بۇگىندە ينتەرنەت – تىرشىلىكتىڭ اجىراماس بولىگى. ون شاقتى جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدى ءومىر سۇرەمىز دەسە, كوپشىلىك سەنبەس ەدى. ال قازىر ونلاين بولماعان ساتىڭدە – ۋاقىتىڭ زايا كەتكەندەي كۇي كەشەسىڭ. اقپارات تاسقىنىنا ىلەسىپ ۇلگەرمەسەڭ, الدەنەدەن قۇر قالعانداي كۇيزەلەسىڭ. كوبىمىزدە ينتەرنەتتەگى اقپاراتقا يممۋنيتەت قالىپتاسپاعان, سۇزگى جوق. قاجەتتى-قاجەتسىز اقپارات, ورىندى-ورىنسىز اقىل-كەڭەستى تالعامسىز-تالعاۋسىز سىڭىرە بەرەتىنىمىز دە جاسىرىن ەمەس. وسىدان كەيىن دە قارادان اقتى, اسىلدان جاسىقتى اجىراتا بىلمەيتىن جۇرتقا اقىل ايتاتىندار كوبەيدى.
بىرنەشە جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىدە (Instagram, TikTok) ۇتىس ويناتاتىن اككىلەر جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ ەدى. قازىر ءتيىستى زاڭ قابىلدانىپ, جاعداي ءبىرشاما رەتتەلگەندەي بولدى. دەگەنمەن اككىدەن ايلا ارتىلعان با؟ ءبىر ءادىسى اشكەرە بولسا, ەكىنشىسى تابىلادى. حالىقتان جىلۋ جيناپ, قىرۋار قارجىنى قالتاعا باسىپ كەلگەندەردىڭ ءىسى دە انىقتالىپ جاتىر. تانىمال تۇلعالاردى, ونەر جۇلدىزدارىن جۇمىلدىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرۋ بەلەڭ الدى. ادام پسيحولوگياسىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, ءالسىز تۇستارىن ءدال تاپقان ايلاكەر قاۋىم جەلى قولدانۋشىلارىن وڭاي ارباپ, قاجەتىنە قاراي باعىتتاي الادى. ءبىرى كۋرس ساتادى, ەكىنشىسى الەۋمەتتىك, ونىڭ ىشىندە وتباسى, وشاق قاسىنداعى اڭگىمەلەردى اشىق ايتىپ, ول بويىنشا كەڭەس بەرىپ اقشا تابادى. بۇل ءۇردىس تە وتباسى ينستيتۋتىنىڭ السىرەپ بارا جاتقانىنىڭ كورىنىسى دەيدى ماماندار.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ عالىمى نۇرلان بايعابىلوۆ مۇنداي ۇدەرىستىڭ قوعامعا, ۇلتقا قاۋىپتى ەكەنىن العا تارتادى.
– قاۋىپتىسى سول, وتباسىن قۇرماعان جاستار دا پسيحولوگ, كوۋچ بولىپ ەلگە ءدارىس بەرىپ ءجۇر. الەۋمەتتىك جەلىنى اشا قالساڭ, سولاردىڭ اقىلى جارنامالارى لىپ ەتىپ الدىڭنان شىعا كەلەدى. وعان كوز دە ۇيرەنىپ قالدى. ولار اجىراسۋدى «ەركىندىكتىڭ بەلگىسى» رەتىندە قاراستىرىپ, وتباسى قۇندىلىعىن السىرەتۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. ەڭ جامانى, وسىنداي كوۋچ, پسيحولوگتەردىڭ ايتقانىن وقىرمان قالىپتى جاعداي دەپ ويلايدى. تسيفرلىق داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان «ەكىنشى مودەرن جاستار» ءداستۇرلى نورمالاردى ىسىرىپ, جەكە تاڭداۋعا, ەركىندىك پەن ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا باسىمدىق بەرەدى. ءارى وسىعان ۇقساس اقپاراتتاردى تەز قابىلدايدى. ايگىلى الەۋمەتتانۋشى رونالد ينگلحارت پوستماتەرياليزم تەورياسى بويىنشا قوعامدا ادامداردىڭ قۇندىلىقتارى ماتەريالدىق قاۋىپسىزدىكتەن پوستماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا (جەكە ەركىندىك, ەموتسيونالدى قاناعاتتانۋ) اۋىساتىنىن ايتقان. جاستاردىڭ «اجىراسىپ, ەركىن بولۋ» يدەياسىن قولداۋى – وسى پوستماتەرياليستىك قۇندىلىقتاردىڭ ايعاعى. دەمەك وتباسى مەن نەكە ماسەلەلەرىنە جەڭىل قاراۋ نەمەسە اجىراسۋدى ەركىندىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە ۇسىنۋ – جەكە ادامداردىڭ كوزقاراسى عانا ەمەس, قوعامداعى نورمالار مەن قۇندىلىقتار وزگەرىسىنىڭ الەۋمەتتىك سالدارى. سوندىقتان ءار قوعام مۇشەسى جەلىدەگى اقپاراتقا سىني كوزقاراسپەن قاراپ, كەرەگىن عانا العانى ابزال,– دەيدى ن.بايعابىلوۆ.
