دالا داناسىنىڭ دارحان تويى

ادامزاتقا الىپتاردى سىيلاعان قاسيەتتى شىعىس ءوڭىرى اباي قۇنانباەۆتىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ ءوتتى. البەتتە, ەلىمىزدە مەرەيتويلار 25 جىل سايىن وتەتىنى بەلگىلى. قازاق حالقىنىڭ كەمەڭگەر پەرزەنتى ابايدىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولىپ جاتقان كەزدە, قابىرعالى ەلدىڭ اقىن مەرەيتويىن ءوز دارەجەسىندە وتكىزۋى ورىندى. بۇل – تاريحي تاعىلىمىمەن ەستە قالارلىق ەرەكشە مەرەكە. سان تاراپتان جينالعان جۇرت جيدەباي جەرىندەگى ۇلى بابا تىنىستاعان اۋانى جۇتىپ, حاكىمنىڭ عيبراتتى سوزدەرىنەن سانا سەرگىتىپ, وي ءتۇيىپ اتتاندى. «اباي الەمى» اتتى مۋزىكالىق كەشتە قازاقتىڭ زور داۋىستى مايتالمان ءانشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شاھيماردان ءابىلوۆ سەمەي جۇرتشىلىعىنا اباي اندەرىنەن شاشۋ شاشسا, بەلگىلى ابايتانۋشى عاريفوللا ەسىم حاكىم جونىندە تۇششىمدى ويلارىن ورتاعا سالدى. سەمەي شاھارىندا اباي اندەرىمەن باستالعان مەرەيتويدىڭ ماڭىزدى بولىگى – «اباي جانە الەمدىك وركەنيەت» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن جالعاستى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا وبلىس اكىمى د.احمەتوۆ, سەنات دەپۋتاتى س.پلوتنيكوۆ, اكادەميك ع.ەسىم, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ح.دايىروۆا, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن ۇ.ەسداۋلەت جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن عالىمدار مەن زيالى قاۋىم قاتىستى. – تاۋەلسىز قازاق ەلى الەمدىك وركەنيەت كوشىنە جول تارتقان تاريحي كەزەڭدە حاكىم ابايدىڭ اسىل مۇرالارى بولاشاققا جول باستاپ, تەمىرقازىق بولىپ وتىر, – دەدى جيىندى جۇرگىزگەن شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ءشا­رىپبەك امىربەك. تۇركيادان كەلگەن مەيمان, قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى, اباي ولەڭدەرىنىڭ اۋدارماشىسى زافەر كيبار يسلام ءدىنىنىڭ قالىپتاسۋى, تۇركى الەمىنىڭ يسلامدى قابىلداۋى جونىندە ايتا كەلىپ, اباي مەن ونىڭ جاۋھار تۋىندىلارىن ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك», يۋسۋف حاس حاجيب بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك», احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى مۇراسىنان كەيىنگى ۇلىلار ەڭبەكتەرىنىڭ جالعاسى ەكەندىگىن ايتتى. – زاماناۋي قازاق ۇلتىن قا­لىپ­تاستىرعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – اباي. قىپشاق تۇركىلەرىنىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى بولىپ تابىلاتىن قازاق ۇلتىنىڭ ءتىلى ءحىح عاسىر­دا ادەبي ءتىل رەتىندە اسقاقتاي كوتەرىلدى. اباي قازاق ءتىلىن اراب, پارسى, ورىس جانە كونە تۇركى ءتىلى­نەن الىنعان سوزدەرمەن بايىتتى. تاريحىمىزدا ءبىزدىڭ قولىمىزعا جەتپەگەن مىڭداعان جازباشا ەڭبەكتەر بولعاندىعى ايان. ۇلى تۇركى مادەنيەتىن دالەلدەيتىن قۇندى دۇنيەلەردىڭ ازداعان بولىگى عانا ساقتالىپ قالدى