اقپارات ايدىنىندا – «استانا اقشامى»!

ءبارى «اقمولا اقيقاتىنان» باستالدى

الدىمەن كەشەگىگە كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىز جاڭا داۋىرگە قادام باسقان شاق — 1990 جىلدىڭ قازان ايى. جۇرت ءارى-ءسارى كۇي كەشكەن الاساپىران كەزەڭدە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاتارى تاعى ءبىر شاعىن باسىلىممەن تو­لىقتى. «اقمولا اقيقاتى» دەگەن اتاۋمەن تۇڭعىش قالالىق قازاق گازەتى جارىق كوردى. بۇل بۇرىنعى تسەلينوگرادتا قازاق تىلىندەگى قالالىق دەڭگەيدەگى العاشقى باسىلىم ەدى. بۇعان دەيىن وڭىردە وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» («ارقا اجارى») مەن «قاراوتكەل» گازەتتەرى عانا شىعىپ كەلگەن.

سول تۇستا قالانىڭ رەسمي اتاۋى – تسە­لينوگراد, ال گازەتتىڭ «اقمولا» اتاۋىمەن شىعۋى تاريحي ادىلەتتىلىككە شاقىرعان رۋحاني يشارا ىسپەتتى. ۋاقىت تا كوپ ۇزاماي وسى اقيقاتتى تانىتتى, ارقانىڭ توسىندەگى شاھاردىڭ بايىرعى اقمولا اتاۋى رەسمي قالپىنا كەلدى. وسىلايشا, اتاۋ مەن مازمۇن قابىسىپ, باسىلىم قوعام­داعى جاڭعىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى.

گازەتتىڭ تۇڭعىش باس رەداكتورى — كەنجە جۇماعۇلوۆ. قازمۋ-دىڭ جۋرناليس­تيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, سول كەزدەگى تارتىپكە ساي جولدامامەن تسەلينوگرادقا كەلگەن جاس مامان وبلىستىق تەلەارنادا ءجۇرىپ-اق كوزگە تۇسەدى. قالالىق قازاق گازەتىن اشۋ قاجەتتىگى تۋعان ساتتە تاڭداۋدىڭ وسى تالاپتى جاسقا ءتۇسۋى تەگىن ەمەس-ءتى. كەزدەسۋدە ول گازەتتىڭ اتىن «اقمولا اقي­قاتى» دەپ قويۋدى ۇسىنادى.

«ەرتە مە, كەش پە, بۇل قالانىڭ بايىرعى اتاۋى قايتادى. ءبىز سول شىندىققا ىلەسۋىمىز كەرەك». ايتىلعان ءسوز اقيقاتقا اينالدى, رەداكتوردىڭ ءۋاجى ەل ۇمىتىمەن ۇندەستى.

العاشقى جىلدارى باسىلىمدى شا­عىن قۇرامداعى شىعارماشىلىق ۇجىم اپتاسىنا ءبىر رەت شىعاردى. الايدا ۇجىم شاعىن بولعانىمەن, ماقسات بيىك ەدى. تىلشىلەر باسىلىمنىڭ ءتورت بەتىنە قالانىڭ قات-قابات تىرشىلىگىن سىيدىردى, قوعامنىڭ كۇپتى كوڭىل كۇيىن شەرت­تى, ءتىل مەن رۋحانياتتىڭ مۇڭىن ايتتى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى قيىن­دىقتارعا قاراماستان, جاس ۇجىم جاريا­لىقتىڭ جارشىسى بولا ءبىلدى.

اقشامنىڭ باعىن اشقان باس رەداكتورلار

1997–1998 جىلدارى استانانىڭ ارۋ الماتىدان اقمولاعا كوشۋى, ارتىن­شا استانا اتاۋىنىڭ قابىلدانۋى باسىلىم­نىڭ جاڭا تىنىسىن اشتى. گازەتتىڭ بىرەر سانى «اقمولا اقشامى» اتالىپ, كەيىن «استانا اقشامى» دەگەن قازىرگى اتاۋىنا تۇراقتادى.

جۇماگۇل ساۋحات باس رەداكتور رەتىندە شىعارماشىلىق پەن مەنەدجمەنتتىڭ قوس قاناتىن قاتار كۇشەيتتى. الماتى مەن وڭىرلەردەن تاجىريبەلى قالامگەرلەردى تارتۋ ارقىلى ەلوردالىق رەداكتسيا رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى پىكىر الاڭى بولۋعا ۇمتىلدى. باسىلىم بەتىندەگى «SOS» سەكىلدى قوعامدىق ايدارلار, اشىق حاتتار مەن زەرتتەۋ ماتەريالدارى ناتيجەسىز قالمادى, كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ دەنى شەشىمىن تابۋعا بەت الدى.