«ينتەرنەتتە ورىندى-ورىنسىز اقىل ايتاتىنداردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋگە بولا ما؟» دەگەن ساۋالىمىزعا الەۋمەتتانۋشى ء«يا, ءسوز بوستاندىعى دەگەن بار, بىراق, اقپارات تاراتۋشىدا جاۋاپكەرشىلىك بولۋعا ءتيىس» دەپ جاۋاپ بەردى. شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, جۇيەلى شەشىم قابىلدانسا, جەلىدەگى جۇگەنسىزدىكتى رەتتەۋگە بولادى دەگەن وي ايتتى. بۇل دا ورىندى پىكىر. سەبەبى قازىر اجىراسۋدى دارىپتەپ, جالعىز ءجۇرىپ تابىسقا جەتەسىڭ دەگەن كەرى كەتكەن ويدى ناسيحاتتايتىندار كوبەيدى. اقپاراتتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ شەشىم قابىلدايتىندار بار, ال ەموتسياعا بوي الدىرىپ, ءوز ءومىرىن يلليۋزياعا تولى ينستاگرامداعى ء«مىنسىز» ومىرىمەن سالىستىراتىندار دا جەتەرلىك.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى ەمحانالاردا پسيحولوگ كابينەتى اشىلعان. باسى داۋعا قالىپ, ماسەلەسىن شەشە الماي جۇرگەندەر سول كابينەتتەردەن تەگىن پسيحولوگيالىق كەڭەس الا الادى. قانشا دەگەنمەن, كۋرس ساتىپ العاننان پسيحولوگپەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن الدەقايدا ءتيىمدى, پايدالىراق. «Almaz Medical Group» ەمحاناسىنىڭ پسيحولوگى جانار كەنشىنبەكوۆا دا وسى پىكىردى قۋاتتادى.
– قازىر ۇيدە وتىرىپ, تۇرمىستاعى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن شارشاعان ايەلدەر كوپ. الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوۋچ, پسيحولوگتەردىڭ ارباۋىنا سولار كوبىرەك ءتۇسىپ قالادى. كۋرس ساتىپ السا, بارلىق شارۋاسى شەشىلەردەي كۇيدە بولادى. الايدا كوۋچتاردىڭ وسىنداي ساباقتارى تەرەڭ پسيحوتەراپياعا جاتپايدى. پسيحولوگيانىڭ ءوزى ەكى تۇرگە بولىنەدى. ءبىرى – كونسۋلتاتيۆتى بولسا, ەكىنشىسى – تەرەڭ تەراپيا. بىزدەگى كوۋچتاردى موتيۆاتورلار دەپ اتاساق تا بولادى. سەبەبى ولار كۇيزەلىپ, تاۋسىلىپ, تىعىرىققا تىرەلىپ وتىرعان ادامداردى ءبىر ءسات قانا قاناتتاندىرادى. جۇرەك تۇبىندەگى جاراسىن ەمدەمەيدى. ويتكەنى ول جارانى ەمدەۋ بىرەر كۇندىك تەراپيامەن شەكتەلمەيدى. ەمحاناداعى 18 جىلدىق تاجىريبەمدە ماعان جىلدار بويى كەلگەندەر بولدى. دارىگەرلەر تىكەلەي ادام بويىنداعى اۋرۋمەن الىسسا, ءبىز سول اۋرۋدى تۋدىرعان ىشكى جان جاراسىن ەمدەيمىز. نەگىزى, قازىر كوۋچ, پسيحولوگتەر ءبىز ويلاعاننان دا كوپ. ولاردىڭ جابىق پاراقشالاردا جۇزدەگەن ادامنىڭ باسىن قوسىپ, ساباق وقىتاتىنىن سول توپقا قوسىلعاندار عانا بىلەدى. ءارى مۇنداي پاراقشالاردى تەكسەرىپ, جۇمىسىن باقىلاپ وتىرعان ەشكىم جوق. سالىق تولەمەيتىنى دە بەلگىلى, – دەيدى ج.كەنشىنبەكوۆا.
