قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋانىش نۇرعازيەۆ:
– قۋانىش شادىباي ۇلى, بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەدە اتى وشكىر قاتەرلى ىسىكتى اۋىزدىقتاۋ ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان پروبلەما ەكەنى بارشاعا ايان. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكىر دە كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن باسشى رەتىندە وتاندىق ونكولوگيا سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالىنا شولۋ جاساپ وتسەڭىز؟
– ءبىزدىڭ ستاتيستيكا بويىنشا, 2014 جىلى 2 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق قاتەرلى دەرتكە شالدىققان. جالپى, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جاقسارعان سايىن ونكواۋرۋلار دەڭگەيى ارتا تۇسەدى. بۇل – زاڭدىلىق. بارلىق دامىعان ەلدەردە سونداي. ماسەلەن, ەلىمىزدە وتكەن جىلى 34 352 ناۋقاس تىركەلدى. جىل سايىن ناۋقاس سانى مىڭ جارىم ادامعا ارتىپ وتىر. بۇگىنگى كورسەتكىشتەر مەن جىل سايىنعى ءوسىم دەڭگەيىن قاراپ وتىرساق, 2020 جىلعا قاراي ونكواۋرۋلارعا شالدىققاندار سانى 45 مىڭعا جەتەدى دەگەن بولجام بار. قازىر قاتەرلى ىسىك تۇرلەرىنىڭ قۇرىلىمى دا وزگەرىسكە ءتۇستى. ءبىرىنشى ورىندا ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى, ەكىنشى ورىندا تەرى وبىرى, ودان كەيىن وكپە قاتەرلى ىسىگى, سوسىن, جاتىر موينى وبىرى. بۇرىن وكپە قاتەرلى ىسىگى ەكىنشى ورىندا بولعان. ال «ەندى نەگە تەرى قاتەرلى ىسىگى ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ونىڭ سەبەبى, سوڭعى ەكى جىلدا جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى قولدانا بىلدىك. ونكولوگيالىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسى بويىنشا بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋ كۋرستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلدى. سكرينينگكە كەلەتىن, ونكوكومەكپەن قامتىلعان ادام سانى كوبەيگەندىكتەن ناۋقاستاردىڭ دا سانى ارتتى, ياعني دياگنوستيكا كۇشەيتىلدى. بىراق ءومىر بار جەردە ءولىم بار. دامىعان, دامۋشى مەملەكەتتەردە ونكولوگيالىق دەرتكە ۇشىراعاندار كوبەيىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ونكواۋرۋلاردان وتكەن جىلى 16 241 ادام كوز جۇمدى. ال قازىر تىركەۋدە تۇرعاندار سانى 150 مىڭنان اسادى. الايدا, بۇل جاعدايعا مەملەكەت بەي-جاي قاراپ وتىرعان جوق. ۇكىمەتتىڭ تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋعا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاماسى بار. وسى باعدارلاما نەگىزىندە حالىققا ۇلكەن كولەمدە كومەك كورسەتىلەدى. بۇل جەردە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن, حالىققا قامقورلىعىن ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. ماسەلەن, 2012 جىلعى پرەزيدەنت جولداۋىندا ونكولوگيالىق كومەكتى ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىندى. سەبەبى, ەلىمىزدە ونكولوگيالىق دەرتتەن ءولىم-ءجىتىم سانىنىڭ كوبەيۋى ەكىنشى سەبەپكە اينالعان. جولداۋدا ايتىلعان مىندەتتەر نەگىزىندە 2012-2016 جىلدارى ونكولوگيالىق كومەكتى ارتتىرۋ باعدارلاماسى جاسالدى. قازىر ناۋقاستاردى دارىلىك قامتۋ جاعى 86 پايىزعا جەتتى. 2011 جىلى 54 پايىز عانا ەدى. جوعارى تەحنولوگيالىق ورتالىق سانى كوبەيتىلدى. سەمەيدە, وسكەمەندە, قاراعاندىدا, استانادا بار قازىر. بۇلاردىڭ سانىن كوبەيتەمىز ءالى دە. 2010 جىلى ونكولوگيالىق قىزمەت بيۋدجەتى 9,5 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن بولاتىن. ال قازىر 32 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ءبىز ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىققانداردى مامانداندىرىلعان ەمدەۋمەن قامتۋدى العاش رەت 50 پايىزدان 86,5 پايىزعا دەيىن كوتەردىك. مۇنىڭ بارلىعى دا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان جۇزەگە اسىرىلدى. بۇرىن 100 مىڭ ادامعا شاققاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان قازا بولعاندار سانى 99,4 بولسا, قازىر 94-كە تومەندەگەن. سەبەبى, ءبىراز جىلدان بەرى قولعا الىنعان سكرينينگ باعدارلامالار ءتيىمدى بولىپ تۇر. بۇگiنگi تاڭدا ءسۇت بەزi قاتەرلi iسiگi اۋرۋىنىڭ 80 پايىزى بiرiنشi جانە ەكiنشi ساتىلارىندا انىقتالۋدا. بۇل قۋانتارلىق جاعداي.
