الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, دامىعان ەلدەردە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيىپ, اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردە حالىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى ارتىپ كەلەدى. ەلىمىز بۇل باعىتتا ىلگەرى جىلجۋعا نيەتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلى 25 مامىردا اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭعا قول قويدى. بىرەر جىل بۇرىن اۋدان اكىمدەرىن دە وسى ادىسپەن سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بىرتە-بىرتە بۇل جاڭاشىلدىق وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار مەن شاھار باسشىلارىن سايلاۋعا ۇلاستى. رەفورما جۇزەگە اسقالى 3 500 اكىم سايلانعان بولسا, ولاردىڭ 48-ءى – اۋدان اكىمدەرى.
مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىنا كەڭ جول اشۋعا باعىتتالعان باستامانىڭ بۇگىنگى بەتالىسى قانداي؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە ءتۇرلى پىكىر الدىڭىزدان شىعادى. ساراپشىلار سايلانعان اكىمدەردىڭ 70%-ى وسى لاۋازىمعا العاش رەت اياق باسقانىن, ولاردىڭ 97%-دان استامى حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلانعانىن, وڭىردەگى اكىمدەردىڭ ورتاشا جاسى 43 جاسقا دەيىن تومەندەپ, جاڭارعان كادرلار بۋىنى ايقىن سەزىلە باستاعانىن العا تارتادى.
بۇل رەتتە حالىق ءوزى سايلاعان اكىمگە سەنىم ارتىپ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرگە بەلسەنە ارالاسۋ مۇمكىندىگى ارتا تۇسكەنىن, جاڭا سايلانعان اكىمدەر ىشىندە ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ازاماتتار بارىن ەسكەرسەك, «بيلىكتەن تىس كەلەتىن» تۇلعالاردىڭ مۇمكىندىگى مولايعانىن, اكىمدەرگە اۋىلدىق بيۋدجەتتەردىڭ كىرىسىن كوبەيتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن الۋعا قۇقىق بەرۋ, جەرگىلىكتى اپپاراتتى كۇشەيتۋ سياقتى جاڭا تاپسىرمالار جۇكتەلۋىن وڭ بەتبۇرىس رەتىندە اتاۋعا بولادى.
سول سەكىلدى ساياسي ۇدەرىستىڭ بۇگىنگى قارقىنىنا سىني تۇرعىدان قارايتىن پىكىرلەر لەگى دە ارا-تۇرا ايتىلىپ قالادى. پىكىرلەردىڭ دەنى اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋ ماڭىزدى قادام بولعانىمەن, ولاردىڭ ءالى دە تولىق دەربەستىككە يە ەمەس ەكەنىن, بيۋدجەت جانە قارجىلىق تاۋەلسىزدىك تولىق قالىپتاسپاعانىن, اكىمدەردىڭ جەرگىلىكتى رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىگى, وڭىرلىك اكىمدەر مەن ورتالىق بيلىك اراسىنداعى ىقپال سىندى ماسەلەلەر بار. بۇل تۋرالى قوعام بەلسەندىسى نۇرلان اسقار ۇلىنىڭ پىكىرى تومەندەگىدەي.
«سايلاۋ الدىندا اكىمدەردىڭ پايدالاناتىن رەسۋرستارى مەن مۇمكىندىكتەرى اشىق بولۋعا ءتيىس. كانديداتتاردىڭ باعدارلاماسىن جاريالاۋى, بيۋدجەتتىڭ قالاي بولىنەتىنى ناقتى كورسەتىلۋى كەرەك. ازاماتتىق قوعام جەرگىلىكتى مونيتورينگتى نىعايتۋ ماقساتىندا تۇرعىندار اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا تولىق ارالاسىپ, ەسەپ تالاپ ەتە الۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدا بۇقارالىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ءالى دە بولسا كەمشىن. اۋىل تۇرعىندارى اكىم سايلاۋ مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسى تۋرالى تولىق اقپاراتقا يە بولعانى ءجون. اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋ رەفورماسى – جەرگىلىكتى باسقارۋدى دەموكراتيالاندىرۋداعى سەرپىندى قادام. بىراق فورمالدى وزگەرىستەن گورى ناتيجەنىڭ ناقتى كورىنۋى ماڭىزدى. اۋىل جەرگىلىكتى دامۋدىڭ الاڭى, اكىمنىڭ جۇمىسى سايلانۋمەن عانا شەكتەلمەۋگە ءتيىس. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ناقتى پروبلەمالارىن شەشىپ, ءومىر ساپاسىن ارتتىرعان اكىم – شىنايى جەڭىمپاز. مىنە, وسى باعىتتاعى ناقتى شەشىمدەر مەن ءىس-شارالار اۋىل اكىمدەرىن ساياسي سۋبەكتىدەن «قىزمەتشى» دارەجەسىنە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى».
