول ادام بىزگە كەلسە, ستاندارتتارعا ساي ەمشارامەن, وڭالتۋمەن قامتىلادى. ءۇش جىل ەمدەلىپ, جاڭا ءومىر باستاۋعا مۇمكىندىگى جوعارى. وسى ارالىقتا ناركولوگيالىق ديسپانسەردىڭ ەسەبىنەن دە الىنادى. ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىپ, جاڭا ءومىر باستاۋ ءوز قولىندا, – دەيدى ا.ايتجانوۆا.
وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش
استانا قالاسىنداعى پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى 450 ناۋقاسقا, ونىڭ ىشىندە 300 توسەكتىك ورىن پسيحياترياعا, قالعان 150 ورىن ناركولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققاندارعا ارنالعان. ورتالىقتا ناشاقورلىققا تاۋەلدى ادامدار عانا ەمەس, ىشكىلىككە سالىنعاندار, قۇمار ويىنعا بايلانعاندار دا ەم الادى. ناشاقورلىققا بوي ۇرعانداردىڭ كوبى 18 بەن 30 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار. ءبىز اڭگىمەگە تارتقان ءبىر پاتسيەنتتىڭ جاسى 24-تە ەكەن, تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي جىگىت. ەسىرتكىنىڭ اسەرى بولسا كەرەك, قول-اياعى دىرىلدەپ, ويى شاشىراپ, قينالا سويلەدى. ونىڭ وسى ورتالىققا كەلگەنىنە 25 كۇن بولعان.
– ەسىرتكىنىڭ جاڭا ءتۇرىن العاش قولدانعاندا تۇلا بويىم شىمىرلاپ, ويلاۋدان قالدىم. بۇرىن-سوڭدى كەشپەگەن سەزىمگە ماستاندىم. اراعا ءۇش كۇن سالىپ, الگى سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ كۇشى قايتا باستاعاندا دۇنيەنىڭ استان-كەستەڭى شىققانداي كۇي كەشتىم. السىرەدىم, جىگەرىم قۇم بولدى. ەكىنشى, ءۇشىنشى مارتە قولدانعاننان سوڭ ەسىرتكىگە مۇلدە ءۇيىر بولىپ الدىم. سەگىز جىل قالاي وتكەنىن, ءومىرىمنىڭ كۇل تالقانى شىققانىن اڭداماپپىن. پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق قىسىمنان ارىلۋ وتە قيىن. ورتالىقتا العاشقى كەزەڭدە فيزيكالىق جاعدايدى قالىپقا كەلتىرەتىن ءدارى-دارمەكتەرمەن اعزانى تازالايدى. كەيىن وڭالتۋ كەزەڭى, سالاماتتى ومىرگە بەيىمدەۋ باستالادى. تولىق ەم الىپ شىعۋ جوسپارىمدا بار. كوللەدجدە اسپاز ماماندىعىنا وقىعانمىن, جۇمىس تا ىستەدىم. ءومىر الدا, ەم الىپ, ساۋىعىپ شىقسام جۇمىس تابىلادى, – دەيدى پاتسيەنت.
ورتالىقتىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – مۇندا پسيحوتەراپەۆتەرمەن قاتار بۇرىن ناشاقورلىققا اۋەس بولىپ, قازىر ساۋىققاندار كەڭەس بەرەدى, جول نۇسقايدى. كەيىپكەرىمىز ءبىر سوزىندە سول كومەكشىلەردىڭ ناشاقورلىقپەن كۇرەستەگى تاسىلدەردى بارىنشا تۇسىنىكتى جەتكىزەتىنىن ايتتى. ءبىز اڭگىمەلەسكەن ەكىنشى پاتسيەنتتىڭ ورتالىققا كەلگەنىنە 97 كۇن بولىپتى. جاسى 34-تە. بىرەر كۇندە وتباسىمەن قاۋىشىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋعا اسىق.
