ارحيۆ جانە زاماناۋي تەحنولوگيا

ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتەتىن ءىس-شارانىڭ بۇل جولعى «Knowing Pasts, Creating Futures» («وت­كەندى تانىپ, بولاشاقتى باعدارلاۋ») تاقى­رىبى فورۋمنىڭ باس­تى يدەياسىن ءدال بەينەلەدى. ەكونوميكالىق جاعداي مەن تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى بولعانىمەن, الەم ارحيۆشىلەرىنىڭ تابيعي اپاتتار مەن قاقتىعىستار جاعدا­يىن­دا قۇجاتتىق جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋ, جاڭا بۋىن ارحيۆشىلەرىن دايارلاۋ, كاسىبي قۇزىرەتتەردى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيالار مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋ سەكىلدى ماسەلەلەرى – ورتاق. سوندىقتان دا فورۋمدا ءارحيۆشى ماماندىعىنىڭ بولاشاعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, «10–20 جىلدان كەيىن ءارحيۆشى قانداي بولادى؟ ولار قانداي قۇرالداردى پايدالانادى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ,  ارحيۆ ىسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ماسەلەسىنە قاتىستى 23 بايانداما جاسالدى.

كونگرەسس اياسىندا وتكەن حالىقارالىق ارحيۆتەر كەڭە­سىنىڭ باس اسسامبلەياسى وتىرىسىندا حاك پرەزيدەنتى جوزە كيرپس بيىل تامىزدا قازاقستانعا جاساعان جۇمىس ساپارى تۋرالى ايتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قىزمەتىنە جوعارى باعا بەردى. ول استاناعا ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ دامۋ قارقىنىمەن, اسىرەسە, تسيفرلاندىرۋ مەن قىزمەتكەرلەردى كاسىبي دايارلاۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن جەكە تانىسقانىن جانە كەيىنگى جىلداردا قول جەتكىزىلگەن وڭ وزگەرىستەردى اتاپ ءوتتى.

اتالعان كونگرەسس اياسىندا  پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ باسشىسى رەتىندە «ارحيۆ تاجىريبەسىندەگى جاساندى ينتەللەكت» اتتى سەسسياعا توراعالىق ەتتىم. بۇل سەسسيادا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ تەحنيكالىق جانە ەتيكالىق اسپەكتىلەرى تالقىلاندى. ونىڭ جۇمىسىنا 200-دەن استام مامان قاتىستى. سەسسيا بارىسىندا ءباا, اقش, كولۋمبيا جانە نيگەريا ساراپشىلارى جي-ءدىڭ ارحيۆشىلەردىڭ كاسىبي سايكەستىگىنە اسەرى, ەتيكالىق ماسەلەلەر, جي ەنگىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن سىن-قاتەرلەرى جانە دامۋشى ەلدەردىڭ دايىندىق دەڭگەيى تۋرالى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىندى. كوپتەگەن بايانداماشىلار جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ماتىندەردى تانۋ, دەرەكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىن سۇرىپتاۋ جانە كونتەكستىك ىزدەۋ سياقتى كۇندەلىكتى ۇدەرىستى ەداۋىر جەڭىلدەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماماندارعا تالداۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

جاساندى ينتەللەكت بۇگىندە ارحيۆ­تەر­دىڭ جۇمىسىن ايتارلىق­تاي جەڭىل­دەتە الادى. ول اقپاراتتى وڭدەۋ مەن قۇ­رىلىمداۋدى جەدەلدەتۋگە, مەتادەرەكتەردى قالىپ­تاستىرۋعا, قۇجاتتار اراسىن­داعى بايلانىستاردى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. دەگەنمەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولو­گيالىق كوم­پونەنتتەرى بار, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇيرەتۋدى, باقىلاۋ, جاڭارتىپ وتىرۋ, ناتيجەلەرىن مونيتورينگتەۋ جانە تەكسەرۋدى, سونداي-اق شەشىم قابىلداۋ ال­گو­ريتمدەرىن ءتۇسىنۋدى قاجەت ەتەتىن قۇرال.

سونىمەن قاتار ءباا شاردجا امىر­­لىگىنىڭ ارحيۆتەرى, پولشا عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتى جانە يتاليا ارحيۆتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تالقىلاۋدا جي-ءدى ەنگىزۋگە دەيىن مۇقيات دايىندالعان نورماتيۆتىك جانە ەتيكالىق نەگىزدىڭ بولۋى قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. حالىقارالىق جانە ۇلتتىق دەڭگەيدە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ باعدار­لامالارىن ازىرلەۋ جانە ارحيۆ سالاسىندا تەحنولوگيالاردى جاۋاپتى پايدالانۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلدى. وسى تۇرعىدان ال­عان­دا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قا­بىل­­دانىپ جاتقان شارالار الەمدىك ۇر­­دىس­تەرگە تولىق سايكەس كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەللەكت داۋى­رىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا اي­تىلعان تاپسىر­مالاردىڭ ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ۇكىمەت جاساندى ينتەللەكت ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋدا. 2025 جىلعى ناۋرىزدا بۋرابايدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى وتاندىق جانە شەتەلدىك نەيروجەلى ازىرلەۋشىلەرىنە قولجەتىمدى بولاتىن ۇلتتىق تسيفرلىق ارحيۆ قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بۇل ستراتەگيالىق قادامدار ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى مەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جاعدايىنداعى ىلگەرىلەۋىنىڭ مىزعىماس ىرگەتاسىن قالايدى, سونىڭ ىشىندە ارحيۆ سالاسىنىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتەدى.