نەمەسە ءالى جەر استىندا زەرتتەلۋىن كۇتىپ جاتىر. مىنە, اباي ەڭبەكتەرى وسى داڭقتى تاريحتىڭ, كەرەمەت مادەنيەت جيىنتىعىنىڭ ءوز داۋىرىندەگى قۇزار شىڭى, – دەدى تۇركيادان كەلگەن قوناق. زافەر مىرزا ابايدىڭ «قارا سوزدەرىن» 2006 جىلدان باستاپ اۋدارعان ەكەن. ول وسى جۇمىسى بارىسىندا جۇمباق شەشكەندەي وي الەمى تۇڭعيىعىنا جانە وزىنە بۇل ءىستىڭ قىزىقتى بولعانىن ايتتى. اۋدارما جۇمىسىنا ابىرالى وڭىرىندەگى قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى احمەدي ىسقاق ۇلىنىڭ كومەگىمەن 1970 جىلى جاريالانعان «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» جانە تۇركى ءتىلى قوعامىنىڭ قولداۋىمەن «ۇلكەن تۇرىك سوزدىگى» ەڭبەكتەرىن پايدالانعان. قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ جاردەمىمەن تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان اباي شىعارمالارى جيىنى ەكى كىتاپ بولىپ, 2013 جىلى ەسكيشەھير قالاسىندا 5 مىڭ دانامەن باسىلىپ شىقتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا,تۇركيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن ۋنيۆەرسيتەت جانە قالا كىتاپحانالارىنىڭ قورىندا دانا اباي تۋرالى 53 دەرەك تابىلىپتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جارىق كورگەن 11 كىتاپ, 2 دوكتورلىق, 4 ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا جانە ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدارداعى ماقالالار مەن لوتەرەيا بيلەتى, پوشتا ماركاسى بار. ال تاتارستانداعى قازان فەدەرالدىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حاتيپ ميننەگۋلوۆ اباي مەن تاتار ادەبيەتى اراسىندا ۇلكەن بايلانىس بارلىعىن ايتا كەلىپ, تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان حاكىم مەرەيتويى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتىپ جاتقانىنا دەگەن قۋانىشىن جەتكىزدى. – تاتار پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى سيبعات حاكيم «ابايدىڭ جان دۇنيەسىندە قازاق دالاسىنىڭ زار-مۇڭى مەن كوزىنەن اققان جاسى بار. ول قازاقتىڭ ۇلى رۋحانياتىن قالىپتاستىردى», دەگەن ەدى. مەن اباي­دى ىلكىدە تۇپنۇسقا بويىنشا جانە اۋدارما ارقىلى وقىدىم. وسى بايانداماعا ءازىر­لەن­گ­ەنىمدە تاعى دا قاراپ شىقتىم. تاڭعال­دىرعانى, مەنىمەن العاش رەت كەزدەسىپ تۇر­عان­داي اقىن تۋىندىلارى بىردەن باۋ­راپ الدى. وي تەرەڭدىگى, سەزىم اعىسى, اقىل كە­مەل­­دىگىنە باس ءيدىم. اقىندى وقىپ وتىر­­عان سياق­تى ەمەس, ءوز اۋزىنان تىڭداپ وتىرعان­داي­ اسەر­دە قالدىم. مەنىڭ الدىمدا دومبى­را كۇمبىرلەپ, اۋەزدى ءان شالقىعانداي بولدى.­ بۇل سۇلۋ دا سىرلى ءسوزدىڭ اۋەنى ءبىزدى, ءححى عا­سىر ادامدارىن دا تولقىتادى, – دەدى ول. ح.ميننەگۋلوۆتىڭ ايتۋىنشا, م.