قازاق بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك قىلعان جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ كىم؟

ول ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ تۇلەگى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا اقتوبە وبلىسى تەمىر ۋەزىندە وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, اقتوبەدەگى «كەدەي», پەتروپاۆلداعى «بوستاندىق تۋى», قىزىلورداداعى «سىر بويى» گازەتتەرىندە قىزمەت اتقارىپ, الماتىدا قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تۋعان جەرى تەمىر قالاسىنا ورالىپ, 1933 جىلى كوكتەمدە دۇنيەدەن وتكەن, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ ورىنبور, ۋفا مۇراعاتتارىندا جيناقتالماي جاتقان مول مۇراسى تۋرالى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ دابىل قاقتى. «عاليا» مەدرەسەسىندە وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ «ساداق» قولجازبا جۋرنالىنىڭ سوڭعى ساندارىن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ ءبىر ءوزى شىعارىپ كەلگەنىن, جازۋشىنىڭ توڭكەرىس جىلدارىنداعى جازعان ماقالالارى مەن فەلەتوندارىن جيناقتاپ, زەرتتەۋ ماسەلەسىن كوتەردى.

عالىم 1995 جىلى تەمىر قالاسىنا ارنايى كەلگەن ەدى. سول جولى اۋىل اقساقالى ىلەسوۆ سەيتەن ەسكى قورىمنان اشتىق كەزىندە جيەنعالي جەرلەنگەن ورىندى كورسەتكەن. وسىدان باستاپ ەسىمى دە ۇمىتىلعان, جەرلەنگەن جەرى دە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جازۋشى ۇلىقتالا باستادى. جيەنعاليدىڭ زيراتى تۇرعىزىلدى.

بۇل جولى ەسكى تەمىر قالاسىنا كەلگەن قوناقتار جازۋشىنىڭ بەيىتىنە زيارات ەتىپ, بىرنەشە تاريحي نىساندى ارالادى. بۇرىنعى ۋەزد ورتالىعى, قاراقامىس جارمەڭكەسىنىڭ ورنى, 1918 جىلى كوكتەمدە مۇستافا شوقاي ەميگراتسياعا كەتىپ بارا جاتقاندا, ءۇش كۇن ايالداعان ۋەز باستىعىنىڭ ەكى قاباتتى ءۇيى, 1903 جىلى سالىنعان مەشىتكە باس سۇقتى.

ودان كەيىنگى ساپار اۋدان ورتالىعى شۇبارقۇدىقتا جالعاستى. جولدا 1865-70 جىلدارى مەشىت-مەردەسە سالىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان دوسجان يشان اتىنداعى تاريحي كەشەنگە ايالدادى. ءحىح-حح عاسىرلاردىڭ الاپات وقيعالارى ءىزىن قالدىرعان تەمىر توپىراعى تاريحي تۋريزمگە سۇرانىپ-اق تۇرعان جەر. شۇبارقۇدىقتا بىلتىر جاڭا كىتاپحانا جانە مۋزەي ۇيلەرى سالىنعان. مۋزەيدە جازۋشىنىڭ نەمەرەسى اقمارال نۇراشقىزى جيەنعاليەۆا اتاسىنىڭ توتە جازۋمەن ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىن, 1917 جىلى تۇسىرىلگەن «عاليا» مەدرەسەسىندە وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ فوتوكوشىرمەلەرىن تابىستادى.

«ج. تىلەپبەرگەنوۆتىڭ تاريحي تۇلعاسى مەن رۋحاني مۇراسى قازىرگى زامان زەردەسىندە» تاقىرىبىنداعى جيىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكقالي بايمەنشە جازۋشىنىڭ مۇراسىنا قاتىستى بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ەكى دەرەكپەن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1933 جىلى ناۋرىزدىڭ سوڭىندا جيەنعالي قايتىس بولعاندا, الماتىدا «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتى جيەنعاليعا ارناپ كەش وتكىزىپ, «جيەنعاليدىڭ ءومىر تاريحى» دەگەن ماقالا جاريالايدى.

«بۇل ماقالا 1933 جىلدان كەيىن ەشبىر جەردە جاريالانعان جوق جانە ەشبىر زەرتتەۋشى ءمان بەرگەن ەمەس» دەي وتىرىپ, ماقالانىڭ ءماتىنىن وقىپ بەردى.

«جازۋشىنىڭ ولىمىنە قاتىستى ايتقانى – كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تەمىر-ورقاش بولىسىندا مەكتەپتەر اشۋمەن اينالىسىپ جۇرگەندە, كوكتەمدە بالالاردى سۋدان وتكىزىپ ءجۇرىپ, وكپەسىنە قاتتى سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ, ايىعا الماي ەلدە ۇزاق جاتادى. ونىڭ تۇبىنە جەتكەن وكپە اۋرۋى وسىدان باستالعان», دەدى ول.

جيەنعاليدى كوزى تىرىسىندە قۋدالاپ, كوز جۇمعان سوڭ دا ەسىمىن اتاماۋعا تىرىسقان. ونىڭ ءبىر سەبەبى مىنادا دەيدى سەرىكقالي بايمەنشە: «1920-25 جىلدارى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنە «زاياۆلەنيە 14-تي كيرگيزسكيح رابوتنيكوۆ يز تەميرسكوگو ۋەزدا» دەگەن قۇجات تۇسكەن. تەمىر ۋەزىندە جۇمىس ىستەيتىن 14 قىزمەتكەر قول قويعان حاتتىڭ ەڭ باسىندا جيەنعالي تۇر. ارىزدا تەمىر ۋەزىنە سىرتتان جەرگىلىكتى جاعدايدى دۇرىس بىلمەيتىن كادرلاردى اكەلىپ, جەرگىلىكتى كادرلاردى پايدالانباي جاتقانىنا نارازىلىق بىلدىرىلگەن. مۇنىڭ ۇلكەن اسەرى بولدى. سول كەزدە گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ قۇزىرى پارتيادان جوعارىراق بولىپ, اتقارۋ كوميتەتىنە كىم توراعا بولىپ كەلسە, ۋەزدەرگە دە ءوز ادامدارىن تاعايىنداعان. 14 قىزمەتكەردىڭ شاعىمى گۋبەرنيالىق, ولكەلىك پارتيا بيۋروسىندا قارالىپ, «تەمىر ۋەزىنىڭ بولاشاق تاعدىرىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن ساياسي ماڭىزى بار حات» دەپ باعالانعان. نارازىلىق دۇرىس دەپ تانىلسا دا, ارتىنان قۋعىن-سۇرگىنگە سەبەپ بولعان».

وسى جيىندا تەمىر اۋدانىنداى ءحىح عاسىردا سالىنعان تاريحي عيماراتتاردى ساقتاۋ جونىندە ۇسىنىس ءتۇستى.

اقتوبە وبلىسى