مەملەكەت باسشىسى «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداپ, بولجايتىن ورتالىق قۇرۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇگىندە مۇنداي ورتالىق جەدەلعابىل اشىلىپ, ماماندار جۇمىسقا كىرىسىپ تە كەتتى.
جىل وتكەن سايىن اۋىلدان قالاعا كوشكەن اعايىننىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. قالامەن قاتار اۋدان ورتالىعىنا جاقىن ءىرى اۋىلدار كوركەيىپ, دامىپ جاتىر. تەك شالعايدا ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان مالشىلاردىڭ قونىسى جىلدان-جىلعا سيرەپ, اۋىلدار كىشىرەيىپ, ازايىپ بارادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى قاراۋسىز قالعان اۋىلداردا ينفراقۇرىلىم, مەكتەپ, بالاباقشا, جارىق, جىلۋ, جول نەمەسە ينتەرنەتتىڭ جوقتىعى. عىلىم-ءبىلىم, تەحنولوگيا دامىعان زاماندا وركەنيەتتەن الىستاپ, جالعىزدان-جالعىز كۇن كەشۋگە ەكىنىڭ-ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيدى.
دەموگرافتاردىڭ ايتۋىنشا, ۋربانيزاتسيا دامۋشى ەلدەردە قالىپتى قۇبىلىس سانالادى. سوندىقتان قالالار, مەگاپوليستەر ۋربانيزاتسيا ۇردىسىنە دايىن بولۋعا ءتيىس. ال جويىلۋدىڭ الدىنداعى اۋىلداردى ساقتاپ قالامىز دەسەك, ينفراقۇرىلىمدى رەتتەپ, ونداعى اعايىنعا قولداۋ كورسەتپەسە بولمايدى. 1930 جىلدارى الەمدە ۋربانيزاتسيا 30% شاماسىندا بولسا, قازىر 57%-دان اسىپ بارادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بولجامىنا نازار سالساق, 2050 جىلعا قاراي ۋربانيزاتسيا 70%-دى شامالايدى. سول قارقىنمەن بىزدە دە ۋربانيزاتسيا جەدەلدەپ بارادى. سالدارىنان كەيبىر قالا مەن اۋىل حالقىنىڭ تۇرعىندارى تۇيىققا تىرەلگەن ساتتەر كوپ. ايتالىق, جاستار جاعى قالاعا كوشكەن اۋىلداردا مامان تاپشىلىعى بايقالادى. قالالاردا سۇرانىستىڭ كوپتىگىنەن تۇرعىن ءۇي باعاسى ءوسىپ بارادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا «ەلدەگى دەموگرافيالىق ۇردىستەردى ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەپ, ۇزاق جىلعا ارنالعان شەشىمدەر قابىلداۋ ايرىقشا ماڭىزدى. الايدا وسى سالادا مالىمەتتەردى ءتيىستى دەڭگەيدە ەسەپكە الىپ, تالداۋ جاساۋ جولعا قويىلماعان. بۇل جاعداي ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىن بولجاۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جۇمىسىن جوسپارلاۋ, باسقا دا مىندەتتەردى ورىنداۋ جولىندا قيىندىق تۋعىزادى. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ بازاسىندا اۋقىمدى دەرەكتەر مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى ەنگىزىلگەن دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى.
ماقالانىڭ باسىندا ءسوز ەتكەن ورتالىق ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ جانىنان اشىلدى. ورتالىق قازىر بولىپ جاتقان دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەرگە دەر كەزىندە قامدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى. جوعارى ديناميكامەن وزگەرىپ جاتقان قازىرگى جاعدايدا ورتالىق دەموگرافيالىق ۇردىستەردى تەرەڭ زەرتتەپ, مەملەكەتتىك ساياساتتى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋگە ىقپال ەتەتىن باستى تالداۋ الاڭىنا اينالادى. ورتالىقتىڭ ماقسات-مۇراتى تۋرالى اقپاراتتى اگەنتتىك جانىنان قۇرىلعان دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى اياۋلىم ساعىنباەۆادان سۇراپ بىلدىك.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
– ورتالىق اشۋداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – دەموگرافيالىق, كوشى-قون, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى بىرىكتىرەتىن بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ جانە قولداۋ. سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنا ارنالعان تالدامالىق ماتەريالدار مەن ۇسىنىمدار دايىنداۋدا وسىنداي جەدەل ورتالىقتىڭ دەرەكتەرى اسا ماڭىزدى. سونىمەن قاتار ورتالىق ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋال تۋرالى ۇلتتىق باياندامالار شىعاراتىن بولادى. قازىر ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدە دەموگرافيا, وعان جاقىن سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن وتاندىق, شەتەلدىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتا باستادىق, – دەيدى ا.ساعىنباەۆا.
ورتالىقتا تالداۋعا قاجەتتى دەرەكتەر ءتۇرلى كوزدەردەن جينالادى. ونىڭ ىشىندە رەسمي ستاتيستيكالار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكىمشىلىك دەرەكتەرى, بالاما اقپارات كوزدەرى قاپەرگە الىنادى. البەتتە, باستى نازاردا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى تۇرادى. ا.ساعىنباەۆا ورتالىقتا تالداۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ستاتيستيكا, زەرتتەۋ بازالارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋگە نيەت ەتىپ وتىرعانىن ايتتى. وڭدەلەتىن اقپارات كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق Big Data تەحنولوگيالارىن, جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانادى. باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى تاڭداۋدا حالىقارالىق تاجىريبەدە سىنالعان شەشىمدەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل ءتاسىل بيۋدجەتتىڭ شىعىندارىن ازايتۋعا نەمەسە مۇلدە شىعىن شىعارماۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.
– ورتالىققا دەموگرافيا, الەۋمەتتانۋ, ەكونوميكا, ۋربانيستيكا سالالارىنداعى ۇزدىك وتاندىق ماماندار, سونداي-اق دەرەكتەردى تالداۋشىلار تارتىلادى. قازىردىڭ وزىندە ورتالىقتىڭ ماماندارى دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى بولجاۋدىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسىنىڭ ادىستەمەسىن ازىرلەۋگە كىرىستى. العاشقى تالداۋ باعىتتارى بويىنشا جۇمىس باستالىپ كەتتى. الايدا ناقتى ناتيجە الۋعا ءبىراز ۋاقىت قاجەت. دەموگرافيالىق بولجام جاساۋ – كۇردەلى ءارى كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. ول ءتۇرلى مودەلدەردى سىناقتان وتكىزۋدى قاجەت ەتەدى. ورتالىقتاعى تىرشىلىك ەندى باستالعاندىقتان, العاشقى قورىتىندىلار بارلىق ۇيىمداستىرۋ كەزەڭدەرى تولىق اياقتالعاننان كەيىن عانا ۇسىنىلادى, – دەيدى ا.ساعىنباەۆا.
جالپى, ورتالىق بازاسىندا جينالعان دەرەكتەر كەيىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىلادى. ياعني مينيسترلىك, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر, باسقا دا قۇرىلىمدار دەموگرافيالىق احۋالدى باقىلاۋعا ورتالىق مالىمەتتەرىن پايدالانادى. ەڭ باستىسى, سەنىمدى تالدامالىق بازا قالىپتاستىرۋ. جوسپارعا سايكەس, ورتالىق دەموگرافيالىق بولجامداردى تۇراقتى تۇردە ازىرلەپ, قاجەت بولعان جاعدايدا جاڭارتىپ وتىرادى.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساراپتاما ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ايدانا بايقانوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرى مەن قالالارىنداعى ينفراقۇرىلىم, ۋربانيزاتسيا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ماسەلەلەر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلى ەلىمىزدەگى حالىق سانى 20,2 ملن ادامعا جەتتى, ونىڭ 63%-ى قالالاردا, 37%-ى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. دەمەك, دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعى قۇرىلۋى ۋاقىت تالابىنان تۋعان قاجەتتىلىك بولىپ وتىر.
– دەموگرافيا – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, اۋماقتىق دامۋ ساياساتىنىڭ نەگىزى. ەلدە حالىق سانى ءوسىپ جاتىر. بىراق ونىڭ ءوسۋ قارقىنى وڭىرلەردە بىردەي ەمەس. ۋربانيزاتسيا جەدەل ءجۇرىپ جاتىر. ىشكى, سىرتقى كوشى-قون ۇردىستەرى ەڭبەك نارىعىنا, ينفراقۇرىلىمعا, الەۋمەتتىك تەڭگەرىمگە اسەر ەتىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن دەموگرافيالىق جوسپارلاۋ كوبىنە وتكەن ستاتيستيكاعا سۇيەنىپ جۇرگىزىلدى. قازىرگى جاعدايدا بۇل جەتكىلىكسىز. بولجام جاساۋ, الدىن الا شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ۇلكەن دەرەكتەردى, تسيفرلىق تالداۋدى, جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان ارنايى قۇرىلعان دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە بولجاۋ ورتالىعى ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق دامۋدى جوسپارلاۋعا, وڭىرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋگە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەرەكتەردى باسشىلىققا الىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداساق, ۋربانيزاتسيانىڭ كەرى اسەرىن ازايتۋعا بولادى, – دەيدى ا.بايقانوۆا.
ورتالىقتىڭ ميسسياسى تەك بولجام جاساۋمەن شەكتەلمەيدى. ول سونداي-اق دەموگرافيالىق وزگەرىستەردىڭ سەبەپ-سالدارىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – ساراپتامانى ناقتى ساياساتقا اينالدىراتىن الاڭ. ياعني زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى زەينەتاقى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, وڭىرلىك دامۋ سياقتى باعىتتاردا ءتيىمدى ساياسات قالىپتاستىرۋعا سەبەپشى بولادى. سونىمەن قاتار ورتالىق باسشىلىعى بۇۇ حالىقتى قونىستاندىرۋ قورى, حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى, بالالار قورى, ايەلدەر قورى, دامۋ باعدارلاماسى, دەموگرافيا مەن كوشى-قون سالاسىنداعى جەتەكشى شەتەلدىك عىلىمي ينستيتۋتتارمەن بايلانىس ورناتۋ ارقىلى حالىقارالىق ۇزدىك تاجىريبەلەردى ەنگىزۋدى كوزدەپ وتىر. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ بارلىعى دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى تالداپ, بولجاۋ ارقىلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان قادام.