كەيىنگى كەزەڭدە گازەت ءبىراز ۋاقىت «استانا حابارى» اتاۋىمەن شىقتى, ءيا, ماعجان سادىحان ۇلى باسقارعان تۇستا. باسىلىمدا ءوندىرىس, قالا شارۋاشىلىعى, ۋربانيزاتسيا تاقىرىپتارى تەرەڭدەي ءتۇستى.

تانىمال جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپ باسشىلىققا كەلگەندە باسىلىمدا ۇلتتىق مۇددە, مادەنيەت تاقىرىپتارى, ساياسي تالداۋ كەڭىنەن جاريالاندى. ول ءسوزى ءىرى, پايىمى سالماقتى اۆتورلاردى تارتىپ, ساراپتامالىق دۇنيەلەرگە سەرپىن بەردى.

بەلگىلى عالىم ءارى جۋرناليست امانتاي ءشارىپ جەتەكشىلىك ەتكەن جىلدارى باسىلىم تاريحي اتاۋىن ەنشىلەدى, «استانا اقشامىنا» قايتا ورالدى. «گازەت ىشىندەگى گازەتتەر» فورماتى («اينالايىن», «ايقاراكوز», «القوڭىر») وقىرمان اياسىن كەڭەيتتى (وسى تۇستا عوي ءبىزدىڭ دە «قاڭعالاقتاپ» اقوردالى شاھارعا كەلە قالىپ, گازەت تىلشىلەرىنىڭ قاتارىن تولىقتىرعانىمىز). امانتاي ءشارىپتىڭ عالىمدىعى, پاراساتى, ءبىلىم-بىلىگى باسى­لىم­نىڭ ءار نومىرىنەن ايقىن ءبىلىنىپ, سەزىلىپ تۇراتىن. ويتكەنى ول ءار ساننىڭ ءاربىر بەتىن مۇقيات قارادى, زەيىن سالدى, سالماقتىلىعىنا ءمان بەردى.

2010 جىلداردىڭ تۇسىندا گازەتتىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان قىزمەت­كەرلەردىڭ ءبىرى ەربولات قامەننىڭ باسشى­لىعى كەزىندە رەداكتسيانى سول جاعالاۋعا كوشىرۋ باستاماسى ىسكە استى.  اقوردا مەن «بايتەرەكتىڭ» ىرگەسىندەگى قازىرگى ورىن استانالىق باسىلىم مارتەبەسىنە ابدەن لايىق ەدى. نەبارى جيىرما بەس جاسىندا باسىلىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەربولات تىلەكقابىل ۇلى مەكەمەنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتىپ, تىلشى­لەردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن كوتەرۋگە ايتار­لىقتاي كۇش سالدى. باسىلىمنىڭ ساپاسىن دا نازاردان تىس قالدىرعان جوق, «بايتەرەك تۇبىندەگى باسقوسۋ», «ۇلت ۇپايى» سىندى ايتارى مول ايدارلار كوپشىلىكتىڭ ويىنان شىعىپ, ءۇن قوسۋلارىنا سەپ بولىپ جاتتى. اعا بۋىن مەن جاستاردىڭ ءتالىم-تاربيەگە تولى ساباقتاستىعىن دا ۇيلەستىرە بىلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز.

«اقشامدى» ارالىق كەزەڭدەردە اياعان ساندىباي, زەيىن الىپبەك سەكىلدى تاجى­ريبەلى جۋرناليستەر رەداكتورلىق مىندەت­تى اتقارىپ, تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتتى.

بەرىدەگى بەتبۇرىس

2017 جىلدان بەرى استانانىڭ باس باسىلىمىن ەركىن قىدىر باسقارىپ كەلەدى. ەل گازەتى – «Egemen Qazaqstan»-نىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن باسشى ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى ۇشتاستىرىپ, ساراپتامالىق قالىپقا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ۇجىمدا ايگۇل ۋايسوۆا, گۇلبارشىن وكەشقىزى, تولەن تىلەۋباي, امانعالي قالجان, گۇلميرا ايماعانبەت, قالياكبار ۇسەمحان ۇلى, رايحان راحمەتوۆا سىندى بەلگىلى قالامگەرلەرمەن قاتار شاپاعات ءابدىر, ينديرا ءبىرجانوۆا سياقتى جاس تولقىن وكىلدەرى بىرلەسە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

«استانا اقشامى» — ەلوردانىڭ ايناسى. بۇل باسىلىمنىڭ ءار بەتى ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, قوعامداعى وزگەرىستەردى ءدال, سالماقتى ءارى ۇلتتىق كوزقاراسپەن جەتكىزۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ ماقسات — وتىز بەس جىلدىق تاريحى بار باسىلىمنىڭ بەدەلىن ساقتاپ قانا قويماي, ونى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ. گازەت جاڭالىق جەتكىزۋشى عانا ەمەس, قوعامدىق پىكىردىڭ مىنبەرى بولۋى كەرەك», دەيدى باس رەداكتور.