اۋە­زوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ارقىلى الەم وقىرماندارىنا بەلگىلى بولعان ابايدى تاتار حالقى ءسارۆار ادگاموۆانىڭ اۋدارماسى ارقىلى تانىدى. اتالعان تارجىمە 1957 جانە 1960 جىلدارى ەكى مارتە باسىلىپ شىقتى. حاتيپ يۋسۋپ ۇلى اباي مەن تاتار ادەبيەتى ماسەلەسىن قازاق-تاتار اراسىنداعى بايلانىس اياسىندا قاراستىرۋ كەرەك دەدى. بۇل ماسەلە شوقان ءۋاليحانوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, سايفي كۇداش, تەمىرعالي نۇرتازين, رەزەدا گانيەۆا, ليرون حامي­دۋللين جانە قۇلبەك ەرگوبەك ەڭبەك­تەرىندە دە كورىنىس تاپقان. تۋىسقان حالىق­تى ءتىل مەن ءدىل, ەكونوميكا, مادە­نيەت جانە ءدىني بايلانىستار دا بىرىكتى­رەدى. تاتار ەتنوسى قازاقستاننىڭ قىزىل­جار, سەمەي جانە ورال وڭىرلەرىندە ءجيى شوعىرلانعان. مەكتەپ-مەدرەسەلەر, باسپالار دا بۇل ءۇردىستى جانداندىرا ءتۇستى. ماسەلەن, 1863 جىلى سەمەيدە 9 جەكە تاتار مەكتەبى جۇمىس ىستەگەن. قازاقتىڭ كوپتەگەن ادەبيەت پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى قازانداعى «مۇحامماديا», ۋفاداعى «عاليا», ورىن­بورداعى «حۋساي­نيا» سىندى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى. تاتار جازۋشىلارىنىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىندا قازاق ءومىرى مەن تۇرمىسى سۋرەتتەلەدى. بۇل رەتتە اباي دا بالا كۇنىنەن تاتارلارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ, ولاردىڭ ءومىرى مەن تۇرمىس-سال­تىن جاقسى ءبىلدى. حاكىم ايگىلى «قارا ءسوز­دەرىندە» تاتارلارعا جاقسى سيپات­تاما دا بەرگەن. اباي العاشقىدا اۋىل مولداسى, تاتار عابيتحاننان, ودان كەيىن سەمەي­دەگى «احمەت ريزا» تاتار مەدرەسەسىندە ءبىلىم الدى. وسى وقۋ جىلدارىندا ول شىعىس شايىرلارى, ورىس جازۋشىلارى شىعارمالارىمەن, سونداي-اق, تاتار حالقىنىڭ بەلگىلى اعارتۋشىلارى شيگابۋددين ماردجاني, كايۋم ناسىري, حۋساين فەيزحانوۆ ەڭبەكتەرىمەن جاقىن تانىستى. كوپتەگەن تاتار وقىمىستىلارى سياقتى اباي دا يسلامدى, مۇسىلماننىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تەرەڭ تانىپ, ءداستۇرلى سيۋجەتتەردى, كەيىپكەرلەردى پايدالانىپ, وقىرمانىنا تاعى­لىم الارلىق دۇنيەلەر ۇسىندى. اباي پوەزياسى اقموللا, عۇمار مۇحامماد ۇلى شىعارمالارىنداعى شىنايىلىقتان الىستامايدى. ابايدىڭ ارتىقشىلىعى – ءتىلىنىڭ جالپىعا تۇسىنىك­تىلىگىندە, اراب-پارسى سوزدەرىن از قولدا­نۋىن­دا جاتىر. ۇلى اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن اندەرى تاتار حالقىنا, اسىرەسە, قازاقپەن ەتەنە جاقىن تاتارلارعا ەرتەدەن بەلگىلى بولعان. ايتالىق, سۋرەتشى باكىي ۋرمانچە, كومپوزيتور لاتيف حاميدي, جازۋشىلار كاۆي نادجمي مەن ءسارۆار ادگاموۆا, اقىن ماحمۇد حۋساين سىندى بەلگىلى تاتار قايراتكەرلەرى قازاقتىڭ باي ءتىلى مەن ءداستۇرىن جەتىك ءبىلدى, – دەدى ح.ميننەگۋلوۆ. تاتارستاندىق مەيماننىڭ دا ابايعا ءبىر تابان جاقىندىعى بار ەكەن. ياعني, ايە­لىنىڭ اكەسى تاۋفيك حاسانزيانوۆ سەمەيدە تۋىپ-ءوسىپ, اباي اندەرىنىڭ ورىنداۋشىسى, ناسيحاتشىسى بولعان. م.اۋەزوۆپەن بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ, زاڭعار جازۋشىنىڭ قولتاڭباسىمەن كىتا­بىن دا سىيعا العان. ح.