ايماقتاردى دامىتۋعا بولىنەتىن قاراجات ۇلعايادى

ەڭ ۇلكەن ۇلەس – الەۋمەتتىك سالادا

پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى قارجى قۇ­جاتتارى – «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر­دىڭ كولەمى تۋرالى» جانە «2026–2028 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭداردى قارادى. قۇجات­تاردىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى – ءارتۇرلى ەكونوميكالىق الەۋەتى بار وڭىرلەردىڭ قارجىلىق مۇمكىن­دىكتەرى اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويۋ. بۇل ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى ايماعىنا قاراماستان مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن قىزمەتتەردىڭ تەڭ دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جانە جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس ازىرلەنگەن ۇشجىلدىق بيۋدجەت­تىڭ باسىم مىندەتى مەملەكەت­تىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداۋ, عىلىمدى, ءبىلىم بەرۋدى, مەديتسينانى قولداۋدى ارتتىرۋ ارقىلى ادام كاپيتالىن دامىتۋ بولىپ قالا بەرەدى.

«پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن كەلەسى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى شىعىستارى بيىلمەن سالىستىرعاندا 298 ملرد تەڭگە­گە ۇلعايادى. بۇل قارا­جات الەۋ­مەتتىك تولەمدەردى ارتتى­رۋعا, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيە­سىن, سون­داي-اق عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا باعىتتالا­دى. ەكونو­ميكانىڭ ناقتى سەك­تو­رىن, كولىك, اۋىل شارۋاشى­لىعى, ونەركاسىپ سالالارىن قول­داۋعا قوماقتى قارجى ءبولىندى. سۋبۆەن­تسيالار مەن نىسانالى ترانسفەرتتەردى قوسا العاندا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە بەرىلەتىن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى 10,5 پايىزعا نەمەسە 531 ملرد تەڭگەگە ءوسىپ, 5,5 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى», دەدى پالاتا سپيكەرى.

زاڭدا كورسەتىلگەندەي, ۇشجىل­دىق كەزەڭدە بيۋدجەت شىعىس­تارىن­داعى ەڭ ۇلكەن ۇلەس الەۋمەتتىك سالاعا تيەسىلى بولىپ وتىر. ونىڭ جال­پى سوماسى – 33,8 ترلن تەڭگەگە تەڭ: 2026 جىلى 10,7 ترلن تەڭگە, 2027 جىلى 11 ترلن تەڭگە جانە 2028 جىلى 11,5 ترلن تەڭگە. اتاپ ايتقاندا, 2026 جىلى الەۋمەتتىك قامسىزدان­دىرۋ مەن الەۋمەتتىك كومەككە 6 833 ملرد تەڭگە, ال ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيالارعا – ءبىلىم, عىلىم, جوعارى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم, سپورت, مادەنيەت جانە اقپارات سالالارىن قوسا العاندا, 3 964 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

بارلىق باعىتتا ءوسىم بار

وتىرىستا قاراجات بيۋدجەتتىك ساياساتتىڭ ىقتيمال تاۋەكەلدەرىن ەسكەرىپ جانە اعىمداعى شىندىق­قا بەيىمدەلە وتىرىپ, ەكونومي­كالىق مودەل قۇرۋ ارقىلى ازامات­تاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالاتىنى ايتىلدى. وسى­لايشا, بولجامدى كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ورتاشا جىل­دىق ءوسۋ قارقىنى – 3,9 پايىز, قۇرىلىستا – 11 پايىز, ساۋدادا – 6,7 پايىز, وڭدەۋشى ونەركاسىپتە – 6,5 پايىز, تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە – 2,8 پايىز, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا – 4,9 پايىز, كولىك جانە قويمالاۋ سالاسىندا – 10,1 پايىز, اقپارات جانە بايلانىس سەكتورىندا 6,8 پايىزدى قۇرايدى. زاڭ نورمالارىنا سايكەس ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ارنالعان شىعىستار اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, رەس­پۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى كولىك ينفراقۇرىلىمىن, كاسىپكەرلىكتى, تسيف­رلاندىرۋدى, وتىن-ەنەرگە­تيكالىق كەشەندى, سونداي-اق سۋ رەسۋرستارى مەن يرريگاتسيا, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار سالالارىن جاڭعىرتۋعا ارنالعان جوبالاردى دامىتۋدى كوزدەيدى.

