شاكارىمنىڭ شەرى

ءسابيت مۇقانوۆ مۋزەي-ۇيىندەگى شاكارىمنىڭ فوتوسۋرەتى مەن ءسابيت باۋىرىنا جازعان حاتى – ەڭ قۇندى جادىگەر ساناتىنان. فوتوسۋرەتتى 1931 جىلى سابيتكە جازعان حاتىمەن بىرگە جىبەرگەن. كورنەكتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆقا ارناپ قازاقتىڭ ابىز قارياسى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «1931 جىل, 3 فەۆرالدا ەلسىزدەگى سايات قورادا» دەپ جازعان امانات حاتى ەدى. ءسوزىنىڭ ءبىسمىللاسىن «ارداقتى ءسابيت باۋىرىم» دەپ باستاعان شاكارىم قاجىنىڭ جازعانىنان اعالىق مەيىرىمىنىڭ قانشالىقتى كەڭ ەكەنىن, ءاردايىم ءوزىنىڭ باۋىرلارىن قولداپ, قۋاتتاپ وتىرۋعا دايىن ەكەنىن بايقايمىز. حاتتىڭ ءبىرىنشى جولى «11 جەلتوقساندا جازعان حاتىڭىزدى جاڭا عانا الدىم» دەپ باستالىپ, حاتتىڭ سوڭىنا «مۇتىلعان» دەپ قانا قول قويىلادى. حاتتىڭ شاكارىمدىكى ەكەنىنە ەشقانداي داۋ تۋدىرماۋى­نا دا وسى ءبىر لاقاپ ات سەبەپ بولىپ تۇر. جانە ونداعى باعداۋلەت قۇدايبەردى ۇلى ەسىمى دە سونى قۋاتتايدى. ەڭ ناقتى بۇلتارتپاس دالەلدەر – «ەڭلىك-كەبەك», «قالقامان-مامىر», «قازاق ايناسى» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ اتى اتالۋى. شاكارىم ءوز حاتىندا ازاماتتىق كوزقاراسىن, گۋمانيستىك ويلارىن, پالساپالىق تۇجىرىمدارىن بارىنشا اشىپ جازادى. سولاردىڭ بىرىندە «جان نە؟ ءدىن نە؟ جان ولگەن سوڭ جوعالاتىن زات پا؟ ادامعا بۇل ومىردە نە قىلعان ءجون؟» سىندى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ جۇرگەنىن, وسى جولدا شەتەلدىك بارلىق عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. «پالەن دەگەن پايعامبار ايتتى, پالەن دەگەن پروفەسسور ايتتى» دەگەندى ەمەس, ءوز جانىنىڭ قابىلداۋىمەن بىلگەن نارسەگە سەنەتىنىن دە باستى نازاردا ۇستايدى. «ىزدەگەنىم ماقتان ەمەس, كۇللى ادامزات بالاسىنىڭ پايداسى ەدى» دەگەن شاكارىمنىڭ ءبىراۋىز ءسوزىنىڭ ءوزى جاۋراعان جۇرەكتى جىلىتۋعا جەتىپ-اق جاتىر. ء«تىرى كۇنىمدە وسى «جاراتىلىس سىرى» جايلى جازعان ەڭبەكتەرىم قازاق, ورىس تىلىندە باسىلىپ شىقسا, ولاردى وقىعان ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ پىكىرىن ءبىلىپ ولسەم, ارمانىم جوق», دەيدى شاكارىم. بۇل – ناعىز ازاماتتىق كوزقاراس. بۇل – ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن تولىسقان كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. شاكارىم قولجازبا كىتاپتارىن ءسابيت مۇقانوۆقا جىبەرىپ, ولاردى باس­تىرۋىن, باسپادان شىعىپ جاتسا, كىتاپتارىنىڭ 50 داناسىن وزىنە سالىپ جىبەرۋىن وتىنەدى. ونداعىسى – بالالارىنا, اعايىن-تۋىستارىنا سىي رە­تىندە, ەستەلىك رەتىندە قالدىر­عىسى كەلگەن كىرشىكسىز تازا سەزى­مىنەن تۋعان ويى ەدى.

كەڭەستىك وكىمەتتىڭ القىمنان الىپ, قىسىپ تۇرعانى سونشا, شاكارىمنىڭ كەيبىر كىتابىن باستىرۋعا جول بەرمەگەن. امالى قۇرىعان ول سابەڭە جازعان حاتىندا «ەرىكسىزبىن» دەپ قىنجىلۋىنىڭ دا سەبەبى وسى ەدى. «قولىڭدا قاراجات, باسىندا بوستاندىعى» بولماي تۇرعان شاكارىم اماناتىن باعداۋلەت قۇدايبەردى ۇلىنا جۇكتەيدى. حات ءسابيت مۇقانوۆتىڭ قولىنا جەتكەنىمەن, بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كىتاپتارى بەرىلمەيدى. شاكارىمنىڭ ءوتىنىشى, وكىنىشكە قاراي, ورىنداۋسىز قالادى.

شاكارىمنىڭ قازاق قالامگەرلەرى اراسىنان ءسابيت مۇقانوۆقا حات جازۋى شىنايى ادەبيەت جاناشىرىنا دەگەن ىقىلاسى بولۋى مۇمكىن. ول حاتىندا ادەبي مۇراسىنىڭ تاعدىرىنا, قولدى بوپ كەتپەۋىنە الاڭ­دايدى, رۋحاني اسىل مۇراسىن سەنىمدى قولعا امانات ەتۋدى كوزدەيدى. حات اراب قارپىمەن جازىلعان, ال س.مۇقانوۆ شاكارىمنىڭ بۇل حاتىن 1952 جىلى جازۋ ماشينكاسىنا كيريلل جازۋىمەن كوشىرىپ باس­تىرتىپ, سوڭعى جاعىنا مىناداي ەسكەرتۋ قالدىرعان: «كوپياسى دۇرىس».

«ر.S. بۇل حاتتىڭ شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىكى ەكەنىن, بىرىن­شى­دەن – اتالعان كىتاپتاردان ءبىلدىم, ەكىنشىدەن – حاتتا اتالعان باعداۋلەت دەگەن بالاسى كەلىپ ايتتى. كىتاپ بەرىپ جىبەردىم دەگەن ادامى اكەپ بەرگەن جوق. پوشتامەن سالدىم دەگەن كىتاپتارى كەلگەن جوق, بالاسى قولىنداعى كىتاپتارىن بەرگەن جوق. حاتقا «مۇتىلعان» دەپ قانا قول قويىلعان. س.مۇقانوۆ. 5.05.1952 جىل» دەپ كورسەتكەن.

ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىرعان شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ تۋىندىلارى تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارىن تاربيە-تاعىلىمىمەن سۋسىنداتىپ وتىر. سوندىقتان دا وتكەنگە وكىنىش جوق. كەيىنگە قارايلاپ ءىستىڭ اق-قاراسىن تارازىلاۋدى دا تاريح ەن­­شىسىنە قالدىرعانىمىز ابزال. ءبىزدىڭ مىندەت – بۇل تۇلعالاردىڭ وش­پەس, ومىرشەڭ تۋىندىلارىن حالىققا تاراتۋ.

جانار تاەۆا,

الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنە قاراستى «س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ» عىلىمي قىزمەتكەرى