بىرقاتار ساراپشى اكىمدەر سايلاۋى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى ءارى وسى ارقىلى تۇرعىندار ءوز ەلدى مەكەندەرىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتە الادى دەپ ەسەپتەيدى. جۇيە تولىق جولعا قويىلۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك.
«ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەلىمىز اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدى ءبىرىنشى بولىپ قولعا الدى. مەنىڭشە, پرەزيدەنت باستاعان بۇل رەفورما بىرتە-بىرتە ناقتى ىسىمەن كورىنگەن جاڭا ساياسي كوشباسشىلاردى حالىق الدىنا الىپ شىعادى. مەملەكەتتىك باسقارۋدا تاجىريبەسى, ناتيجەسى, جەتكەن جەتىستىگى بار زاماننىڭ جاڭا كوشباسشىلارىن قالىپتاستىرادى. بۇل ۇدەرىس الداعى ۋاقىتتا قوعامدىق سانا مەن ساياسي مادەنيەتتى مۇلدەم باسقا ساتىعا كوتەرەدى. حالىق ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامدارىن بىردەن تانيتىن دەڭگەيگە كەلەدى. سوعان قاراپ باعا بەرىلەدى. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ رەفورماسى ەلىمىزدى ساتىلاپ وزگەرتەتىن, دەموكراتيا قاعيداتتارىن مىقتاپ ورناتاتىن, ەڭ باستىسى, ەلىمىزدى سانالى, وركەنيەتتى دەموكراتياعا باستايتىن بىردەن-ءبىر جول بولۋى كەرەك», دەپ پىكىر ءبىلدىردى ساياساتتانۋشى باۋىرجان سەرىكباەۆ.
اشىق اقپارات كوزدەرىندە ەلدەگى اكىم سايلاۋلارىنىڭ بارىسى مەن قورىتىندىسىنا قاتىستى تولىمدى ءارى تىڭ اقپارات از. دەگەنمەن بىرقاتار وڭىردەگى بيىلعى سايلاۋ ناتيجەلەرىنە قاتىستى رەسمي مالىمەتتەر كورسەتىلگەن. ماسەلەن, جامبىل وبلىسىندا بيىل 38 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى سايلانسا, ولاردىڭ 63,2%-ى – بۇل قىزمەتكە جاڭادان كەلگەندەر.
«اكىمدەردى سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ كادرلىق الەۋەتتىڭ ارتۋىنا وتە ۇلكەن اسەر ەتەدى. ونى جولداۋدا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە اتاپ ءوتتى. بىزدە اكىمدەر كورپۋسى جاڭارىپ جاتىر. سايلانعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ 70 پايىزى – بۇرىن-سوڭدى مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەپ كورمەگەن كادرلار. بيىلدان باستاپ جاڭا جۇيەگە ءبىرجولا كوشىپ جاتىرمىز. زاڭناماعا جاپپاي وزگەرىس مەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلمەك. بۇدان بىلاي ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىل-كەنتتىڭ, اۋداننىڭ جانە وبلىستىق ماڭىزى بار بۇكىل قالانىڭ اكىمدەرى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىكەلەي سايلاۋى ارقىلى عانا قىزمەتكە كەلەدى. ولاردى بۇرىنعىداي وبلىس باسشىلارى ءوز بەتىنشە تاڭداي المايدى. بۇل, ارينە, وڭ شەشىم. سەبەبى بۇل – ساياسي كوزقاراستى جانداندىرۋ, ساياسي مودەرنيزاتسياعا دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى ۇستانۋعا بايلانىستى العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى», دەيدى زاڭگەر ولجاس ەسەنباي.