«بۇگىنگى وتىرىستا دەپۋتاتتار ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, مەملەكەتتىك بورىش كولەمى, سالىق تۇسىمدەرى جانە ينفلياتسيا دەڭگەيى تۋرالى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى كوتەردى. سونىمەن قاتار اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋ, پارا­فيس­كال­دىق تولەمدەر جانە وڭىرلىك دامۋ كەلەشەگى تالقىلاندى. وسى رەت­تە ۇكىمەت سەناتورلار كوتەر­گەن ماسە­لەلەردى نازارعا الىپ, ال­داعى ۋاقىت­تا ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزە­دى دەپ سەنە­مىز. پالاتا دەپۋتاتتارى بۇل با­عىت­تاردا ۇكىمەتپەن بىرلە­سىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىن», دەدى م.اشىمباەۆ.

جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرت­تەر­دىڭ كولەمى تۋرالى زاڭدى تالقى­لاۋ بارىسىندا سەنات دەپۋتات­تارىنىڭ ەسكەرتۋلەرى مەن ۇسى­نىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءماجىلىس قابىلداعان زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ول باستالعان جانە جالعاسىپ جاتقان جوبالاردى اياقتاۋ ءۇشىن ەلدى مەكەندەردە الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ارنالعان شىعىنداردى جالپى سي­پاتتاعى ترانسفەرتتەردە 17,5 ملرد تەڭگە سوماسىندا ۇلعايتۋعا قاتىستى وزگەرىس ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيى تومەن

وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە­لەر بويىنشا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە بىرقاتار ساۋال قويدى. ماسەلەن, دەپۋ­تات سۇلتانبەك ماكەجانوۆ ۇكىمەت­تىڭ بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتايلان­دىرۋ جانە باسىمدىق بەرۋ شارالارى جونىندە سۇرادى. پرەمەر-مينيستر بۇگىندە مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيى ءىجو-ءنىڭ 23,6%-ىن قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى. جالپىعا بىردەي تانىلعان الەمدىك ادىسناماعا سايكەس, مەملە­كەتتىك قارىزدىڭ بۇل دەڭگەيى تومەن دەپ سانالادى. مىسالى, كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ءىجو-مەن سالىستىرعاندا 50%-دان, 80%-دان جانە ءتىپتى جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە 100%-دان اسادى.

«مەن بۇلاي جاساۋعا شاقىرىپ وتىرعان جوقپىن. كەرىسىنشە, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ دەڭگەيى تومەن بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەت تە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى, اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر تاراپىنان باعا بەرىلۋى مەملەكەتتىك قارىزدىڭ قولايلى دەڭگەيدە ەكەنىن راستايدى. «ۇلكەن ۇشتىك» دەپ اتالىپ جۇرگەن Fitch, Moody’s جانە S&P اگەنتتىكتەرى ءبىزدى جاقسى باعالايدى. ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق رەيتينگى – ايماقتا جالعىز كورسەتكىش. قارجىلىق ورنىقتىلىعىمىز دا جامان ەمەس. بۇل ءوز كەزەگىندە بىزگە ءتيىمدى شارتتارمەن سىرتتان قارىزدار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, قازان ايىنىڭ سوڭىندا ءبىز ەۋروبوندتاردى 4,4%-بەن ورنالاستىردىق. بۇل حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ ەلى­مىزگە سەنىپ, وسىنداي پايىزبەن اقشا سالاتىنىنىڭ جاق­سى كورسەتكىشى», دەپ اتاپ ءوتتى و.بەكتەنوۆ.

ول الداعى ۇشجىلدىق كەزەڭگە ارنالعان بيۋدجەتتى قالىپتاس­تىرۋ شەڭبەرىندە بازالىق شىعىس­تار 15%-دان 12%-عا دەيىن قىسقار­تىلعانىن مالىمدەدى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك سالادا بيۋدجەتكە ەلەۋلى جۇكتەمە ساقتالىپ وتىر. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مەن ءتۇرلى قولداۋ شارالارى جالپى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ 60%-ىن قۇرايدى.

«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل شىعىندار 40%-دان استام بولىپ كەلدى. ۇش­جىل­دىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ءبىز اتالعان كورسەتكىشتى 38%-عا دەيىن تومەندەتە الدىق, ءالى دە بولسا تومەندەتۋگە بولادى. ءبىز بۇل جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمىز. ءتۇرلى وبەكتيۆتى فاكتورلارعا باي­­لا­نىستى جۇمىس ىستەۋگە جانە وز­دەرىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىن­دىگى جوق ازاماتتار عانا مەملە­كەت­­تەن الەۋمەتتىك قولداۋ الادى. جۇ­مىس ىستەۋگە قابىلەتتى ءارى ءوزىن-ءوزى قام­تاماسىز ەتە الاتىن ادام­دار­دى مەم­لەكەت اسىراۋعا ءتيىستى ەمەس جانە اسى­رامايدى دا», دەدى و.بەكتەنوۆ.