ول جاستاردى جۇمىسقا تارتۋ باسىم باعىتتارى ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.

ء«داستۇرلى جۋرناليستيكا مەكتەبىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا بۋىن قالامگەرلەرىنە جول اشىپ وتىرمىز. بۇل — باسىلىمنىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا. جاس تىلشىلەر تاجىريبەلى ارىپتەستەرىمەن قاتار شىڭدالىپ, جاۋاپكەرشىلىگى بيىك شىعارماشىلىق ورتادا ءوسىپ كەلەدى», دەگەندى دە جەتكىزدى ەركىن قىدىر.

گازەتكە العاشقى تولقىنمەن قىزمەتكە كەلگەن عالىم قوجابەكوۆ – كوپ جىلدان بەرى باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى. ءار ءتىلشىنى قاجەت كەزىندە قولداپ-قولپاشتاپ, ەركەلەتىپ تە قوياتىن اعا جۋرناليست «اقشامعا» قاتىستى ايتارىن وسىدان ون جىل بۇرىن ارنايى كىتاپ قىلىپ تا شىعارعان. استانانىڭ جىلناماسىنا اينالعان گازەتتىڭ شيرەك عاسىرلىق شەجىرەسى سول جيناقتا تۇگەل باياندالعان دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.

بۇگىنگى تىلدەسۋدە دە ارىپتەسىمىز وتكەن­نەن سىر تارقاتتى:

«العاشقى ۇجىم شاعىن بولدى. ەدىل دەمەۋقۇلوۆ, جۇماگۇل ساتمۇحامبەتوۆا, ورىنباي بالمۇراتوۆ, بەيبىت وسپانوۆ, ايسۇلۋ قاسىموۆا, تۇرسىن ەسىلباەۆا, كۇلاش ءسادۋوۆا… ارقايسىسىنىڭ موينىندا ءبىر-ءبىر ءبولىمنىڭ سالماعى بولدى. ءبىز ساپاعا وزگەشە ءمان بەردىك. 1991 جىلى قالالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ازىن-اۋلاق قارجىنىڭ ءوزى رەداكتسياعا تىنىس بەردى. قاعاز تاپشى, بوياۋ جۇتاڭ, تەلەفون مەن فاكسكە كەزەك. سونىڭ وزىندە وقىرمانعا ادالدىق دەگەن ۇعىمنان تايعان جوقپىز.

1997–1998 جىلدارى اقمولاعا ەلوردا مارتەبەسى بەرىلگەندە گازەتتىڭ دە ءومىرى وزگەردى. الماتىدان, وڭىرلەردەن قانشاما قارىمدى قالامگەر كەلدى. جانبولات اۋپ­باەۆ, ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى, ەرعازى اسەمبەكوۆ, تورعايدان ءورىس ياشۇكىرقىزى, ورالدان تاڭاتار تولەۋعاليەۆ, جەزقاز­عان­نان ايقادىر تىلەۋوۆ, اتىراۋدان تەمىرحان رامازانوۆ, موڭعوليانىڭ بايول­گەيىنەن بەكەن قايرات ۇلى, كوكشەتاۋدان جانعالي حاسەنوۆ… وسىنىڭ بارلىعى رەداكتسيانىڭ مىنەزىن قالىپتاستىردى»,  دەيدى ول.

بۇگىندە «استانا اقشامى» گازەتى ەلور­دانىڭ باستى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز ءداستۇرىن زامان اعىمىنا ۇيلەستىرە جالعاستىرىپ كەلەدى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ءتول پەرزەنتى سانالعان باسىلىم ەلوردامەن بىرگە ءوسىپ, بىرگە شىڭدال­دى. گازەت قازىر «Elorda aqparat» مەدياحول­دينگى قۇرامىنا ەنىپ, باس ديرەكتور ولجاس سىدىقبەك باسشىلىعىمەن زاماناۋي اقپارات كەڭىستىگىنىڭ تالاپتارىنا ساي جۇمىس ىستەپ, ىزگى ءداستۇردى جالعاستىرىپ كەلەدى. قالا ءومىرىن قامتۋمەن شەكتەلمەي, رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي ماسەلەلەردى دە تالقىلايتىن باسىلىم مار­تەبەسىنە يە, ۇلتتىڭ ۇپايىن تۇگەندەيتىن رۋحانيات تاقىرىپتارى دا, تانىمدىق تاريحي ماقالالار دا تۇراقتى جاريالانادى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قاتىستى سىن ماقالالار دا ۇزبەي جارىق كورەدى.

ماسەلەن, «قالا مەن سالا», «الەۋمەت ساۋا­لى», «اللو, «استانا اقشامى»!» سياقتى ايدارلار ارقىلى وقىرمانمەن ەكىجاق­تى بايلانىس ورناپ, قالا تۇر­عىن­دا­رىن تولعاندىرعان پروبلەمالار گازەت نازارى­نان تىس قالمايدى. رەداكتسياعا تۇسكەن حاتتار, تۇرعىنداردىڭ ساۋالدارى نەگىزىندە كوپتەگەن وزەكتى ماسەلە كوتەرىلىپ, ءتيىستى مەكەمەلەردەن جاۋاپ الىنادى. كەيىنگى جىلدارى «استانا اقشامى» قالام تەربەگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرازى ناقتى ناتيجە بەرگەن جاعداي از ەمەس. مىسالى, گازەت جۋرناليستەرى شاھاردىڭ شەتكى ايماقتارىنىڭ جاعدايى, ەسكى ۇيلەردى جاڭارتۋ, ۇلەسكەرلەردىڭ پروب­لەماسى, قالا كوشەلەرىن كوگالداندىرۋ مەن تازالىق, يەسىز جانۋارلاردى باقى­لاۋ سياقتى ماسەلەلەردى الدەنەشە رەت قوزعادى. قالانىڭ كەيبىر شۇرق-تەسىك جولدارى, قوقىس تولعان جاشىك­تەرى, اشىق جاتقان قۇدىقتارى تۋرالى سىني ماتەريالدار جارىق كورگەننەن كەيىن جا­ۋاپتى ماماندار شۇعىل شارا قولدانىپ, كەمشىلىكتەر تۇزەتىلگەنى ءجيى بايقالادى. ەگەر كوتەرىلگەن ماسەلە دەر كەزىندە شەشىلمەسە, «اقشامدىق» تىلشىلەر سول تاقىرىپقا قايتا اينالىپ سوعىپ, رەسمي ساۋال جولداپ, جاۋاپ العانشا تىنبايدى. مۇنىڭ ءوزى «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ قوعامدىق باقىلاۋ تۇرعىسىنداعى ىقپالى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.

گازەتتىڭ قالامى كوممۋنالدىق تۇيت­كىلدەرگە عانا ەمەس, رۋحانيات ماسە­لە­­­لە­رىنە دە سەرگەك. ۇلتتىڭ مادەني قۇندى­لىقتارىن ۇلىقتاۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تاقىرىپتارى تۇراقتى قوزعالادى. ءبىر مىسال, «استانا اقشامىنىڭ» كەيىنگى جىلدارى كوتەرگەن باستامالارىنىڭ ءبىرى – ەلوردادا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆكە ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى. باسىلىم بەتىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ « ۇلى تۇلعا ەل تورىندە تۇرسا…» اتتى اشىق حاتى جاريا­لانىپ, وندا استانا قالاسىندا اۋەزوۆكە لايىقتى ءمۇسىننىڭ جوقتىعى سىنعا الىندى. گازەت ۇجىمىنىڭ وسى تاقىرىپتى تاباندىلىقپەن قاۋزاۋى ناتيجە بەردى, كوپ ۇزاماي قالا اكىمدىگى زاڭعار جازۋشىعا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ ءۇشىن اشىق كونكۋرس جاريالادى. ناتيجەسىندە, بىلتىر ەلوردا تورىندە مۇحتار اۋەزوۆ ەسكەرتكىشى بوي كوتەرىپ, حالىق يگىلىگىنە اينالدى.

تسيفرلىق داۋىردە گازەت ءداستۇرلى فورماتپەن قاتار, ەلەكتروندى پلاتفورمالاردا دا بەلسەندى بولۋعا قادام جاساپ وتىر. «استانا اقشامىنىڭ» عالامتورداعى سايتى تىڭ جاڭالىقتاردى جەدەل تاراتادى, PDF نۇسقاسى ۇسىنىلادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەسمي پاراقشالارى بار. بۇل ارقىلى باسىلىم قالا تۇرعىندارىمەن ونلاين بايلانىس ورناتىپ, جاستار اۋديتورياسىنا جاقىنداي ءتۇستى.

وتىز بەس جىلدىق تاجىريبە مەن قالىپ­تاسقان ءداستۇر – باسىلىمنىڭ باستى بايلىعى. الداعى ۋاقىتتا دا ەلوردانىڭ قازاق تىلىندەگى باس باسىلىمى وقىرمان سۇيىسپەنشىلىگىنەن اينىماي, ەل مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتە بەرەدى دەپ سەنەمىز. 

اسحات رايقۇل,

«Egemen Qazaqstan»