ءوڭىر-وڭىردە وتكەن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ ۇدەرىسى حالىقتىڭ سەنىمىن نىعايتىپ, كوڭىلدەگى ءۇمىتىن جاققانداي. اكىم سايلاۋىنا قاتىستى اقپاراتتاردى سارالاي وتىرىپ, الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى گۇلجانار شويىنبەكوۆانىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە جازعان پىكىرىن كوزىمىز شالدى. زەينەتكەر بۇل مەحانيزمدى قۇپتايتىنىن, وسى ارقىلى اكىمدىك پەن قاراپايىم جۇرتشىلىق اراسىندا بەرىك كوپىر ورناي تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن.
«جۋىردا ءبىزدىڭ رايىمبەك اۋدانىنا جاڭا اكىم سايلاندى. ءوز اۋدانىمىزدان شىققان ىسكەر ازامات داستان قۇداباەۆتى ەل ءبىراۋىزدان قولداپ, داۋىس بەردى. وسىنداي ماڭىزدى ساتتەن شەت قالماس ءۇشىن مەن دە داۋسىمدى قوستىم. ەلدىڭ, جەردىڭ جايىن بىلەتىن, حالىقتىڭ ءومىر تىنىسىمەن ەتەنە تانىس ادامداردىڭ ەل باسقارعانى جاقسى عوي. سەنىم ارتقان ازاماتىمىز كەز كەلگەن ماسەلەنى حالىقپەن اقىلداسا وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ارينە, ەل ىشىندە ءتۇرلى پىكىر ايتىلا بەرەدى عوي. كەيدە ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى كورىنبەي جاتادى. ەل باسقارۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. وسىنىڭ ءبارىن اۋىزبىرشىلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن تۇسىنىستىك بار جەردە ەڭسەرۋگە بولادى», دەيدى گ.شويىنبەكوۆا.
جۋىردا الماتىدا پارلامەنت ءماجىلىسى جانىنداعى قوعامدىق پالاتانىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلانعان ەدى. اتالعان باسقوسۋدا ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم: «كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا اۋىل, اۋدان اكىمدەرىن, ۇلكەن شاھار اكىمدەرىن سايلاي باستادىق. ولار ساياسي ومىرمەن قاتار بيۋدجەتتىك ومىرگە اياق باسىپ جاتىر. سايلانعان دەپۋتاتتار مەن سايلانعان اكىم ءبىر-بىرىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋى كەرەك؟ ولاردىڭ حالىققا بەرگەن ۋادەسى, سايلاۋالدى باعدارلاماسى بار. بىرقاتار سايلانعان اۋىل, اۋدان اكىمدەرىن جيىنعا ارنايى شاقىردىق. ولاردىڭ ءۇنىن تىڭداۋ ماڭىزدى. ايماقتاردىڭ تىنىسى كەڭەيۋگە ءتيىس. مەنىڭشە, مىقتى زاڭ وسىنداي قاتىناستاردىڭ نەگىزىن جاسايدى. ماسەلەن, اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق بيۋدجەت قوعامنىڭ نازارىنداعى ۇلكەن ماسەلە بولۋى كەرەك. سول كەزدە جەمقورلىق ازايادى, تالاپ وزگەرەدى, سوندا عانا ءبىز وسى قازىر رەسپۋبليكالىق دارەجەدە بولىپ جاتقان ۇلكەن وزگەرىستەردى ايماققا جەتكىزە الامىز», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
ءدال وسى جيىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى باۋىرجان وماربەكوۆ اكىمدەردىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى مەن بەرگەن ۋادەسىنە قاتىستى ناقتى تەتىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بولماۋى ماسەلە تۋىنداتىپ وتىرعانىن ايتقان ەدى. زاڭدا ۇسىنىلعان تىڭ وزگەرىستەر ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋعا, بيلىكتىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
قالاي ايتقاندا دا, اكىمدەردى حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋى – ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىنداعى ماڭىزدى بەتبۇرىس. بۇل – بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتاتىن, اشىقتىق پەن ەسەپتىلىكتى ارتتىراتىن ناقتى قادام. ارينە, جاڭاشىل باستاما بولعان سوڭ, جۇيەدە بىرقاتار كەمشىلىك پەن تۇزەتۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار بار. دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە بۇل ولقىلىقتار رەتتەلىپ, اۋىلدىق باسقارۋ جۇيەسى شىنايى حالىق مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيتىن دەڭگەيگە جەتەدى دەگەن سەنىم زور.
الماتى