پرەمەر-مينيستر سەنات دەپۋتاتىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قارىز الۋ نەگىزىنەن كوممەرتسيالىق تۇرعىدان تارتىمدى ءارى ءوزىن-ءوزى اقتايتىن جوبالارعا تارتىلۋى كەرەكتىگىن, ولار كەيىننەن بيۋدجەتكە كىرىس الۋ ارقىلى پايدالانۋ ۇدەرىسىندە قۇرىلىسقا تارتىلعان قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. مىسال رەتىندە, قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن پايدا اكەلىپ وتىرعان اۆتوجول جوبالارىن ايتۋعا بولادى. بىلتىر بيۋدجەتكە اقىلى جولداردان 48 ملرد تەڭگە تۇسكەن بولسا, ونىڭ 10 ملرد-ىن ترانزيتپەن وتەتىن شەتەلدىك كولىكتەر تولەگەن. ال وسى جىلدىڭ 10 ايىندا 72 ملرد تەڭگە كىرىس كەلدى, ونىڭ 17 ملرد تەڭگەسى – شەتەلدىك اۆتوكولىكتەردەن.

و.بەكتەنوۆ ۇكىمەت اتالعان جۇ­مىس­تى جالعاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە جەكەلەگەن ساراپشى­لار­عا قارىز قاراجاتى ەسەبىنەن سالىن­عان نىساندار بەرەتىن جالپى ەكو­نوميكالىق اسەردى ەسكەرۋ ماڭىزدى.

«جوعارى سىنىپتى ماگيسترال سالىنعان جەردە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك مۇلدەم باسقا. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسى جول بويىندا 50 جانارماي قۇيۋ بەكەتى, 100 كافە سالىنعانىن ەسكەرمەيدى. بۇل حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا, تولەن­گەن سالىقتار جانە ەكونومي­كالىق وسىمگە اكەلەدى. مۇنداي ينفراقۇ­رىلىمدىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالىنباسا, وندا, ارينە, دامۋ دا بولمايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, جوسپارلى جۇمسالاتىن قارىزدار ەكونوميكالىق دامۋ­عا ايتار­لىقتاي اسەر ەتەدى. ءبىز قاراجات­تى قانداي جوبالارعا جۇمساۋ كەرەك­تىگىن مۇقيات قاراي­مىز», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.

سەناتورلار رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋ كەزىن­دە وڭىرلەردىڭ دامۋىنا ودان ءارى جار­دەمدەسۋ ءۇشىن قوسىمشا قارا­جات ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دادى. اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن قارجىلاندىرۋدى 37,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ىشىندە 2026 جىلى 9,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار 7,7 ملرد تەڭگەنى قۇراس­ا, ونىڭ 4,7 ملرد كەلەسى جىل­عا كوزدەلگەن. سەناتورلاردىڭ ۇسىنىس­تارىنا سايكەس 2026 جىلى سۋ رەسۋرس­تارى­نا جانە گاز تاسىمالداۋ جۇيە­سىن دامى­تۋعا جۇمسالاتىن شىعىس­تار­دىڭ جالپى كولەمى دە وسەدى. بۇل سوما تيىسىنشە 2,3 ملرد تەڭگە جانە 5,5 ملرد تەڭگەگە تەڭ بولماق. وسى كەزەڭدە جاعالاۋدى نىعايتۋ جۇ­مىس­تارىنا – 2,2 ملرد تەڭگە, ال ونەر­كاسىپ سالالارىنىڭ دامۋىنا جار­دەمدەسۋگە 1,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى.

سونداي-اق سەنات دەپۋتاتتارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى تالقىلاۋ بارىسىندا ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ نازارىن وزەكتى ماسەلەلەرگە اۋداردى. ولار جالپى ەكونوميكالىق سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ماڭىزىنا, اۋىلداردى دامىتۋ­عا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارت­تىرۋعا جانە وڭىرلەردىڭ الەۋە­تىن نەعۇرلىم تولىق ىسكە اسىرۋعا قاتىستى مىندەت­تەردى قامتيدى. وسىعان بايلانىستى م.اشىمباەۆ اتالعان باستامالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق مۇد­دەلى تاراپتىڭ ءوزارا تىعىز جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

وسىلايشا, كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ماسەلەلەردى قاراۋ ناتيجەسىندە سەناتورلار ەكى زاڭدى دا كونتسەپتۋالدى تۇردە قولدادى. الايدا ولارعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىپ, زاڭداردى ءوز تۇزەتۋلەرىمەن ماجىلىسكە قايتاردى.