ميننەگۋلوۆ اباي شىعارمالارى تۋرالى ءحىح-حح عاسىرلاردىڭ توعىسىندا تاتار باسىلىمدارى بىرقاتار ماقا­لالار جاريالاعانىنا توقتالدى. ماسەلەن, 1908 جىلى «ۋاقىت» گازەتىنىڭ №333 سانىن­دا اباي تۋرالى ماتەريال مەن بىرنەشە ولەڭدەرى جارىق كوردى. قىرىم تاتارلارىنان شىققان باسپاگەر يلياس بوراگانسكي 1909 جىلى پەتەربۋرگتەن اباي شىعار­مالا­رىنىڭ جيناعىن باسىپ شىعاردى. 1916 جىلى ورىنبوردا «اباي تەرمەسى» اتتى تاعى ءبىر جيناق شىقتى. ال تولىقتىرىلعان جي­ناعى 1922 جىلى قازاندا باسىلدى. سونداي-اق, ابايدىڭ اۋدارماداعى جولىن تاتار اقىنى عابدوللا توقاي جالعاستىردى دەۋگە بولادى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭ­تۇس­تىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ابايتانۋشى مەكەمتاس مىر­زاحمەتوۆ ابايدى تانۋدا ءۇش كەدەرگى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى, اباي ءومىر سۇرگەن زا­ماننىڭ سىرىن بىلمەۋ. ەكىنشى, اباي جازبالارىنداعى تەرمين­دەردىڭ كوپتىگى. ونى بىلمەسەڭىز اباي الەمىنە كىرە المايسىز. ءۇشىن­شى, اباي ءدۇ­نيە­تا­نىمىن في­لوسوفتاردىڭ تولىق اشا ال­ماۋى. – اباي جەتىنشى قارا سوزىندە: «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەلدەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بىلمەسە, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى. ونى بىلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى», دەيدى. وسى سوزدە بۇكىل دۇنيە جاتىر. ونى ەۋروپا قالاي ءتۇسىندى, ءبىز قالاي تۇسىندىك؟ ەۋروپا ايتتى: «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىنا بارايىق. ال كورىنبەگەن سىرىنا بارمايىق. «جان» دەگەندى كورمەيمىز, بىلمەيمىز, ۇستامايمىز, ونى نە قىلامىز؟». وسىلايشا, بەس عاسىر بويى ەۋروپا ماتەرياليزممەن تاربيەلەنىپ, اقىرى ادامگەرشىلىكتەن اينىدى. سەبەبى, ولار دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىنا ءمان بەرە المادى. ال اباي دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىنا ءمان بەردى. «ءتۇپ يەمىز كىم, ءبىزدى كىم جاراتقان؟», – دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى. اباي تۇجىرىمى ارقىلى كۆانت فيزيكتەر ۇلكەن جاڭالىق اشىپ وتىر. ەۋروپا ماتەرياليزمنىڭ نەگىزىن سالسا دا, ­ۇستانعان جولىنىڭ جالعان ەكەنىن بايقادى. ال ءبىزدىڭ باس يەرىمىز – جوعارى سانا. ەنەرگەتيكالىق ءورىس بۇكىل الەمدى بايلانىستىرىپ تۇر. ءورىس بىزگە, ءبىز وعان اسەر ەتەمىز. جاقسى ويلاساق, ول جاق نۇرلانادى. جامان ويلاساق, ول جاق بۇركەنەدى. ماتەرياليزم مەن اتەيزم زامانى كەتتى. جوعارى ساناعا باعىناتىن يدەياعا كەلە جاتىرمىز. ەندىگى دۇنيەنى ءبىز وسى جولمەن شەشەمىز. اباي وي ءتۇيىنىن وسى نەگىزدە شەشتى, – دەدى م.