– وڭالتۋدىڭ ارقاسىندا ەسىرتكى زاتتارىن تۇتىنباعانىما ەكى جىلدان استى. تۇيگەنىم, ناشاقورلىق سوزىلمالى اۋرۋ ىسپەتتى. ونى ءبىر كورگەن سوڭ ەسىرتكىگە قۇمارلىق ءومىردىڭ سوڭىنا دەيىن باسىلمايدى. سوندىقتان ەمشارا ناشاقورلىقتى سانالى تۇردە مويىنداۋدان باستالادى. مەن دە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى مويىنداماي, وڭاي قۇتىلامىن دەپ وتباسىما ۋادە بەرگەن جاستىڭ ءبىرىمىن. ەڭ قاتەرلىسى – سينتەتيكالىق ەسىرتكى. وعان تاۋەلدىلىك ءبىر پايدالانعاننان باستالادى. ورتالىققا ءوز ەركىممەن كەلدىم. ون جىل بۇرىنعى ءسات قايتىپ كەلسە, ەسىرتكى, ىشىمدىكتى مۇلدە تاتىپ الماس ەدىم. وتكەن ءوتتى, الدا قالىپتى ومىرگە ورالىپ, وتباسىممەن تاتۋلاسسام, بالالارىممەن قاۋىشسام دەگەن نيەتىم بار, – دەيدى تاعى ءبىر كەيىپكەرىمىز كۇرسىنىپ.
ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلسە...
ورتالىقتىڭ پسيحياتر, ناركولوگى توقتار قويشىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇندا ەسىرتكىگە, ىشىمدىككە تاۋەلدى بولىپ كەلگەننىڭ شامامەن 30-40 پايىزى ءۇش جىلدا زياندى ادەتىنەن ارىلىپ, ديسپانسەرلىك ەسەپتەن شىعادى. قالعان پاتسيەنتتەر, وكىنىشكە قاراي, بايىرعى, ۇيرەنشىكتى ادەتىنە باسادى.
– 1987 جىلدان بەرى ناركولوگ بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. ەرتەرەكتە ەسىرتكىگە, الكوگولگە كوبىنە ەرەسەك ادامدار تاۋەلدى بولاتىن. قازىر تاۋەلدىلىك 20-24 جاستان باستالادى. بۇل جاستار ناشاقورلىققا ءتىپتى ەرتە ءۇيىر بولادى دەگەن ءسوز. ولار 15-16 جاستا نەمەسە 18-19 جاستا ەسىرتكى, ىشىمدىكتى قولدانا باستاسا, شامامەن 20-دان اسقاندا ەسەپكە الىنادى. قازىرگى سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەر كوبىنە ستيمۋلياتورلار. تۇتىنعان ادام بىرنەشە كۇن ۇيقىسىنان ايىرىلادى. ءىس-قيمىلى شيراپ, ەنەرگياسى تاسىپ جۇرەدى دە ەسىرتكىنىڭ اسەرى باسىلعاندا السىزدەنىپ, ەموتسيونالدى كۇيزەلىسكە تۇسەدى. ءومىر سۇرۋدەن جەرىنە باستايدى. ادام بىرنەشە كۇن تىنىقپاسا, پسيحوزدىڭ بەلگىلەرى پايدا بولۋى مۇمكىن. قازىر پسيحوزبەن كەلەتىن جاستار كوبەيدى. ولاردى پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققان دەپ ايتا الامىز. سينتەتيكالىق ەسىرتكى تۇتىنعاندار بىزگە تۇسكەندە بىرەر اپتادا ۇيقىسى دۇرىستالعانىمەن, بىرنەشە ايعا دەيىن ەلەس كورىنىپ, الدەنەدەن قورقىپ, ۇركە قاراۋى مۇمكىن. ەڭ قيىنى, سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى ءبىر-ەكى قولدانعاننان ادام ناشاقور بولىپ كەتەدى. ونىڭ سالدارى قايتىمسىز,– دەيدى ت.قويشىبەكوۆ.
دارىگەر قازىر سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەڭ تارالا باستاعانىن ەسكەرىپ, ودان ساقتاندىرۋ ماقساتىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا عانا ەمەس, 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا دا جۇرگىزگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى پسيحياتريا جانە ناركولوگيا كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى رەتىندە مامان دايارلاۋ ىسىنە كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتادى. ءبىر سوزبەن, ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا قارسى ءىس-قيمىل ءبىر ءسات تە تولاستاماۋى كەرەك.