– وسى رەتتە ەلىمىزدە 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان ونكولوگيالىق قىزمەتتى ارتتىرۋ باعدارلاماسى قابىلدانعانىن بىلەمىز. اتالمىش جوبا قالاي جانە قانداي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– باعدارلاما 4 باعىتتا جۇزەگە اسىرىلۋدا. نەگىزگى ماقساتى – تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ مەن ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن ازايتۋ. ەڭ ءبىرىنشى – العاشقى كومەك كورسەتۋ, ياعني, قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋ ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى جۇمىستار قاتارىندا. وزدەرىڭىز ءبىلەسىزدەر, قاتەرلى ىسىكتى نەعۇرلىم ەرتە ساتىسىندا انىقتاسا, سولعۇرلىم ناۋقاستىڭ ەمدەلۋ مۇمكىندىگى كوپ ءارى ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارادى. ءارى ەمدەلۋگە قاجەتتى قارجىنىڭ دا ايىرماشىلىعى ۇلكەن. ءسۇت بەزiنiڭ قاتەرلi iسiگiن بiرiنشi ساتىسىندا ەمدەۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 120 مىڭ تەڭگە جۇمسالادى. ال ءتورتiنشi ساتىسىندا انىقتالسا, 27 ملن. تەڭگە شىعىندالادى. بۇل جەردە ماسەلە قولدانىلاتىن پرەپاراتتاردا. ىسىك نەعۇرلىم ەرتە تابىلسا, سولعۇرلىم وزىمىزگە ءتيىمدى. ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن دە, مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جاتقان قارجى ءۇشىن دە. ال ەكىنشى ماسەلە – ايماقتاعى ونكولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن دامىتۋ. قازىر وڭىرلەردەگى ديسپانسەرلەردىڭ جاعدايى جوعارى دەڭگەيدە. ولار تۇرعىندارعا جاڭا اپپاراتتارمەن قىزمەت كورسەتەدى. ارينە, ءبارى تۇگەلدەي دەپ ايتا المايمىن, بىراق كوپشىلىگىندە جاقسى. ولار ناۋقاستاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن بارلىق ەم-شارالارىن جاسايدى. ءۇشىنشى باعىت – زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋ. بىزدە 2 جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا 5 جوعارى دەڭگەيدەگى راديولوگيا ورتالىعى (اقتوبە, سەمەي, قاراعاندى, استانا, الماتى) جاساقتالدى. ولار قازىر ساپالى جۇمىس اتقارادى. دالدىگى جوعارى قۇرىلعىلار 75 پايىز بارلىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى. تەحنيكالىق جابدىقتاۋ دا جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇعان قوسا, بارلىق باعىتتا ماماندار دايىنداۋ دا ۇمىت قالمايدى. ياعني, ونكوينستيتۋت ايماقتاعى ونكولوگيالىق ديسپانسەرلەر مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ وتىر. 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان ونكوقىزمەتتى ارتتىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 3-ءشى باعىتى – «ماماندار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ» بويىنشا دارىگەر-مامانداردىڭ شەتەلدەرگە بارىپ, ءبىلىمىن ارتتىرىپ قايتۋىنا جالپى سانى 220 ملن. تەڭگە جۇمسالدى. 2014 جىلى 83 ونكومامان جانە 24 بالالار ونكولوگى وزگە ەلدىڭ تاجىريبەسىن كورىپ قايتتى. وعان مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 157 202 636,5 تەڭگە قاراستىرىلدى. وتكەن جىلى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 18 ساراپشىنىڭ قاتىسۋىمەن 7 شەبەرلىك سىنىبى وتكىزىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بۇل شارالارعا 12 899 681,0 تەڭگە ءبولدى. كەلەسى جىلى اياقتالاتىن باعدارلاما بويىنشا دياگنوستيكالىق قىزمەت جوعارى دەڭگەيدە دامىدى. ونكوباعدارلامانىڭ تولىعىمەن جۇزەگە اسۋىنا بايلانىستى جوعارى دالدىكتەگى اپپاراتتارمەن جابدىقتادىق. بۇل ەرتە ساتىدا قاتەرلى ىسىكتى انىقتاۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ وتىر.