مىر­زاحمەتوۆ. ۇلى ويشىلدى ەسكى سۇرلەۋمەن ەمەس, جاڭا جول ارقىلى تانۋ قاجەتتىگىن جەت­كىزگەن عالىم ابايدىڭ تولىق ادام, جان­تانۋ جانە سوپىلىق ءىلىمى ادامزاتتى تاربيە­لەيتىن قۋاتتى تاربيە ەكەنىن, ماتەريا­ليزم تۇرعىسىنان تۇسىندىرىلگەن اباي دۇنيە­­تانىمىن قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اراپ ەسپەن­بەتوۆ اباي كىتاپحاناسىنا توقتالىپ, اقىن وقىعان دۇنيەلەردى انىقتاۋ ارقىلى ۇلى اقىن الەمىن جەتە تانۋعا بولاتىنىن اتادى. – اباي سەمەي قالاسىنا كە­لىپ جۇرگە­نىندە, قوعامدىق كىتاپحانادان باستالعان جول قالا­داعى نەكەن-ساياق كىتاپ دۇكەن­دەرىنە دە تىرەلگەنى انىق. وقۋ ءۇشىن ۋاقىتشا العان باسپا ونىمدەرىنەن بولەك, دۇكەندەردەن ساتىپ العان قىمبات كىتاپتارى بولعانى بەلگىلى. ۇلى ادام جونىندە ەستەلىك قالدىر­عان ەستى ادامداردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ابايدىڭ اسا باي كىتاپحاناسى بولعان. ۇلى بابانىڭ بالاسى تۇراعۇل بۇل جونىندە ءوز ەستەلىگىندە جازدى. ابايدىڭ ىنىلەرى مەن بالالارى ونىڭ جەكە كىتاپحاناسىنىڭ ۇنەمى تولىعىپ وتىرۋىنا نازار اۋدارعان. مىسالى, ومبى كادەت كورپۋسىندا وقى­عان حاليوللا وسكەنباەۆ جىل سايىن دەمالىسقا كەلگەنىندە كوپتەگەن كىتاپ الا كەلەدى ەكەن. بۇل تۋرالى جازۋشى ءابىش جيرەنشين جازدى, – دەدى ا.ەسپەنبەتوۆ. ول ابايدىڭ وقىعان كىتاپتارىنىڭ ءىشىن­دە بەلگى سالىنعانى تابىلسا, ۇلكەن ولجا بولا­تىندىعىن ايتا كەلىپ, اباي كىتاپحاناسىندا بولعان كىتاپتاردىڭ ءتىزىمى جاسالۋى قاجەت­تىگىن جەتكىزدى. ايتالىق, بۇگىندە اباي قورىق-مۇراجايىندا, اباي اتىنداعى كىتاپحانادا 3 مىڭنان استام ەسكى كىتاپ قورى بار. وسىنىڭ ىشىندە سەمەيدە العاشقى كىتاپحانا اشىلعان 1883 جىلدان اباي قايتىس بولعان 1904 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا شىققان كىتاپتاردى ىرىكتەپ, ۇلى اقىننىڭ ءوزى قولىنا العان, وقىعان كىتاپتارى رەتىندە ورتاق كاتالوگى جاسالۋى كەرەك. سەمەيدە اشىلعان, جۇمىس ىستەگەن ورىس جانە شەت تىلدەرىندەگى العاشقى كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ تاريحى تۋرالى مۇراعات مالىمەتتەرىن جيناستىرۋ دا اباي وقىعان ادەبيەتتەردى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. كونفەرەنتسيادا سونىمەن بىرگە, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ب.ەردەمبەكوۆ اباي ولەڭدەرىنىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالسا, اباي قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ج.اۋباكىر اقىن مۇراجايى مەن ابايتانۋ تاقىرىبى تۋرالى اڭگىمەلەدى. * * * حاكىم ابايدىڭ تويى اقىن­نىڭ تۋعان جەرى اباي اۋدانىندا جالعاستى. ءوڭىر باسشىسى د.احمەتوۆ باستاعان مەيماندار «اباي-شاكارىم» مەموريالدىق كەشەنىندە بولىپ, ۇلى بابا رۋحىنا تاعزىم ەتتى. بۇدان كەيىن قاراۋىلداعى قۇنانباي الاڭىندا وسى مەرەيتويعا ارنالعان «اباي تويىنىڭ باس بالۋانى» اتتى قازاق كۇرەسىنەن رەس­پۋبليكالىق تۋرنير ءوتتى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 50-گە تارتا اي ءمۇيىز, اتان جىلىك جىگىتتەر قاتىسقان باسەكەدە اباي اۋدانىنىڭ تۋماسى ايبەك نۇعىماروۆ باس بايگەگە تىگىلگەن جەڭىل اۆتوكولىكتى جە­ڭىپ الدى. سونداي-اق, اۋىل كوركىنە كورىك قوسقان ماماي باتىر ەسكەرتكىش-سايا­باعى اشىلدى. عاسىرعا جۋىق ءومىر ءسۇرىپ, ەلىنە ەرجۇرەكتىگىمەن