قاشاندا قالا – حالقىنىڭ سالتاناتى, مەرەيى. دەمەك, وسى بيىك تالعامعا ساي ءساندى قۇرىلىسى, ءماندى ءومىرى ۇشتاسۋى قاجەت. وسى ورايدا تالدىقورعان قالاسى كۇن سايىن كوركەيىپ, جازدىڭ جادىراعان كۇندەرىندە اسەمدىگىمەن ايشىقتالىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن مادەني ورىندارى, التى قانات اقبوز ۇيلەردەگى ۇلتتىق ناقىشتاعى قىمىزحانالارى اپتاپ ىستىقتا حالىقتىڭ ءشول باساتىن, كەڭ تىنىستايتىن ورنىنا اينالعان. قالانىڭ از ۋاقىتتا وسىنداي ءسان-سالتاناتقا بولەنۋىنە وبلىس ورتالىعىنا اينالۋىنىڭ يگى اسەرى تيگەنى انىق. كوپ قاباتتى اسەم ۇيلەر, جاسىل جەلەك پەن القىزىل گۇلگە ورانعان كوشەلەر شاھارلىقتاردىڭ مەرەيىن وسىرسە, ونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ وزىندىك قولتاڭباسى بار ەكەنىن ەسكە سالادى. دەسەك تە, شاھار تۇراقتى دامۋدى باسىنان وتكەرۋمەن بىرگە جاعىمدى جاڭالىقتارىمەن دە ايقىندالعان. وسىنىڭ ءبارىن ورتاعا سالۋ, قالا حالقىنىڭ تالاپ-تىلەگىن زەرتتەۋ, ورىستەتۋ باياندى باستامالارعا ۇيىتقى بولاتىنى ءسوزسىز.
قازىرگى كۇنى ۇكىمەتتىڭ وڭىرلىك دامۋ ماسەلەسىنە بارىنشا ءمان بەرىپ وتىرعانى بەلگىلى. قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەرگەن قالا اكىمى ساكەن جىلقايداروۆ وسى جونىندە ايتا كەلە الدا تۇرعان ءمىندەتتەرگە جان-جاقتى توقتالدى. الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراماستان بيىلعى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ دەنى قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني دامۋىنا, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا جانە قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى, دەگەن اكىم كەلەسى كەزەكتە ينۆەستيتسيا تارتۋ, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بارىسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا ەكپىن بەردى.
بۇگىنگى كۇنى قالا بارلىق جاعىنان وركەندەپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى وڭ وزگەرىستەر ودان ءارى جالعاسىپ, بەكي تۇسۋدە. قالا بيۋدجەتىنىڭ ءتۇسىمى مولايىپ, ىلگەرىلەۋ تىركەلۋدە. جىل باسىنان قالا اكىمىنىڭ اپپاراتى 13 اكىمدىك وتىرىس, 17 اپپاراتتىق كەڭەس وتكىزىپ, ازاماتتاردىڭ 2727 ءوتىنىشى قارالىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانعان. قالا باسشىسى عانا 352 ادامدى قابىلداپ, ءارتۇرلى سۇراق بويىنشا تالاپ-ءتىلەكتەرىن قاناعاتتاندىرعان. سونداي-اق, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 5 ايىندا بارلىق سالا بويىنشا دامۋ بايقالىپ, بيۋدجەتكە 3 ملرد. 343 ملن. تەڭگە تولەم ءتۇسىپ, مەجە 32,9 پايىزعا اسىرا ورىندالىپتى.
اسەم استانانىڭ ءار كۇنىنە تاڭدانا قاراعان جەتىسۋلىقتار ودان ءوز ومىرلەرىنە ۇلگى بولاتىن تۇستارىن قابىلداۋدا. ويتكەنى, مۇندا ءوندىرىس دامىپ, وركەندەگەن. وتكەن مەرزىمدە ونەركاسىپتە 8,7 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلسە, بىرقاتار ءىرى كاسىپورىن وتكەن جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس كولەمىن ايتارلىقتاي ۇلعايتقانىن ايتۋعا بولادى. قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى بىرقاتار كاسىپورىن جۇمىس كولەمىن تومەندەتۋگە جول بەرگەنىمەن ءتيىستى شارالاردىڭ دەر كەزىندە قابىلدانعانىنان جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الماعانى دا ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنىڭ وڭ شەشىم تاپقانىن كورسەتەدى.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا دا ىلگەرىلەگەندىك بار. ءناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا 826 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلسە, بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 210,6 ملن. تەڭگەگە ارتىق. ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقسات ەتىلگەن. شاعىن كاسىپكەرلىكتەن بيۋدجەتكە 568,3 ملن. تەڭگە ءتۇسىپ, ول وتكەن جىلعىدان 12,1 پايىزعا ارتقان. تۇتىنۋشى تالعامىن زەرتتەۋ بارىسىندا بولشەك ساۋدا اينالىمى 6,5 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ وتىر. شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 26 نىسان سالىپ, پايدالانۋعا بەرگەنى دە جاقسى ءىستىڭ ءبىر پاراسى.
قالا بولاشاعىنا قاجەتتى تىڭ جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 6,9 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعانى دا حالىقتىڭ كۇنكورىسىن جاقسارتا ءتۇستى دەۋگە نەگىز بار. تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى جۇمىس تىڭعىلىقتى قولعا الىنىپ, بيىل جالپى الاڭى 11,5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, جۇزدەگەن وتباسى قونىس تويلارىن وتكىزدى. وسى ورايدا الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعاندار مەن مۇگەدەكتەردىڭ باسپانالى بولعانى قۋانىشتى.
جەتىسۋدىڭ اسەم شاھارى تالدىقورعاننىڭ كورىكتى كەلبەتىن ودان ءارى قالىپتاستىرۋعا بارلىق مۇمكىندىك جۇمىلدىرىلعان. سوڭعى جىلدارى قاراتال شاعىن اۋدانىنداعى كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر قاتارى كوبەيسە, كوگالداندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جاندانا تۇسكەن. سونداي-اق, كوممۋنالدىق سالادا وڭ وزگەرىستەر ورىن الىپ, سىرتقى بەزەندىرۋگە, قالا جولدارىن جوندەۋ مەن كوشە جارىعى جەلىلەرىن جاساۋعا اعىمداعى جىلى 1 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ, تياناعى كەلتىرىلگەنىن دە اتاپ ايتۋعا بولادى.
“جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا بيىل 7 جوبا بويىنشا 781,7 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 867 ادام جۇمىسقا تارتىلىپ, بارلىق باعىتتا جۇمىس قىزۋ جالعاسۋدا. جىل باسىنان بەرگى 2212 ادام جۇمىسسىزدىق بويىنشا ءوتىنىش بەرسە, قازىر ولاردىڭ 1468-ءى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. ال, مالىمەت بويىنشا 1 ماۋسىمدا 1014 ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلسە, ولاردىڭ 471-ءى قوعامدىق جۇمىسقا, 602-ءى قايتا كاسىپتىك وقۋعا جىبەرىلگەن. وسىلايشا قالاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەتىلگەن. “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جانە جول جوندەۋ جۇمىستارى دا جۇرتتى ريزاشىلىققا بولەدى. تۇرعىنداردىڭ از قامتاماسىز ەتىلەتىن توپتارىنا باعىتتالعان ءىس-شارالار مەن قولداۋعا ازاماتتار ءدان ريزا. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا وڭ ءوزگەرىس, ىلگەرىلەۋشىلىك جۇزەگە اسۋدا.
بيىل قالا بويىنشا ورتا مەكتەپتى 1200 تۇلەك بىتىرسە, ولاردىڭ 41-ءى “التىن بەلگىگە”, 12 مەكتەپ ءبىتىرۋشى ۇزدىك اتتەستاتقا قول جەتكىزگەن. سونداي-اق, 2487 بالعىن بالاباقشادا تاربيەلەنۋدە. قىلمىستىڭ الدىن الۋ, بالالار قۇقىعىن قورعاۋ, تاعى باسقا سالالار بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار ءوز تياناعىن تاپقان.
دەپۋتاتتار مەن قالا حالقى الدىندا اتقارىلعان جۇمىستاردى تولىق بايانداعان قالا اكىمى ساكەن جىلقايداروۆ ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ بارىسىنداعى ءار سالاداعى قىزمەتكەرلەرگە العىسىن ءبىلدىردى. كەلەسى كەزەكتە مىنبەرگە كوتەرىلگەن تالدىقورعان قالالىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ل.كاراليەۆا دا بيۋدجەتتى تولىقتىرۋداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەڭبەگىنە توقتالىپ, ونىڭ اتقارىلۋىنداعى اشىقتىققا ءمان بەردى. ءوز وي-پىكىرىن بىلدىرگەن قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى, اقساقالدار مەن قالا تۇرعىندارى وتكەن كەزەڭدەگى اتقارىلعان جۇمىستارعا كوڭىلدەرى تولاتىنىن, اكىمنىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق دەگەن باعا بەرىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەرگە دە توقتالدى.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
----------------------------------
سۋرەتتە: تالدىقورعان قالاسىنىڭ كورىكتى كەلبەتى.