مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۆاشينگتونعا ساپارى بارىسىندا جاسالعان قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ۆولفرام كەلىسىمى ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى.
كەلىسىمنىڭ مازمۇنى – «Cove Capital» (اقش) جانە «تاۋ-كەن سامۇرىق» (قازاقستان) اراسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ سولتۇستىك قاتپار جانە جوعارعى قايراقتى ۆولفرام كەن ورىندارىن يگەرۋ. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 1,1 ملرد دوللار, ونىڭ ىشىندە 900 ملن دوللارىن اقش-تىڭ ەكسپورت-يمپورت بانكى قارجىلاندىرۋعا نيەتتى.
بۇل كەلىسىم قازاقستانمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى ەكونوميكالىق سەرىكتەس بولىپ كەلە جاتقان, سونىڭ ىشىندە بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ ارقىلى كاسپي تەڭىزى مەن ونىڭ جاعالاۋىنداعى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرىپ وتىرعان اقش مۇددەسىنىڭ ەندى ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىنە عانا بايلانباي, ونىڭ ورتالىق بولىگىنە دە ويىسقانىن بىلدىرەدى. ەلىمىز ءۇشىن بۇل – الپاۋىت ەلدىڭ قۇتتى دا جاڭا قادامى.
ەگەر ماسەلەنىڭ گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق مانىنە كەلسەك, اقش ءۇشىن بۇل كەلىسىم – ستراتەگيالىق مينەرالدارعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە قىتايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ال قازاقستانعا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءوندىرىستى دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, ايماقتىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ مۇمكىندىگى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ماسەلە ەندى مۇنىمەن دە شەكتەلمەۋى مۇمكىن. ازىرگە ناقتى ءبىر كەلىسىم قاراعاندى وبلىسىنداعى ۆولفرام كەن ورنى جونىندە جاسالسا, ىرگەدە تۇرعان شىعىس قازاقستانداعى ۆولفرام, موليبدەن, ۋران, التىن سياقتى ستراتەگيالىق رەسۋرستار دا نازار اۋدارتپاي قويمايدى. جالپى, ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىندەگى كەن ورىندارىنا الىپ كورشىمىز قىتاي ەلىنىڭ دە سۇرانىسى ارتىپ وتىرعانىن بىلەمىز. ەكى الپاۋىتتىڭ گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەسى وسى ءوڭىر اۋماعىنا قاراي ويىسۋى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەلىمىزدىڭ ورتالىق بولىگى مەن شىعىس ءوڭىرىنىڭ گەوەكونوميكالىق سالماعىن ارتتىرۋعا, ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكانى دامىتۋعا, جاستار مەن جەرگىلىكتى كادرلاردى جۇمىسقا تارتۋعا جول اشاتىنى تۇسىنىكتى.
ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, قازاقستانداعى ۆولفرام كەنىن وڭدەۋ ءۇشىن «Cove Capital» مەن «تاۋ-كەن سامۇرىق» بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرىپ, وڭدەۋ زاۋىتتارى مەن لوگيستيكا جۇيەسىن جوسپارلايدى. اقش-قا تاسىمالداۋ تەمىرجول مەن تەڭىز پورتتارى ارقىلى جۇزەگە اسپاق. قازىرگى نارىقتا تازارتىلعان ۆولفرام باعاسى شامامەن 30-45 دوللار/كگ ارالىعىندا. ۆولفرام – بارىنشا تىعىز مەتالل ءتۇرى, ياعني اۋىر زات.
ءسويتىپ, بۇل جوبا ەلىمىزدە سيرەك مەتالداردى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. بۇرىن نەگىزىنەن شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتالعان ۆولفرام ەندى قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمگە اينالادى. بۇل ىشكى ءىجو-گە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ەندى ماسەلەنىڭ گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىك جاعىنا كەلسەك, قازاقستان بۇل كەلىسىم ارقىلى قىتاي مەن رەسەيگە تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, كوپۆەكتورلى ساياساتىن ناقتى ەكونوميكالىق ارەكەتپەن بەكىتە ءتۇستى دەگەن ويدامىز. اقش-پەن ستراتەگيالىق شيكىزات بويىنشا سەرىكتەستىك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن لوگيستيكالىق ارتاراپتاندىرۋعا جول اشادى. ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ءرولىن كۇشەيتەدى, اسىرەسە سيرەك مەتالدار نارىعىندا جاڭا ساياسي-ەكونوميكالىق سالماق قوسادى.
سونداي-اق ۆولفرام كەلىسىمىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ساياسي جانە ديپلوماتيالىق استارلارى بولۋى مۇمكىن. اقش-تىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى ارقىلى ەندىگى جەردە ونىڭ قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا تەڭگەرىمدى قاتىناس ورناتۋعا ۇمتىلۋىنا – تەك شيكىزات ەمەس, ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق, ەكولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا سەرىكتەستىك ىزدەۋىنە اكەلۋى ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەرى قىتاي مەن رەسەيدىڭ ىقپالىنداعى ايماقتار بولىپ كەلەدى. اقش بۇل وڭىرلەرگە نازار اۋدارۋ ارقىلى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا تىرىسۋى مۇمكىن.
«Cove Capital» جوباسى قازاقستاندا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋدى كوزدەيدى. قىتايلىق كومپانيالار ۆولفرامدى بايىتۋ جانە مەتاللۋرگيالىق وڭدەۋ تەحنولوگيالارى بويىنشا الەمدىك كوشباسشى بولىپ وتىرعاندىقتان ەلىمىزدەگى وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى – قىتاي تەحنولوگياسىنا سۇرانىستى ارتتىرادى. ويتكەنى قازاقستان بۇل تەحنولوگيالاردى قىتايدان ساتىپ الۋى مۇمكىن, ياعني قىتايدىڭ تەحنولوگيالىق ەكسپورتى ارتادى.
ەكىنشىدەن, اقش پەن قازاقستان اراسىنداعى تاسىمال رەسەيدى اينالىپ وتەتىن ترانسكاسپي باعىتىنا نەگىزدەلەتىندىكتەن لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردىڭ كەڭەيۋى قىتايدىڭ ترانسكاسپي باعىتىنا قولداۋ ەسەبىندە قىزمەت ەتەدى. بۇل باعىت قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىمەن لوگيستيكالىق توراپتاردا قيىلىسادى, اسىرەسە گرۋزيا, ازەربايجان, تۇركيا ارقىلى. اقش قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىن قولداعان ەمەس. ەندى قازاقستاندا وندىرىلگەن ۆولفرامدى تاسىمالداۋ ارقىلى وعان ءجۇزى جىلي ءتۇسۋى مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن, قىتاي بۇل مارشرۋتتاردى ءوز ەكسپورتى ءۇشىن دە پايدالانا الادى, ياعني ينفراقۇرىلىم ورتاق مۇددەگە اينالادى.
سونىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە, ۆولفرام ءوندىرىسى مەن تاسىمالى قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى گەوگرافيالىق قولايلى ورنالاسۋىنىڭ ءمانىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسپەك. ال ول ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتا تۇسۋىنە قىزمەت ەتەدى.
سۇڭعاتوللا ءالىپباي,
«Egemen Qazaqstan»
گازەتىنىڭ ارداگەرى