– قۋانىش شادىباي ۇلى, باعدارلامانىڭ اياقتالۋىنا ءبىر جىل قالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا جاڭا باعدارلامانىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتقان ەدى. وسى رەتتە ونكولوگيا سالاسىنا الداعى ۋاقىتتا قانداي جاڭالىقتار ەنگىزىلمەك؟
– وتاندىق ونكولوگيانىڭ بىرنەشە ءماسەلەلەرى بار. تۇرعىنداردىڭ ءبارى الدىن الا تەكسەرىلۋگە كەلگەندە اسا بەلسەندى ەمەس. بىلىكتى مامانداردى ينستيتۋتتا دايىنداپ جاتىرمىز, بىراق ءالى دە جەتكىلىكسىز. قازىر ءپاللياتيۆتى كومەك كورسەتۋدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز. ءپاللياتيۆتى كومەك پەن دياگنوستيكا ارقىلى ونكواۋرۋلارمەن كۇرەسىمىز ناتيجەلى بولا تۇسپەك. ءبىز بۇل ماسەلەلەردى 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قوستىق. الداعى جوسپار بويىنشا دا بىرنەشە مىندەتتەردى بەلگىلەپ الدىق. ءبىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىن العا قويعان باستى ماقساتىمىز – ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن تومەندەتۋ, قاتەرلى ىسىكتى ەرتە ساتىسىندا انىقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋ. بۇل ينديكاتورلار مەملەكەتتىك باعدارلاما مىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا كىرگىزىلدى. سونىمەن قاتار, قوسىمشا ونكوديسپانسەرلەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋدى دا جۇزەگە اسىرۋىمىز قاجەت. قولدانىلاتىن قۇرىلعىلاردىڭ ءاربىر ادامعا قولجەتىمدى بولۋى قاجەت. قازىر قولجەتىمدىلىك دەڭگەيى 27 پايىز. بۇدان بولەك, ايماقتارداعى, جالپى, بارلىق قالا-وبلىستارداعى ونكولوگيالىق ديسپانسەرلەردى تولىعىمەن سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرىلعى-اپپاراتتارمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. ءبىز وتاندىق ونكوقىزمەتتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن انىقتاپ, ونى بىرنەشە پۋنكتكە ءبولىپ, الداعى جىلعى باعدارلاماعا قوستىق. ولار: 1 – ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەرتە دياگنوستيكا مەن پروفيلاكتيكانى (سكرينينگ) دامىتۋ; 2 – قاتەرلى ىسىك دياگنوستيكاسى مەن ونى ەمدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەرىن دامىتۋ; 3 – بىلىكتى ماماندار سانىن مەيلىنشە كوبەيتۋ; 4 – ونكولوگيا سالاسىنداعى مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋ; 5 – ونكولوگيالىق دەرتكە شالدىققان ناۋقاستارعا العاشقى كومەك كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. باعدارلامانىڭ وزىندىك ماقساتتارى بار. جاڭا باعدارلاما نەگىزىنە 7 باعىت الىندى: 1 – العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسىندە پروفيلاكتيكالىق باعىتتى دامىتۋ; 2 – ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ مەن دياگنوستيكاسىندا جوعارى تەحنولوگيالىق ادىستەردى جەتىلدىرۋ; 3 – مامان تاپشىلىعى پروبلەماسىن شەشۋ; 4 – ونكوقىزمەتتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جۇيەنى جاقسارتۋ; 5 – ءپاللياتيۆتى كومەك كورسەتۋدى ارتتىرۋ; 6 – عىلىم دامۋىنا كوڭىل ءبولۋ; 7 – حالىقارالىق پروتوكولعا سايكەس, ونكوناۋقاستاردى ەمدەۋدە مۋلتيديستسيپلينارلىق ادىستەردى قولدانۋ. بۇدان بولەك, دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينانى دامىتۋ دا قولعا الىنىپ جاتىر.