ونسىز دا ومىرلىك قيىندىققا تاپ بولىپ, تىعىرىققا تىرەلگەن ادام نەسيەگە اقىلى ءدارىس ساتىپ الىپ, ودان ەشقانداي ناتيجە بولماسا, جىعىلعانعا جۇدىرىق بولماي ما؟
– پسيحولوگ – ادام جانىنىڭ ەمشىسى. ونىڭ ءبىرىنشى ماقساتى پايدا تابۋ ەمەس, ادامعا كومەكتەسۋ. ءوزىم دە قالادان پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتەتىن كابينەت اشىپ الدىم. بىراق قانداي جاعداي بولسا دا قىزمەتىمدى بۇلداعان ەمەسپىن. الدىمىزعا قينالىپ كەلگەن ادامدى كەرى قايتارمايمىز. قاراجاتى جوق بولسا, تەگىن دە كومەك كورسەتەمىز. سەبەبى بىزگە ەشكىم جايدان-جاي كەلمەيدى. ادامعا ادام جاناشىر بولماسا, كومەكتەسپەسە, جەر باسىپ جۇرگەنىمىزدەن نە قايىر؟ ەلدى ارباپ, نەبىر قۇنى قىمبات ساباقتاردى ساتىپ جۇرگەندەرگە وسىنى ۇقتىراتىن جان تابىلسا ەكەن, – دەپ تۇيىندەدى پسيحولوگ ج.كەنشىنبەكوۆا.
«اشىق قوعام قۇرامىز» دەگەن ۇلتتىڭ ۇستانىمى سالت-داستۇردەن جەرىنىپ, وتكەننەن تۇگەل باس تارتۋ بولماسا كەرەك. اشىقتىقتىڭ ءتۇپ نەگىزى – ادىلەتتى, جاڭاشىل, ەڭبەگى ادال, سىبايلاس جەمقورلىقتان ادا مەملەكەت قۇرساق دەگەن ىزگى ۇستانىم ەكەنى انىق. ءار مەملەكەتتىڭ زاڭى, قاعيدالارى, قۇندىلىقتارى بولسا, ءار وتباسىنىڭ دا جەكە شەكاراسى بولادى. اتا-انا مەن بالا, ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى ماسەلەلەر دە ەرتە زاماننان وتباسى زاڭدىلىقتارىمەن رەتتەلىپ كەلدى. ءبىر وتباسىنىڭ ەكىنشى وتباسىنا ۇقساۋى, سول جولمەن ءجۇرۋى شارت ەمەس. بۇل – قالىپتى جاعداي. وكىنىشكە قاراي, اقىلى ءدارىس وقيمىن دەپ وتباسىنىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ, اجىراسقاندار دا جوق ەمەس.
سايىپ كەلگەندە, جاستار ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن اسا قاجەت ماماندىقتاردى مەڭگەرىپ, تەرەڭ ءبىلىم الىپ, عىلىم مەن تەحنولوگيانى يگەرۋگە بەت بۇرسا, بۇل – ەلگە دەگەن شىنايى جاناشىرلىقتىڭ كورىنىسى. قازىرگى كەزەڭدە قۇرعاق ناسيحات پەن ءجونسىز اقىل ايتۋ ەمەس, ۇلگى بولارلىق ناقتى ءىس پەن ءادىل باعالاۋعا نەگىزدەلگەن قوعامدىق سانا قاجەت. اسىرەسە ەڭبەك ادامىنىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, شىنايى كاسىبي شەبەرلىكتى باعالاي ءبىلۋ – قوعامنىڭ مادەنيەتى مەن دامۋىنىڭ كورسەتكىشى. سول سەبەپتى جاستاردى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە ىنتالاندىرۋ, ەڭبەككە قۇرمەتپەن قاراۋعا باۋلۋ – قوعامدى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى.