شىعىس ارال ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق مۇراسىن زەردەلەۋ جونىندەگى حالىقارالىق جوبا شەڭبەرىندە كوپ جىلدان بەرى كەسكەنكۇيىك قالاشىعىن زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا ورىن تەپكەن تاريحي مەكەن تۋرالى IX–X عاسىرلاردىڭ گەوگرافيالىق دەرەكتەرىندە مول مالىمەت بار.
ارال تەڭىزىنە جاقىن ورىن تەپكەن كەسكەنكۇيىك كولەمى جاعىنان وعىزدار استاناسى جانكەنت قالاسىنان اۋقىمدى بولعان. بىلتىر وسى اۋماقتا كوپتەن بەرى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ماماندار ەلەڭ ەتكىزەر ءبىر جاڭالىق جەتكىزگەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن ورتا عاسىر جىلنامالارىندا اتى ءجيى اتالاتىن وعىزداردىڭ حۋۆارا قالاسىنىڭ ورنى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ەدى. بىلتىرعى قازبا جۇمىسى بارىسىندا كەسكەنكۇيىكتەن سول قالادا سوعىلعان اقشا تابىلىپ, عالىمدار كونە قالا تالاي جىلدان بەرى تاپتىرماي جۇرگەن حۋۆارانىڭ ناق ءوزى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان.
گەوفيزيكالىق سكانەرلەۋ, ليدارلىق ءتۇسىرۋ, فوتوگراممەتريا جانە اەروفوتوتۇسىرىلىم سەكىلدى زەرتتەۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرى ارحەولوگتەرگە ەسكەرتكىشتىڭ ستراتيگرافيالىق قۇرىلىمىن جانە ونىڭ دامۋ كەزەڭىنىڭ رەتىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
«قالانىڭ العاشقى قاباتتارى جەتىاسار مادەنيەتىنىڭ داۋىرىنە جاتادى. وسىدان كەيىن مال شارۋاشىلىعى مەن قولونەرشىلەردىڭ العاشقى وتىرىقشى قونىسى قالىپتاسا باستادى. ولار جەردى قۇرعاتىپ, ۇيلەر سالدى, العاشقى بەكىنىستەر تۇرعىزدى. ءدال وسى ۋاقىتتا سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى بار قالا ءومىرىنىڭ داستۇرلەرى پايدا بولدى», دەيدى جوبانى ەۋرازيانى زەرتتەۋ قوعامىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان «رۋترۋم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ وكىلى, بەلگىلى ارحەولوگ دميتري ۆوياكين.
ال VII–IX عاسىرلاردا بۇل مەكەن جاۋىنگەرلەر مەن دالا وداقتارىنىڭ قالاسى بولىپتى. قاڭعار-پەچەنەگتەر مەن ەرتە وعىزدار داۋىرىندەگى كوشپەلى جانە جارتىلاي وتىرىقشى تايپالار كەسكەنكۇيىكتى سىرداريا اتىرابىن قورعايتىن بەكىنىسپەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ماڭىزى بار شاھارعا اينالدىرعان.
IX–X عاسىردا كەسكەنكۇيىك وعىز مەملەكەتىنىڭ جان-جاقتى دامىعان ورتالىق قالالارىنىڭ ءبىرى حۋۆاراعا اينالادى. قولونەر, مەتاللۋرگيا, كەراميكا ءوندىرىسى مەن ساۋدا-ساتتىقتى وركەندەتكەن ۇلى جىبەك جولىنداعى ءىرى شاھاردا كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەت قاتار ءومىر سۇرەدى.
«زەرتتەۋ بارىسىندا توپىراق, كۇل, كومىرتەكتى قوسىندىلار جانە وسىمدىك قالدىقتارىنان 31 ۇلگى جينالدى. بۇل سىنامالار شەتەل زەرتحانالارىندا زەرتتەلەدى. وسى ارقىلى سول تۇستاعى تابيعي ورتامەن قاتار قالا تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى اس ءمازىرى جايلى دەرەك الامىز دەگەن ءۇمىت بار», دەيدى ارحەولوگ.
قازىردىڭ وزىندە سول كەزدە-اق بيداي, تارى, اسقاباق تۇقىمداس وسىمدىكتەر وسىرگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. بىراق ەگىستىك القاپتارى, سۋلاندىرۋ جۇيەسى تۋرالى مالىمەت تاپشى. ورتا ازيا ەلدەرىندەگى ەجەلگى سۋلاندىرۋ جۇيەسىن زەرتتەيتىن ۇلىبريتانياداعى يورك ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارى تاريحي قالاشىق ماڭىن بارلاپ, بىرقاتار ماتەريال جينادى.
قىزىلوردا