رەسپۋبليكا كۇنى – تاريحىمىزدىڭ التىن ارىپپەن جازىلعان پاراعى, قايسار حالقىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن ۇلى مەرەكەسى. ەگەمەندىك – ۇلكەن كۇرەسپەن, قايسار رۋحپەن, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى بولعان بەرەكە-بىرلىكپەن كەلگەن قۇتىمىز. 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» عاسىرلار بويعى ارمانىمىز بەن مۇراتىمىزدى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان تاريحي قۇجات بولدى.
ەگەمەندىكتى ناقتى ىسپەن بەكىتەر كەزدە كونستيتۋتسيامىزدى, ەلتاڭبامىزدى, تۋىمىز بەن ءانۇرانىمىزدى قابىلدادىق. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز اينالىمعا ەنگەندە, رۋحىمىز بيىكتەي ءتۇستى. مەملەكەتتىك شەكارامىز شەگەندەلىپ, ونى قورعاۋ ءۇشىن ەل قورعانىسى مەن قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. سول تاريحي كەزەڭدە مەن دە ءوز قىزمەتىمدى ابىرويمەن اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىن نىعايتۋ جولىندا ەڭبەك ەتكەنىمدى ۇلكەن ماقتانىشپەن ەسكە الامىن.
مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدىم. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ بۇرىنعى كوميتەتتىڭ ورنىنا ءوز حالقىن قاستەرلەيتىن, قادىرلەيتىن, ەلىن, جەرىن, وتانىن قورعايتىن, زاڭدى بۇلجىتپاي ورىندايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قۇرىلىپ, مەن توراعانىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدىم.
بۇل جەردە «قايتا قۇرىلدىق» دەگەن ءسوز ايتۋعا عانا جەڭىل. نەگىزى بۇرىنعىداي بولعانىمەن, كوپتەگەن شارتى, جۇيەسى, قىزمەتتىك بازاسى مۇلدەم جاڭادان قۇرىلعان كوميتەتتىڭ ەڭ اۋەلى قىزمەتتىك ەرەجەسىن بەكىتىپ الۋ كەرەك بولدى. جاڭادان ەرەجە جازدىق. ول قۇجاتتى كوپتەگەن زاڭگەرمەن, لاۋازىم يەلەرىمەن اقىلداسىپ, زاڭدىلىق جاعىن, كونستيتۋتسياعا ساي باپتارىن تۇگەلدەي جاڭادان قۇردىق. كوپ ۇزاماي كوميتەتتىڭ قىزمەتتىك ەرەجەسى دايىن بولدى.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى رەفورما مۇنىمەن عانا تىنبادى. پرەزيدەنت اپپاراتىمەن كەلىسىپ, مامانداردى ىرىكتەۋ ءارى وبلىستىق باسقارمالارعا باسشى دايىنداۋ ءىسى وتە كۇردەلى ءارى اسا قيىن شارۋا ەدى. كۇنى-ءتۇنى ۋاقىتپەن ساناسپاي, جۇمىس ورنىمىزدا تاپجىلماي وتىرۋعا تۋرا كەلدى.
كەشىكپەي پرەزيدەنتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم. كادر ماسەلەسى قيىنداپ كەتكەنى شىندىق ەدى. كوپ قىزمەتكەرلەر تاريحي وتانى رەسەيگە كەتىپ قالدى. ءوزىمىزدىڭ ماماندار ءالى ىسىلىپ, قالىپقا تۇسكەن جوق. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ويلانىپ-تولعانىپ تاپقانىمىز – بىلىكتى مامان دايارلايتىن وقۋ ورنىن اشۋ بولدى.
سونىمەن ءوزىم باستاپ, جوعارعى لاۋازىمدا وتىرعان كىسىلەر قولداپ, ۇقك اكادەمياسىن قۇردىق. بىراق وعان بىلىكتى وقىتۋشىلار جەتىسپەدى. دەگەنمەن «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى, اقىرىنداپ ءبارى ورنىنا كەلە باستادى. كەلەشەكتە ونىڭ كەرەمەت وقۋ ورنى بولاتىنىنا نىق سەندىم. بۇگىندە سول اكادەميا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بەلدى وقۋ ورداسىنا اينالدى.
1995 جىلدىڭ اياعىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن ۇلان اسكەري جاساعىنىڭ قولباسشىسى قىزمەتىنە اۋىستىم. بۇل جاساق – الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەن مارتەبەلى قوناقتاردى قارسى الىپ, ساپ تۇزەپ الدىنان ءوتىپ, قۇرمەت كورسەتىپ, حالىق ءىلتيپاتىن بىلدىرەتىن ءارى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ سالتاناتى قانداي ەكەنىن كورسەتەتىن جاساق. ۇلانعا قاراپ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن اسكەرىمىزدىڭ قۋات-كۇشىن, ايبىنىن بايقايدى, باعامدايدى, باعدارلايدى.