– جاقىندا «بولاشاقتىڭ دەربەستەندىرىلگەن ونكولوگياسى» اتتى حالىقارالىق جيىن وتكىزدىڭىزدەر. دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينانىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟
– بۇگىنگى ءداستۇرلى مەديتسينا جاقىن بولاشاقتا دەربەستەندىرىلگەن مەديتسيناعا اينالۋى ءتيىس. الماتىدا وتكەن «بولاشاقتىڭ دەربەستەندىرىلگەن ونكولوگياسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا بارىسىندا شەتەلدىك ماماندار بۇل ەم-شارا ءتۇرىنىڭ ارتىقشىلىعى, قاجەتتىلىگى تۋرالى كوپ اقپارات بەردى, ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ءبىز قازىر ناۋقاستاردى الەمدىك ستاندارت بويىنشا ەمدەيمىز. ال دەربەستەندىرىلگەن ەم ءتۇرى بويىنشا ءار ادامعا جەكە, ونىڭ اعزاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قۇرىلىمى, گەنىنىڭ تەگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ەم-دوم جاسالادى. نەگىزىنەن قاتىپ قالعان دۇنيە جوق. ارينە, بۇعان دەيىن الەمدىك ستاندارتقا باعىنىپ كەلدىك. بىراق, ۋاقىت وتكەن سايىن العا جىلجۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن ناۋقاستىڭ تەزىرەك ەل قاتارىنا قوسىلىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەگەنى ماڭىزدى. بۇگىندە عىلىمي-تەحنيكالىق وركەنيەت قارىشتاپ دامۋدا. ونى كۇن ساناپ كورىپ ءجۇرمىز. جانە جالپى اۋرۋ-سىرقاۋلاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىنە قاتىستى ۇعىمدار وزگەرىپ جاتىر. سوندىقتان, دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينا, دەربەستەندىرىلگەن ونكولوگيا ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋدا. مۇنداي مەديتسينا بولاشاقتا ادام بالاسىنىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتىپ, ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىسقاشا ايتساق, ءاربىر ناۋقاستىڭ وزىندىك, ايرىقشا مىنەزدەمەلەرى مەن قاسيەتتەرى ەسكەرىلگەن مەديتسينالىق كومەك. ياعني, مۇندا ناۋقاستىڭ گەنەتيكالىق, فيزيولوگيالىق, بيوحيميالىق جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى نەگىزگە الىنادى. بىزدەگى باستى ماقسات – الدىن الۋ مەن ەمدەۋدى وڭتايلاندىرۋ جانە دەربەستەندىرۋ, اعزانىڭ وزىندىك قاسيەتتەرىن, ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاعىمسىز جاناما اسەرلەردى بولدىرماۋ.