سەسسيا بارىسىنداعى تالقى­لاۋدا جاساندى ينتەللەكت ادامدى الماستىرمايدى, بىراق ءار­حيۆ­شىنىڭ كاسىبي قىزمەتىندەگى كومەكشى قۇرالعا اينالادى دەگەن ورتاق تۇجىرىم ايتىلدى.

سونداي-اق كونگرەستە جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپتى پايدالانۋ جانە ەكولوگيالىق تۇراقتى («جاسىل») تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ما­سەلە­لەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ار­حيۆشىلەر جاساندى ينتەللەكتى پاي­دالا­نۋعا بايلانىستى تاۋەكەلدەردى – دەرەك­تەردىڭ تارالۋى, الگوريتمدىك بەيتاراپ­تىقتىڭ بۇزىلۋى جانە ەسەپتەۋ ۇدەرىسىنىڭ ەنەرگيا شىعىنى سياقتى فاكتورلاردى تالقىلادى. تەحنولوگيالاردىڭ زور الەۋەتىنە قاراماستان, ناتيجە ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىك ارقاشان ادامعا تيەسى­لى ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. دەمەك, شەشىم قابىل­داۋ­دا سوڭعى ءسوز ءاردايىم ارحيۆشىدە قالۋعا ءتيىس.

كونگرەستە جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋ ماسەلەسى دە جەكە تاقىرىپ رەتىندە قارالدى. قاجەتتى ءبىلىم جانە تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ نەگىزدەرىن تۇسىنبەي, جي-ءدى ساپالى قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقارالىق ارحيۆتەر كەڭەسى ءوز سايتىندا قولجەتىمدى وقۋ مودۋلدەرى مەن بەينەكۋرستار ازىرلەۋدى باستاپ كەتتى.

ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن باسىمدىقتار جاھاندىق كۇن تارتىبىمەن تولىق ۇندەسەدى. كەي باعىتتاردا ءبىز زاماناۋي ۇردىستەرمەن قاتار ىلەسىپ كەلسەك, كەي سالالاردا ءتىپتى وزىقپىز. تسيفر­لاندىرۋ, قۇزىرەتتەردى دامىتۋ, اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە تاريحي جادىنى ساقتاۋ – بارلىعى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ وزەگىندە جاتىر.

كونگرەستە ارحيۆ ىسىندە جاساندى ينتەللەكتى قولدانۋدىڭ تاجىريبەلىك شە­شىم­دەرى مەن ءساتتى مىسالدارى ۇسى­نىلدى. قاتى­سۋشىلار ينتەللەكتۋالدى جۇيە­لەردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ تاسىلدەرى تۋرا­لى ايتتى. قولجازبالاردى تانۋ, دەرەك­تەردى قۇرىلىمداۋ جانە قۇجات­تاردى اۆتوماتتى ىزدەۋدىڭ دالدىگىن ارتتىرۋ بويىن­شا قى­زىقتى تاجىريبەلەر كورسەتىلدى. مۇنداي تاسىلدەردى ەلىمىزگە  بەيىم­دەپ قولدانۋعا دا بولادى.

سونىمەن قاتار كونگرەستە جي-ءدىڭ تاۋەكەلدەرى مەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى دەرەكتەر جينايتىن جانە ارحيۆ ىسىندە ونى قاۋىپسىز ءارى ورىندى پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىمدار ازىرلەيتىن حالىقارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ جۇمىسى باستالدى.

حالىقارالىق ارحيۆتەر كە­ڭەسىنىڭ كونگرەسىنە قاتىسۋ ءبىز ءۇشىن ەلىمىزدى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تانىتۋعا, كاسىبي بايلانىستاردى نىعايتۋعا جانە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ارىپتەستەرمەن تاجىريبە الما­سۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, حاك-تىڭ «Comma» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى فورگەت-شارتەررەر زامبۋ­كومەن كەزدەسىپ, وسى جۋرنالدىڭ رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ارحيۆ ىسىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. سونداي-اق ۇلىبريتانيا ۇلت­تىق ارحيۆتە­رىنىڭ ديرەكتورى سول نەسسپەن تاجىريبە الماسىپ, جاپونيا, سينگاپۋر, بىرىك­كەن اراب امىر­لىكتەرى جانە تۇركيا­نىڭ ۇلتتىق ارحيۆتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كاسىبي كەزدەسۋلەر وتكىزدىك.

بۇگىندە زاماناۋي تەحنولوگيا­لار قۇجات­تاردى ساقتاۋ ءتاسىلىن وزگەرتىپ جات­قانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل جايت ارحيۆ سالاسىنىڭ جاڭا ءداۋىردىڭ تابالدى­رى­عىندا تۇرعانىن اڭعارتادى. جا­ساندى ينتەللەكت كۇندەلىكتى جۇ­مىستى جەڭىل­دەتىپ, تيىمدىلىكتى ارتتىرعانىمەن, ادام ءبىلىمىنىڭ جانە ساراپتامالىق تاجىري­بەسىنىڭ قۇندىلىعىن وزگەرتە المايدى. سوندىقتان دا ارحيۆتەرگە دەگەن سەنىم ادام تاجىريبەسىنە, جاۋاپ­كەرشىلىگىنە جانە وتكەنگە دەگەن قۇرمەتكە نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

ءاليا مۇستافينا,

پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى,

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى