قوعامنىڭ جاڭارۋى مەن قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ تەرەڭدەۋى, سونداي-اق سوت جۇيەسىندە جاساندى ينتەللەكتى مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى سالاداعى مامانداردى دايارلاۋدا جاڭا ۇستانىم مەن كوزقاراستى قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ورايدا سوت ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدىڭ باستى پاراديگماسى بولاشاق سۋديالاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن مورالدىق-ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن جان-جاقتى دامىتۋ بولىپ وتىر.
سوت ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بولاشاق سۋديالاردى زاڭ نورمالارىن جەتىك بىلۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەتيكالىق جاۋاپكەرشىلىك پەن ادىلەت پرينتسيپتەرىن ساقتاۋ قابىلەتىنە دە ۇيرەتەدى. مۇنداعى ماقسات – كاسىبي بىلىكتى, ادامگەرشىلىگى جوعارى, ءادىل شەشىم قابىلداي الاتىن سۋديالاردى دايارلاۋ.
وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا جوعارى سوت كەڭەسى جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ ءرولى ايرىقشا. اكادەميا سوت كەڭەسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن وقۋ باعدارلامالارىنا ۋاقىت تالابىنا ساي جۇيەلى تۇردە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ وتىرادى. اسىرەسە بولاشاق سۋديالاردى دايىنداۋدا «تسيفرلىق قۇقىق» پەن «تسيفرلىق ەتيكا» ماسەلەلەرى ەرەكشە نازاردا. بۇل باعىتتار وقۋ باعدارلاماسىنا جاڭا ءپان رەتىندە ەنگىزىلىپ, مامانداردىڭ تسيفرلىق ساۋاتىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ جاڭا قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوت جۇيەسىندەگى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى سۋديالاردان جاڭاشا ويلاۋ, تسيفرلىق دالەلدەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جاسالعان شەشىمدەرگە ءادىل ءارى وبەكتيۆتى باعا بەرۋ قابىلەتىن تالاپ ەتەدى. بۇل وزگەرىستەر اكادەميانىڭ كادر دايارلاۋداعى جاڭا ستراتەگياسىن ايقىندايدى.
تسيفرلاندىرۋ – ەل دامۋىنىڭ جاڭا ستراتەگيالىق باعىتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا قازاقستاندى تسيفرلىق ەلگە اينالدىرۋ ماقساتىن العا قويىپ, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردا كەڭىنەن قولدانۋدى, تسيفرلىق جۇيەلەر ارقىلى قىزمەت كورسەتۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن اتاپ وتكەن ەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى: «سوت جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ تەك تيىمدىلىك ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن, اشىقتىق پەن حالىق سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەت. تسيفرلىق تەحنولوگيالار ادىلدىك پەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قۇرالىنا اينالۋى كەرەك», دەپ سوت جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋداعى باستى ماقسات پەن مىندەتتى اشىپ كورسەتتى.
تسيفرلىق داۋىردە سوت ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ تەك زاڭداردى وقىپ-ۇيرەنۋ مەن ساقتاۋ عانا ەمەس, تسيفرلىق قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى دا كوزدەيدى. بۇل بولاشاق سۋديالاردىڭ كاسىبي, ەتيكالىق جانە اقپاراتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. وسى باعىتتا اكادەميا ارنايى باعدارلامالار مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتتى.
بيىل سوت تاجىريبەسى مەن قوعامنىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا وقۋ جوسپارلارى بەكىتىلدى. العاش رەت اكادەميا مەن جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ بىرلەسكەن باستاماسىمەن قىزمەتتەگى سۋديالارعا ارنالعان جەكە وقىتۋ باعدارلامالارى ەنگىزىلدى. بۇل سۋديالاردىڭ ناقتى كاسىبي قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن جانە تاجىريبەدەگى ءالسىز تۇستارىن دامىتۋعا باعىتتالعان.
كوكتەمدە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ازاماتتىق ىستەردە ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى قورعاۋ تاقىرىپتارى بويىنشا ارنايى مودۋلدەر وتكىزىلدى. بۇل كۋرستار تىڭداۋشىلار مەن تاجىريبەلى ماماندار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. سونداي-اق اۋداندىق سوتتاردىڭ توراعالارىنا ارنالعان قايتا دايارلاۋ كۋرستارى ىسكە قوسىلىپ, باسقارۋشىلىق, ستراتەگيالىق جانە تۇلعالىق قۇزىرەتتەردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بيىل جوعارى سوت كەڭەسى سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەرگە ارنالعان بىلىكتىلىك ەمتيحاندارىن وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا تەستتەر مەن كەيستەر دايىندادى. ماتەريالدار لينگۆيستيكالىق, عىلىمي جانە قۇقىقتىق ساراپتامادان ءوتىپ, ءساتتى قولدانىلىپ جاتىر.
ونىڭ ۇستىنە, وسى جىلى اكادەميادا «سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ حابارشىسى» اتتى عىلىمي جۋرنال جارىق كوردى. جۋرنال رەتسەنزيالاناتىن عىلىمي باسىلىمداردى ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان «Open Journal Systems» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى جانە 14 تامىزدا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتەتىن كوميتەت تىزىمىنە ەندى. باسىلىم بەتتەرىندە سوت جۇيەسىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلانادى.
سونىمەن قاتار اكادەميادا ءارتۇرلى فورماتتاعى عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. بيىلدان باستاپ عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعىتتا ماگيستراتۋرا قايتادان اشىلدى. اكادەميانىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى – دوكتورانتتاردىڭ قابىلدانۋى. ەندى اكادەميا سوت جۇيەسىنە جاڭا سيپاتتا ويلايتىن, تەوريالىق ءبىلىم مەن پراكتيكانى ۇتىمدى ۇشتاستىرا الاتىن وزىق ويلى ماماندار دايىندايدى. الداعى ۋاقىتتا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. وسىلايشا, وقۋ ورتالىقتارى جاس عالىمدارمەن تولىعادى.
جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن اكادەميا از ۋاقىت ارالىعىندا عىلىمي قىزمەت سۋبەكتىسى رەتىندە اككرەديتاتسيالاۋدان ءوتتى. ناتيجەسىندە, اكادەميا عالىمدارى گرانتتىق جوبالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. مۇنىڭ بارلىعى بولاشاق سۋديالاردىڭ تسيفرلىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا ءوز ۇلەسىن قوسارى انىق.
سوت جۇيەسىنە كادر دايارلاۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس – ماگيسترانتتاردى وقىتۋعا قىزمەتتەگى سۋديالاردى تارتۋ. «سۋديا – سۋديانى وقىتادى» ءپرينتسيپى بويىنشا تاجىريبەلى ماماندار تەوريالىق ءبىلىمدى ناقتى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا قولدانۋدى ۇيرەتەدى. وقۋ بارىسىندا ءارتۇرلى ينتەراكتيۆتى ادىستەر: سوت ۇدەرىسىن جۇرگىزۋگە ارنالعان رولدىك ويىندار, بينارلىق ساباقتار, پىكىرتالاستار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, وي تالقىلار, كونفەرەنتسيالار جانە باسقا زاماناۋي ادىستەر قولدانىلادى.
سۋديالاردى قايتا دايارلاۋ جانە كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ – باستى نازاردا. بۇل زامانا تالابىنا سايكەس قۇقىقتىق نورماتيۆتىك بازانىڭ ۇنەمى جاڭارىپ وتىرۋىنا بايلانىستى ماڭىزدى بولىپ وتىر. باعدارلامالار ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق سالاسىنداعى وزگەرىستەردى مەڭگەرۋگە, سۋديانىڭ كاسىبي ەتيكاسى مەن كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋعا, جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. مۇندا دا وقىتۋ بارىسىندا ينتەراكتيۆتى دارىستەر, سەمينارلار, كەيستىك تاسىلدەر ءجيى قولدانىلادى.
قازىرگى تاڭدا اكادەميا بولاشاق سۋديالاردى جۇيەلى ويلاۋعا ۇيرەتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرەدى. ياعني ماماندارعا كەز كەلگەن ماسەلەگە جان-جاقتى قاراۋعا, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن قۇقىقتىق نورمالار تۇرعىسىنان زەردەلەۋگە, ماسەلەنىڭ بارلىق اسپەكتىسىنە ساراپتاما جۇرگىزىپ, شەشىم قابىلداۋ كەزىندە سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردى بولدىرماي, بەيتاراپ نەگىزدە شەشىم قابىلداۋعا ۇيرەتەدى. مۇنى وقىتۋدا كەيستىك ادىستەر, ساراپتامالىق تالداۋ جانە اناليتيكالىق ويلاۋدى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
سوت جۇيەسىنە مامان دايارلاۋ ماسەلەسى تەك كاسىبي ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەيدى. جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ سوت جۇيەسىنە كادرلاردى ىرىكتەۋدە كادرلىق ساياساتتىڭ ادىلەتتىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ويتكەنى كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, ادال جانە بەيتاراپ سۋديالاردى ىرىكتەۋ مەن جۇمىسقا تارتۋ قوعامنىڭ سوت بيلىگىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرارى ءسوزسىز. سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ جانە ۇسىنۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ, ەتيكالىق ۇستانىمدارى مەن كاسىبي مىنەز-قۇلقىن ءادىل باعالاۋ جوعارى سوت كەڭەسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا ستراتەگيالىق مىندەتتەردى دە جۇكتەيدى. ال ستراتەگيالىق سيپاتتاعى مىندەتتەر پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتتاعى باستامالارىنان تىكەلەي تۋىندايدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوعارى سوت كەڭەسى سوت جۇيەسىنىڭ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, جاڭا فورماتتاعى كادرلىق رەزەرۆ قۇرىپ, سوت ءبىلىمىن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ باستى فاكتورى رەتىندە ىسكە اسىراتىن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ينستيتۋتى رەتىندە قالا بەرمەك.
دميتري مالاحوۆ,
جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى