پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن ولجاس بەكتەنوۆ باسقاراتىن ۇكىمەت شۇعىل قادامدارعا باردى. اتاپ ايتساق, باعا مەن تاريفتەرگە ۋاقىتشا شەكتەۋ ەنگىزىلىپ, يپوتەكا مەن اۆتونەسيەلەۋ باعدارلامالارى قايتا قاراستىرىلدى. ۇكىمەتتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بۇل قادامنىڭ باستى ماقساتى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءارى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ تەرىس سالدارىن بارىنشا ازايتۋعا قاتىستى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ وسىلاي جۇزەگە اسىرىلماق.
قانداي شەشىمدەر قابىلداندى؟
ءبىر اي بۇرىن كوپشىلىك بەنزين باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا قاتىستى نارازىلىق بىلدىرە باستادى. ەندى ۇكىمەت بيىلعى 16 قازاننان باستاپ جاعدايدى وزگەرتەمىز دەپ ۋادە بەرىپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, جانارماي باعاسىن كوتەرۋگە تىيىم سالماق. موراتوري جاريالاندى. ينفلياتسيا ءبىر قالىپقا كەلگەنشە ەشكىم باعانى شۇعىل وسىرە المايدى. ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى سۇڭعات ەسىمحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل شەشىم پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس قابىلدانعان.
«بۇگىننەن باستاپ اي-92 مەن ديزەل وتىنىنىڭ باعاسىن كوتەرۋگە موراتوري ەنگىزىلدى. ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جەڭىلدەتۋ. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىمەن جانە ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ شەشىمنىڭ ناقتى ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلايدى. سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جىلۋ تاريفتەرىنىڭ دە نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرىلمەيدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس تەك ۋاقىتشا شارا ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
كوممۋنالدىق تولەمدەردىڭ شارىقتاپ كەتكەنى دە ەل ەسىندە. 2023 جىلى «تاريفتەردى كوتەرۋ – ساپانى ارتتىرۋدىڭ جولى» دەگەن ۋاجبەن باستالعان ناۋقان ەكى جىل بويى جالعاستى. بىراق ناتيجەسى حالىققا وڭاي تيگەن جوق. ەندى ۇكىمەت بۇعان نۇكتە قويماقشى. 2026 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنا دەيىن كوممۋنالدىق تاريفتەرگە دە موراتوري جاريالاندى. بۇل شەشىم ەلەكتر, سۋ, جىلۋ, كارىز, گاز – بارىنە قاتىستى. ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسان دارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاريفتەردى ۇستاپ تۇرۋ – جۇيەلى رەتتەۋ ساياساتىنىڭ باستاۋى.
كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەڭ قيىن دۇنيە – ەسەپ پەن تەكسەرۋ. شاعىن بيزنەس يەلەرى قاعازبەن الىسىپ, ينسپەكتوردان شارشاعان ەدى. ەندى بۇل اۋىرتپالىقتان ارىلماق. 2026 جىلدان باستاپ سالىق جۇيەسى «تازا پاراقتان» باستالادى. قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كەزەڭدە ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە بۇرىنعىداي قاتاڭ باقىلاۋ بولمايدى.
ء«بىز بيزنەسكە دەم بەرۋدى ماقسات ەتەمىز. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, تەكسەرۋلەر مەن كامەرالدىق باقىلاۋلار توقتاتىلادى. ەگەر كاسىپكەر نەگىزگى قارىزدى وتەسە, ءوسىمپۇل مەن ايىپپۇلدار كەشىرىلەدى. سونداي-اق سالىق تولەۋشىلەردى وڭايلاتىلعان تارتىپپەن ەسەپتەن شىعارۋ ۇدەرىسى ەنگىزىلەدى. بۇل – ادال جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرگە تىنىس بەرەدى. ەكونوميكا دامۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن بيزنەسكە سەنىم قاجەت», دەدى مينيستر.
ۇكىمەت يپوتەكا راسىمدەۋدىڭ قيىنداعانىنا دا نازار اۋدارىپتى. ەندى تۇرعىن ۇيگە بولىنەتىن قارجى ەكى ەسە ارتادى. «ناۋرىز» جانە «ناۋرىز-جۇمىسكەر» باعدارلامالارىنا 500 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. «اسكەري باسپانا» جوباسى دا قايتا ىسكە قوسىلادى. «وتباسى بانك» توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ سوزىنشە, بۇل شارالار تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرادى.
«بۇدان بىلاي پاتەرلەردىڭ باعاسى مەملەكەت باقىلاۋىندا بولادى. قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇش جىلعا دەيىن باعانى كوتەرمەۋگە مىندەتتەلەدى. ال اسكەري قىزمەتكەرلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر: ولار دايىن پاتەردى تىكەلەي «باسپانا ماركەت» ارقىلى ساتىپ الا الادى. مۇنداي شارالار تۇرعىن ءۇي نارىعىن تۇراقتاندىرىپ, ازاماتتاردىڭ ءۇمىتىن قايتا جاندىرادى», دەدى ول.
ۇيلەسىم قاجەت
ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆ وسى ەكونوميكالىق ساياساتتاعى بىرنەشە قايشىلىققا نازار اۋداردى.
«كوپشىلىك سالىقتىڭ كوتەرىلۋىنەن كەيىن باعا وسەدى دەپ ويلادى. بىراق بيزنەس ارقاشان الدىن الا ارەكەت ەتەدى. سالىق ءالى ەنگىزىلمەي جاتىپ, كاسىپكەرلەر سونى ەسكەرىپ, باعالاردى قىمباتتاتىپ ۇلگەردى. مۇنى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى دە مويىنداعان. كوپتەگەن كومپانيا سالىقتىڭ جاڭا مولشەرىن جىلدىڭ باسىنان باستاپ-اق ەسەپكە قوسقان. قازىر كەيبىر شارالار جەڭىلدەتىلگەنىمەن, باعالار كەرى تۇسپەيدى. ەشكىم باعانى قايتا تومەندەتپەيدى», دەيدى قارجىگەر.
ساراپشى مۇنى ماكروەكونوميكالىق تۇرعىداعى ءبىرىنشى «ەرەكشە» جاعداي دەپ اتادى. بيلىك ءبىر شەشىم قابىلداپ, كەيىن ونى وزگەرتكەندە نارىقتا سەنىمسىزدىك پايدا بولادى. ال باعا شارىقتاپ كەتكەن سوڭ ونى كەيىن توقتاتۋ نەمەسە كەرى قايتارۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى ماسەلە – ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك اراسىنداعى قايشىلىقتا.
«پرەزيدەنت جولداۋدا ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇيلەستىرىپ, بىرگە جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ۇيلەسىم جوق. ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرەدى. ال كەلەسى كۇنى ۇكىمەت جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالار تاراتىپ, نارىققا قايتا اقشا قۇيادى. بۇل – گاز پەن تەجەگىشتى ءبىر مەزگىلدە باسۋمەن تەڭ. كولىكتى توقتاتقىڭ كەلەدى, بىراق ەكىنشى ادام جانىنداعى پەدالمەن گازدى باسىپ وتىر. ناتيجەسىندە, موتور قىزىپ, جۇيە كۇيىپ كەتۋى مۇمكىن نەمەسە ترانسپورت مۇلدە باسقارۋدان شىعادى», دەيدى ا. چەبوتاراەۆ.
«تازا پاراقتان» باستاۋ – دۇرىس قادام
ەكونوميست ايبار ولجاەۆ بولسا, باعا مەن تاريفتەرگە ەنگىزىلگەن موراتوري – ۋاقىتتى ۇزارتا تۇرۋدىڭ امالى سياقتى دەپ باعامدايدى.
«ۇكىمەت بۇل شەشىمدى ينفلياتسيانىڭ كۇرت وسۋىنەن قاۋىپتەنگەن سوڭ قابىلداعانى بايقالادى. شىن مانىندە, مەملەكەت نارىق تەتىكتەرىنە ارالاسپاۋى كەرەك ەدى. ءبىز بۇعان دەيىن ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ باعىتىندا ناقتى جارلىقتار دايىنداعانبىز, ياعني نارىق ءوزى رەتتەلۋگە ءتيىس بولاتىن. بىراق قازىرگى جاعدايدا باعانىڭ بىردەن شارىقتاپ كەتۋىنەن ساقتانۋ ءۇشىن وسىنداي ۋاقىتشا شارالار قولعا الىندى. ال ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى ءتيىمدى اسەرى ازىرگە بەلگىسىز», دەيدى ول.
دەسە دە, ساراپشى سالىق جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر ورگە باستايدى دەگەن پىكىر ايتتى. جاڭا كودەكستى «تازا پاراقتان» باستاۋ – وتە دۇرىس شەشىم. بۇل بيزنەسكە جاڭا تىنىس بەرەدى, بۇرىنعى قاتەلىكتەر مەن تەكسەرۋلەردى قايتا-قايتا مازداتا بەرمەيدى. امنيستيا مەن ءوسىمپۇلداردى ەسەپتەن شىعارۋ دا كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاقسى ىنتالاندىرۋ بولماق.
«ال يپوتەكا ماسەلەسىندە قايشىلىق بار. ءبىر جاعىنان, ۇكىمەت قىمباتشىلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ وتىر, ەكىنشى جاعىنان ارزان يپوتەكانى ۇلعايتۋ ارقىلى سۇرانىستى قايتا ارتتىرىپ, باعانىڭ وسۋىنە ءوزى تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. بۇل بەلگىلى ءبىر قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءلوببيى سەكىلدى اسەر قالدىرادى. قازىر كەرىسىنشە, يپوتەكالىق نارىقتى ءسال «سۋىتۋ» كەرەك ەدى. سوندا عانا تۇرعىن ءۇي باعاسى تومەندەۋ ۇردىسىنە تۇسەر ەدى. اۆتونەسيە باعدارلاماسىنا كەلسەك, بۇل دا قىمباتشىلىققا قارسى ساياساتپەن ۇيلەسە بەرمەيتىن شەشىم. جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە باعا قىسىمىنا قارسى جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا, كەيدە كەرىسىنشە, سۇرانىستى كۇشەيتىپ جىبەرۋى مۇمكىن», دەيدى ا.ولجاەۆ.
ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ تابىسى ارتۋعا ءتيىس
ەكونوميست مارات ابدۋراحمانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, تاريفتەردى توقتاتا تۇرۋ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسىنە اسەر ەتپەيدى. ويتكەنى جۇيەنىڭ ءوزى وزگەرمەيدى.
«مىسالى, يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ قىسقارۋى ەكونوميكاعا جانە تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا اسەر ەتپەيدى. ويتكەنى قازىرگى جاعدايدا 20 پايىزدان جوعارى مولشەرلەمەمەن بەرىلەتىن يپوتەكا كوپشىلىككە ارمان. يپوتەكا العان ادامداردىڭ سانى – شامامەن 140 مىڭ. ال تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج وتباسى سانى – 2 ميلليونعا جۋىق. سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. جالپى, ۇكىمەتتىڭ قابىلداپ جاتقان شارالارىن قىسقا دا, ۇزاق مەرزىمدە دە ءتيىمدى دەۋگە بولمايدى, سەبەبى جۇيەلى شەشىمدەر جوق. ەگەر ەڭبەكاقى, ونىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى جالاقى وسپەسە, وندا مۇنداي شارالار تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋعا جەتكىزەدى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى تابىس كوبەيمەسە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى دا جاقسارمايدى. دەمەك, حالىقتىڭ ماتەريالدىق جاعدايى ءبارىبىر وزگەرمەيدى. ەكونوميكا راسىندا ءوسىپ جاتسا, نەگە ەڭ تومەنگى جالاقى 155 دوللار عانا, ال كۇنكورىس دەڭگەيى 100 دوللار بولىپ تۇر؟ قارجى مينيسترلىگى سالىق تۇسىمدەرى ارتقانىن ايتىپ ءجۇر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 10 ترلن تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە 6 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى تۇسكەن. كەلەسى جىلى بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 15 جانە 9 ترلن تەڭگەگە جەتۋى كەرەك. بىراق بۇل قاعازداعى ءوسىم حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتپايدى. سالىق تولەمەيتىن, جۇمىس ورنىن اشپايتىن ينۆەستورلار ەلگە ەش پايدا اكەلمەيدى», دەيدى م.ابدۋراحمانوۆ.