دە, ەل بيلەگەن شەشەن­دىگىمەن دە قىزمەت ەتكەن باتىر بابا ەسكەرت­كىشى – 3,8, ال تۇعىرى 4,5 مەتردى قۇراي­دى. بۇل جوبانى ماماي باتىر قورى قارجىلاندىردى. قور جەتەكشىسى بازارباي بەيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەسكەرتكىش قۇرىلىسىنا 4,5 ملن. تەڭگە جۇمسالدى. اباي تويىنىڭ ەڭ قىزىقتى تۇسى قاراۋىلتوبەدە ءوتتى. دالا توسىنە تىگىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەر, ابايدىڭ اسىل سوزدەرىمەن اسپەتتەلگەن ساحنا دا تويدىڭ سالتاناتىن اسىرا ءتۇستى. ءتىپتى, ءار جەردەگى بالبال مۇسىندەر دە اۋداننىڭ اقىن مەرەيتويىنا تىڭعىلىقتى دايىندالعانىن كورسەتەدى. وبلىس اكىمى د.احمەتوۆ ءوڭىر جۇرتشىلىعىن اقىن تويىمەن قۇتتىقتاعان سوڭ تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر باستالدى. ارعىماعىن ويناتقان اۋىل ازاماتى اباي تويىنىڭ باستالعانىن جار سالىپ, سۇيىنشىلەدى. ماماي باتىر باستاعان باتىرلار شەرۋى – جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ جەڭىستى ءساتى ىسپەتتى. ەل قورعاعان اق ساۋىتتى ايبىندى ساربازدار الدىنان شىعىپ, شارا تولى قىمىز ۇسىنعان قىز-كەلىنشەكتەر كورىنىسى دە جادىمىزدان كومەسكىلەنە باستاعان ۇلتتىق يگى داستۇرلەردى ەسكە ءتۇسىردى, اباي اۋىلىنداعى تۇنىق تاربيەنى تانىتتى. ءبىر كەزدە ۇلى اقىن اۋىلىنىڭ بايسالدى كوشى كورىندى. ارعىماق اتقا, اتان تۇيەگە مىنگەن اقساقالدار مەن اق كيمەشەكتى اجەلەر باستاعان سالقار دا سۇلۋ كورىنىستەن كەيىن اباي جىرلارى الەمنىڭ بىرنەشە تىلدەرىندە پوەتيكالىق ناقىشىمەن وقىلدى. ساحنادا «قالامقاس» ءانسامبلىنىڭ ونەرپازدارى اباي اندەرىن ۇزىلدىرە ورىندادى. اسىرەسە, جۇرتشىلىققا ات تۇياعىنىڭ جەر اپشىسىن قۋىرعان ءۇنىن ەستىرتە بيلەگەن «جىلقى ءبيى» ۇنادى. مادەنيەت ۇيىندە وتكەن «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» اتتى اقىندار ايتىسىندا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن 12 اقىن ءسوز جارىستىرىپ, ابايدىڭ تاعىلىمى مول مۇراسىن جاسىن جىرلارىمەن جەتكىزۋگە تىرىستى. ايتىس قورىتىندىسى بويىنشا, استانالىق سارا توقتامىسوۆا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ السا, قاراعاندىلىق ديدار قاميەۆ اباي تويىنىڭ باس اقىنى اتانىپ, 1 ملن. تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتىن يەلەندى. اتشاباردا كورەرمەننىڭ قانىن قىزدىرعان جورعا جارىستا «پريرەچنوە» اگروفيرماسىنىڭ تايپالعان جورعاسى توپ جارسا, 15 شاقىرىمدىق توپتىق جارىس­تا الماتى وبلىسىنان كەلگەن رۇستەم دوسجانوۆتىڭ ايعارا اتتى سايگ ۇلىگى وق بويى وزىپ شىعىپ, جەڭىل كولىككە يە بولدى. 25 شاقىرىمدىق الامان بايگەدەن الما­تىلىق عابيت ۇمبەتوۆتىڭ اقباقاي جۇيرىگى ءبىرىنشى بوپ كەلىپ, «دجيپ» كولىگىن يەلەندى. اقىن تويىنىڭ تاعىلىم­دى­لىعى – اباي مۇراسى مەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى­نىڭ ­سا­باق­تاستىعىن كورسەتە بىلۋىندە دەۋگە ­بولادى.   دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى, اباي اۋدانى.