العاشقىدا پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتى مەن رەسپۋبليكالىق ۇلاندى قوسا باسقارىپ جۇرۋىمە تۋرا كەلدى. پرەزيدەنتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن 1997 جىلدىڭ ناۋرىزىنان ۇلان اسكەري جاساعىنىڭ قولباسشىسى مىندەتىنە باسىبايلى ورنىقتىم. ياعني بۇرىنعى ەكى قىزمەتتى قاتار الىپ جۇرگەندى قويىپ, ەندى تەك ۇلان قولباسشىسى دەگەن لاۋازىمدى يەلەندىم. ەرەكشە نازار اۋدارارلىق جايت – ۇلتتىق ۇلانىمىز جەكە ۇسىنىسپەن جانە تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ ءبىزدىڭ ەلدە قۇرىلدى. وسى جاعداي كوڭىلىمدى قۋانىشقا بولەيدى.
ودان كەيىنگى قولعا العان ءىستىڭ ءبىرى – ءتىل ماسەلەسى ەدى. ۇسىنىسىم بويىنشا ۇلاندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدى قولعا الۋدى كۇشەيتۋگە تۋرا كەلدى. ايتپەسە, ءىس-قاعازدارىنىڭ ءبارى ورىسشا بولاتىن. ءتىپتى پارمەن بەرۋ, راپورت بەرۋدىڭ ءوزى ورىس تىلىندە. ولاردى قازاقشالاۋ مىندەتى الدىڭعى مەجە ەتىپ قويىلدى. مامانداردان ارنايى توپ قۇردىق, ارقايسىسى وزدەرىنە جۇكتەلگەن تاپسىرمانى وتە جاقسى ورىنداپ شىقتى. اسكەري سوزدەر مەن تەرميندەردى, پارمەن بەرۋدەگى, راپورت دايىنداۋداعى ارنايى سوزدەردى قازاقشالاپ, تەرمينولوگيا كوميسسياسىنا جىبەرىپ, ءباسپاسوز ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنا سالدىق. ءاۋ باستا قارسىلىق تانىتقاندار تابىلىپ جاتتى. نە تەرمينگە كوڭىلى تولماي, نە دىبىستالۋى كۇردەلى دەپ قيىندىق تۋعىزعان ازاماتتار دا كەزدەستى. ال قازىر ۇلاننىڭ ساربازدارى قازاق تىلىندە سايراپ ءجۇر. قازاقشا راپورت بەرەدى, سالەمدەسەدى. ونىڭ ۇستىنە ەڭ باستى ماسەلە – ءىس-قاعازدارىن تۇگەلدەي دەرلىك مەملەكەتتىك تىلگە كوشىردىك. وسىلايشا, اسكەري جاساق ەكەنىمىزگە قاراماستان بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تابۋعا تىرىستىق, نازارىن اۋدارۋعا كۇش سالدىق.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى الدىمىزداعى ماقسات ستاليندىك زۇلماتتىڭ قاندى قىلىشىنا ۇشىراپ, وپات بولىپ كەتكەن اياۋلى ازاماتتارىمىزدى ارحيۆ دەرەكتەرىنەن ىزدەپ تابۋ ەدى. مقك مۇراعاتىنان ولاردىڭ ءىس-قاعازدارىن كوتەرۋ, جازىقسىز جاپا شەككەن, سوتتالعان, اتىلعان كىسىلەردىڭ اتىن قايتادان جارىققا شىعارىپ, اقتاپ الۋ ناۋقانى باستالدى. بۇل ناۋقانعا ءوز باسىم بەلسەنە ارالاستىم. سول كەزدە ەلىمىزدە جالاعا ۇشىراعان ازاماتتاردى اقتاپ الاتىن «ادىلەت» قوعامى قۇرىلدى. ونىڭ جەتەكشىسى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ەدى. ءوزىم وبلىستىق مقك باسقارماسىندا قىزمەتتە جۇرگەن ۋاقىتتا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولدىم.
بىرىنشىدەن, اتالعان ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارىن زەرتتەپ, باس-اياعىن جيناقتاپ, اقتاپ شىعۋ كەرەك بولسا, ەكىنشىدەن, قاي جەردە اتىلعانىن ءبىلۋ قاجەت ەدى. وكىنىشكە قاراي, ارحيۆتەن بۇل سۇراقتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن قۇجاتتار تابىلعان جوق. جويىپ جىبەرگەن سىڭايلى. سودان بىرنەشە توپ قۇردىم. ءبىر توپ 30-جىلدارى ماڭىزدى ورىنداردا جۇمىس ىستەگەن ادامدى ىزدەدى. ەكىنشى توپ ەل اۋزىندا جۇرگەن دەرەكتەر بويىنشا جۇمىس ىستەدى. گازەت, جۋرنالدارعا شىققان اقپاراتتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەيتىن تاعى ءبىر توپ قۇرىلدى. تىكەلەي ارحيۆ ماتەريالدارىن تەكسەرەتىن ءوز الدىنا جەكە ءبىر توپ بولدى. وسىنداي جۇمىس كۇنى-ءتۇنى جۇرگىزىلدى. ەڭبەگىمىز ەش كەتكەن جوق. ءبىراز ماسەلەنىڭ بەتى اشىلا باستادى.
سودان 1999 جىلى مەن قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدىم. ول ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى, تۇرمىس جاعدايى, ءال-اۋقاتى ءماز ەمەس بولاتىن. حالىق جاعدايى قازىرگىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا اۋىر ەدى. ءتىپتى جارىق, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى دا كەيبىر وڭىرلەردە كەزدەسىپ جاتاتىن. قورعانىس سالاسىنا بارعان كەزدە دە وسىنداي تاپشىلىققا كوزىم جەتتى.
ەسىمدە, قاراشا ايىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارۋلى كۇشتەردى رەفورمالاۋ ماسەلەسىن تىڭدايتىن بولدى. سول تىڭداۋ باستالعانعا دەيىن قاراپ وتىرعان جوقپىن. بارلىق گارنيزونعا تاعى دا بارىپ جاعدايلارىن پىسىقتادىم. ساربازداردىڭ جالاقىسى تومەن, وق-ءدارى مۇلدە جوق, ءتىپتى كيىمدەرى دە ەسكى-قۇسقى, ابدەن توزعان. وعان سەبەپ – الاتىن قاراجات جوق. كەم-كەتىكتىڭ ورنىن تولىقتىرۋعا ۇيىمداسقان تۇردە بار كۇشىمىزدى جۇمسادىق. ناتيجەسىندە, ءبىرىنشى دوكترينانى قابىلدادىق. ونداعى زاڭداردى وزگەرتۋدى قولعا الدىق. اسكەرلەر جايىنداعى قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋ جونىندەگى بۇرىننان مازالاپ كەلە جاتقان سۇراقتاردىڭ شەشىمىن تاپتىق.
قورعانىس سالاسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەدى. سەبەبى اسكەرلەر سولتۇستىك-شىعىستا عانا ورنالاسقان. ال باسقا وڭىرلەر بوس. سوندىقتان دا باسقا وڭىرلەردى اسكەر قۇرامىمەن تولىقتىرىپ, ءتورت وكرۋگ قۇردىق.
ءبىز ول جىلدارى جاڭا مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋدىڭ قانشالىقتى جاۋاپتى ءىس ەكەنىن تەرەڭ سەزىندىك. اسكەردىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, وفيتسەرلەر كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ, جاس ساربازداردى وتانعا ادال بولۋعا تاربيەلەۋ باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. ءتارتىپ پەن ەرلىك, ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ءار اسكەري قىزمەتشىنىڭ بويىندا بولۋعا ءتيىس قاسيەتتەردى ەل قورعايتىن ۇلانداردىڭ بويىنان كورگىمىز كەلدى. سول ءۇشىن پاتريوتتىق تاربيەگە اسا ءمان بەردىك. ىرگەتاسى مىقتى بولعان سوڭ, بۇگىندە تىنىشتىق كۇزەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز ەل ەگەمەندىگىنىڭ تىرەگىنە اينالا ءبىلدى دەپ سەنەمىن. قيىن-قىستاۋ كەزدە ەلدىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاپ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار بۇگىنگى تاڭدا زامان تالابىنا ساي جاڭارىپ, كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, ەل سەنىمىن اقتاپ جۇرگەن مىقتى كۇشكە اينالعانى قۋانتادى.
مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ جولىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ تاريحي ماڭىزى زور. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى, ادىلدىك پەن زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋدى باستى باعىت ەتىپ وتىر. بيىلعى جولداۋىندا: ء«بىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – ادىلەتتى قازاقستاندى ورنىقتىرۋ. ول ءۇشىن ەلدىڭ تۇتاستىعىن, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ وتكەن ەدى. شىن مانىندە, قازىرگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار قوعامدى جاڭعىرتىپ قانا قويماي, حالقىمىزدىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتىپ وتىر. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا باسقارۋ جۇيەسى ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنا اينالدى.
اسىرەسە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىس سالاسىن دامىتۋعا, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى – ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ ناقتى كەپىلى. مۇنى پرەزيدەنتتىڭ: «مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك قالقانى – بۇل قاۋىپسىزدىك جۇيەسى. ءبىز ءوز اسكەري قۋاتىمىزدى ارتتىرۋمەن قاتار, قوعامداعى ءتارتىپ پەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن دە نىعايتۋىمىز كەرەك», دەگەن سوزىنەن دە ايقىن اڭعارامىز.
ەل مەن جەردىڭ قاۋىپسىزدىگى – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قاۋىپسىزدىگى. قورعانىسى مىقتى ەلدىڭ ىرگەسى بەكەم. ەلىمىز بەيبىت, حالقىمىز تىنىش, شەكارامىز بەرىك بولسىن!
ءسات توقپاقباەۆ,
حالىق قاھارمانى, زاپاستاعى گەنەرال-پولكوۆنيك