– ال سكرينينگ سالاسىندا, اسىرەسە, ايماقتاردا سكرينينگ وتكىزۋدە شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر قانداي؟
– سكرينينگ تۋرالى بۇعان دەيىن دە كوپ ايتتىق. 11 سكرينينگتىك باعدارلاما بويىنشا بىزدە 6 ءتۇرلى سكرينينگ جۇزەگە اسىرىلۋدا. سكرينينگ دەگەندى تۇرعىنداردى ءوز دەنساۋلىعىنا الاڭداپ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا شاقىرۋ شاراسى دەپ تۇسىنسەك قاتەلەسپەيمىز. قازاقستاننىڭ بىرنەشە ايماعىندا جىل سايىن جۇرگىزىلەتىن سكرينينگ ارقىلى قانشاما ادام وزىندەگى العاشقى ساتىداعى قاتەرلى ىسىكتىڭ بار ەكەنىن ءبىلىپ, ەمدەلۋگە ەرتە كىرىستى. جالپى, سكرينينگ وتكىزۋگە مەملەكەت تاراپىنان وتە كوپ اقشا جۇمسالادى. مۇنى مەملەكەتىمىزدىڭ حالىققا جاساپ وتىرعان جاقسىلىعى دەپ ءبىلۋ كەرەك. ماسەلەن, 6 سكرينينگتىك باعدارلاما ءۇشىن مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 4,5 ميلليون تەڭگە جۇمسالدى. 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, انىقتالعان قاتەرلى ىسىكتىڭ سانى – 34352, ال 1-2 ساتىدا تابىلعانى 55 پايىز. كەڭ تارالعان قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋگە مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 1 500 000 تەڭگەدەن 27 000 000 تەڭگەگە دەيىن كەتەدى. شامامەن جىل سايىن 2 ملن. 100 ادام سكرينينگتەن وتەدى. بۇل شارالاردىڭ ناتيجەسى دە جامان ەمەس. مىسالى, بۇرىن ءسۇت بەزىنىڭ ەرتە ساتىسىنداعى قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققان ناۋقاستار سانى 74 پايىز بولسا, قازىر 91,3 پايىزعا جەتىپ وتىر. جاتىر موينى وبىرىن انىقتاۋ بۇرىن 78 پايىز بولسا, سكرينينگ ەنگىزىلگەن سوڭ 95 پايىزعا ارتتى. دەمەك, سكرينينگكە كەلەتىن ادامدار سانى كوبەيگەن, ءارى اۋرۋدى انىقتاۋ دالدىگى ارتقان. 3 سالا بويىنشا سكرينينگ ەنگىزىلىپ, 11 ايماقتا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ولار: باۋىر قاتەرلى ىسىگى, وڭەش جانە قۋىق استى بەزى قاتەرلى وبىرى. 2011 جىلى قۋىق استى بەزى قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋ كورسەتكىشى 56 پايىز بولسا, قازىر 81 پايىزدى كورسەتتى. ياعني, بۇرىن جىل سايىن وسى دياگنوزبەن 600 ادام تىركەۋگە الىنعان بولسا, ولاردىڭ سانى قازىر 1300. ونىڭ 75-80 پايىزى ەرتە ساتىسىندا انىقتالدى. بۇل سكرينينگتىك باعدارلامالاردىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى. وسىعان سايكەس, سكرينينگكە بولىنەتىن قارجى دا كوبەيە بەرمەك. ەندى, بولاشاقتا ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسىن ەنگىزەتىن 5 ايماق قالدى. ال ايماقتارداعى ونكوديسپانسەرلەر زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن تولىقتاي جابدىقتالماعان. بىراق بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇدان سوڭ, حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن سەزىنە الماۋى, جانە قاتەرلى ىسىكتى انىقتاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى تاعى بار.
– ال ايماقتاردا ونكولوگيالىق اۋرۋمەن كۇرەستە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار كومەك كورسەتە مە؟
– ءيا, ولار جەرگىلىكتى ونكوديسپانسەر ماماندارىمەن بايلانىستا بولادى. جانە اكىمدىكتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ءبولىم سول ايماقتاعى سكرينينگ كورسەتكىشتەرىن ءجىتى باقىلاۋعا الادى. ءبىز ەندى الداعى ۋاقىتتا سكرينينگ ساپاسىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. ياعني, تەكسەرىلۋگە كەلەتىن تۇرعىندار سانىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك. قاتەرلى ىسىك بويىنشا 65-تەن اسقاندار اراسىندا سكرينينگ وتكىزۋ كورسەتكىشى 44 پايىزعا جەتتى. ءدال وسى جاستاعىلار اراسىندا قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. كۇندەلىكتى اقپاراتتاردان ەستيمىز. ونكولوگيالىق اۋرۋلار سانى كوبەيىپ كەلەدى, بىراق ونى ەمدەۋدىڭ ساپاسى دا ارتىپ وتىر. ماسەلەن, وڭەش قاتەرلى ىسىگىنەن زارداپ شەككەن ناۋقاس ارنايى قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن اينالاسىنداعىلارمەن سويلەسە الادى. بۇل قۇرىلعىنىڭ ساپاسى جوعارى, ءاربىر ناۋقاسقا جەكە دايىندالادى. دارىگەرلەردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا. قازىر ديسپانسەرلەردە ەمدەلۋ ءۇشىن كەزەك جوق. ينستيتۋتتىڭ كۇندىزگى ستاتسيونارىندا ەمدەلەتىندەر سانى 32 پايىزعا ارتتى.
– ال تارگەتتىك تەراپيانىڭ دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينادان قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
– تارگەتتىك تەراپيانى دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينانىڭ ءبىر بولىگى دەۋگە بولادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ايماقتاردا وسى تارگەتتىك تەراپيانى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بۇل جەردە بەلگىلى ءبىر باعىتتا ەم جۇرگىزىلەدى. ارنايى 5 توپ ايماقتارعا شىعىپ, ول جاقتاعى ونكوقىزمەت دەڭگەيىن باقىلاپ, تالداۋ جاسايتىن بولادى. ونكولوگيالىق اۋرۋعا ۇشىراعان جاندارعا قىزمەت كورسەتۋىن قاداعالايدى. حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلە مە, دياگنوستيكا مەن پروفيلاكتيكاسىن زەرتتەيدى. وبلىستارداعى ءاربىر اۋدانعا وسىنداي توپ بارىپ, اۋداندىق ونكولوگتاردى, دارىگەرلەردى ونكوقىزمەت توڭىرەگىندە جۇمىلدىرادى. ولاردىڭ دياگنوستيكاسىن, كادر دايىنداۋىن قاداعالايدى. ال اكىم ورىنباسارلارى ونكوقىزمەتتەگى وزەكتى ماسەلەلەردى اكىمدىكتىڭ باقىلاۋىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ كۇن تارتىبىنە قوسۋعا مىندەتتى. بۇل توپتىڭ تاعى ءبىر مىندەتى سكرينينگتى ساپالى وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ بولىپ سانالادى. ۇشىنشىدەن, حالىقتى بارىنشا اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
– قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى مامانداندىرىلعان ورتالىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان بۇل ينستيتۋتتا قانداي جاڭا دياگنوستيكا, ەمدەۋ ادىستەرى ەنگىزىلدى؟
– ارينە, بىزدەگى دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگى جانە مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ەمدەۋ, انىقتاۋ ادىستەرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دالدىگى جوعارى كومپيۋتەرلىك توموگرافيا, سوڭعى ۇلگىدەگى ۋزي-اپپاراتتار مەن ەندوسكوپيالىق قۇرىلعىلار جانە ساۋلەمەن ەمدەۋ اپپاراتتارى ورناتىلعان. ەڭ باستى ارتىقشىلىعى, بىزدەگى ساۋلەمەن ەمدەۋ اپپاراتتارىمەن تەك ىسىك ورنالاسقان ايماققا عانا ساۋلە جىبەرىلەدى جانە ونىڭ سەزىمتالدىعى جوعارى بولعاندىقتان ادامنىڭ تىنىس الۋىنا قاراي ساۋلەمەن ەمدەۋ رەتتەلىپ وتىرادى. قالعان ساۋ اعزا مۇشەلەرىنە زاقىم كەلمەيدى. مۇنداي ساۋلەمەن ەمدەۋ اپپاراتتارى ەلىمىزدىڭ ءتورت ايماعىندا ورنالاستىرىلعان: الماتى, استانا, سەمەي جانە اقتوبە قالالارىندا. جانە ەندوسكوپيالىق اپپاراتتار بار. ولار بارلىق باعىتتا ىسىكتى ەمدەۋگە باعىتتالعان. بۇل اپپاراتتاردىڭ كومەگىمەن check-up جۇيەسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك زور. ينستيتۋت بازاسىندا 117 مامان ەرتە دياگنوستيكا مەن پروفيلاكتيكا بويىنشا ارنايى كۋرستاردان ءوتتى. ينستيتۋت رەزيدەنتۋراسىندا 3 سالا بويىنشا ماماندار دايارلاۋ جۇرگىزىلەدى. ولار: ونكولوگيا (بالالار ونكولوگياسى بىرگە), ساۋلە دياگنوستيكاسى, ساۋلە تەراپياسى. 2014 جىلى 850-دەي دارىگەر-ماماندار شەتەلدەردە بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, تاجىريبە جيناپ قايتتى. قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ 183 مامانى الەمنىڭ وزىق 18 ەلىندە بولىپ, تاجىريبە الماستى.
– جالپى, ونكولوگيالىق اۋرۋدى انىقتاۋ جانە ەمدەۋ وتە ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. وسى رەتتە نارىققا بەيىمدەلىپ, ۋاقىت جاعىنان ءتيىمدى قىزمەت تۇرلەرىن ەنگىزۋ مۇمكىن بە؟
– ارينە, ءبىز ينستيتۋتتا check-up جۇيەسىن ەنگىزىپ جاتىرمىز. بۇل جۇيە بويىنشا ءبىر ادام 1-2 كۇننىڭ ىشىندە تولىقتاي تەكسەرۋدەن ءوتىپ, مامانداردان كەڭەس الادى. ياعني, ۋاقىتى تىعىز, ارى-بەرى سابىلماي كەشەندى تۇردە تەكسەرىلگىسى كەلەتىندەرگە ارنالعان قىزمەت ءتۇرىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
– ءپاللياتيۆتى كومەك تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. ناۋقاستار ءۇشىن پسيحولوگيالىق كومەكتىڭ دە ورنى ەرەكشە. دياگنوزىن ەستىگەندەردىڭ كوپشىلىگى ومىردەن كۇدەر ءۇزىپ, ءتۇڭىلىپ كەتەدى. پسيحولوگتار سانىن كوبەيتۋ جوسپارلارىڭىزدا بار ما؟
– الەۋمەتتىك جۇمىسشىلار مەن پسيحولوگتار سانىن كوبەيتۋ جوسپاردا تۇر. قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 25 پسيحولوگ, الەۋمەتتىك جۇمىسشىلار بار. الداعى ۋاقىتتا بۇل كادرلاردىڭ سانىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلى بولۋىن قامتاماسىز ەتپەكپىز. 2014 جىلى الماتىداعى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارى ءوتتى. پسيحولوگتاردىڭ ناۋقاستارمەن ءتىل تابىسىپ, دارىگەرلەرگە كومەكتەسۋى اسا ماڭىزدى. وسىنى ەسكەرىپ, ءۇش جىل قاتارىنان شەبەرلىك سىنىپتارى ۇيىمداستىرىلدى. ول جەردە ماماندار بىلىمدەرىن جەتىلدىردى. جالپى, وتاندىق ونكولوگيا سالاسى قاتەرلى دەرتكە ۇشىراعان كەز كەلگەن ناۋقاسقا قول ۇشىن سوزۋعا دايىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! جاڭا باستامالارىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.