«سامۋراي قولىنىڭ جىلۋى» كىتابى مەن دەرەكتى ءفيلمىنىڭ اۆتورى باقتىباي ءجۇمادىلديننىڭ باستاماسىمەن پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەميادا «1945-1950 جىلدارى قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋعا ينتەرناتسيالانعان جاپونداردىڭ ۇلەسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى, دەپ جازادى Egemen.kz.
1945 جىلى 6 تامىزدا جاپونيا يمپەراتورىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس كەڭەستىك دەسانتتارعا قارۋ وتكىزدى. جاپونيا ءوز ساربازدارىن اسكەري تۇتقىن سانامايدى, زاڭسىز ينتەرناتسيالانعان دەپ ەسەپتەيدى. 1945 جىلعى 26 شىلدەدەگى پوتسدام دەكلاراتسياسىنىڭ توعىزىنشى تارماعىندا: «جاپون قارۋلى كۇشتەرىنە ولار قارۋسىزدانعاننان كەيىن بەيبىت جانە ەڭبەك ءومىرىن جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىمەن ءوز وشاقتارىنا ورالۋعا رۇقسات ەتىلەدى» دەلىنگەن.
يالتا ۋادەسىنىڭ كولەڭكەسىندە
الايدا بۇل تۇجىرىم تاريحي فاكتىلەرگە قايشى كەلەدى. ايتالىق, كسرو يالتا كونفەرەنتسياسى بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداپ, جاپوندىق اسكەري تۇتقىنداردى سوعىس اياقتالعاننان كەيىن وتانىنا قايتارۋ تۋرالى تارماقتى ورىندامادى. ونىڭ ورنىنا, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ 1945 جىلعى 23 تامىزداعى قاۋلىسىنا سايكەس, 500 مىڭنان استام جاپون اسكەري تۇتقىنى كسرو-عا اتتاندىرىلدى.
1945 جىلى 5 قازاندا سەمەي وبلىسىنىڭ جارما ستانتسياسىنا جاپوندىق اسكەري تۇتقىندارمەن العاشقى ەشەلون كەلدى. كونفەرەنتسيادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تاريح قالتارىسىندا قالىپ قويعان, ەندى ايتىلا باستاعان سول ءبىر كۇندەردى قايتا جاڭعىرتتى. جاپونيا مەن قازاق تاريحىنىڭداعى تىڭ مالىمەتتەردى زەردەلەۋگە ارنالعان بۇل جيىنعا قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, «اتامەكەن» ۇكپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا پالاتاسى, «قازاقتانۋ» عزي ۇيىمداستىردى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عالىمدارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, جەتەكشى قازاقستاندىق جانە جاپوندىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قازاقستان مەن جاپونيانىڭ عىلىمي جانە ىسكەر توپتارىنىڭ وكىلدەرى, ديپلوماتتار, قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. قاتىسۋشىلارعا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا پالاتاسى باسقارما توراعاسى, قازاقستاندىق تاراپتان قازاقستان–جاپونيا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كوميتەتىنىڭ تەڭ توراعاسى مۇرات قارىمساقوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ارنادى.
ءوز سوزىندە ول كونفەرەنتسيانىڭ سيمۆولدىق ماڭىزىن اتاپ ءوتىپ, 1945 - 1951 جىلدارى قازاقستانعا ينتەرنيرلەنگەن جاپون ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگى ەلدىڭ يندۋستريالىق قالىپتاسۋىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ, قازىرگى سەرىكتەستىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاعانىن ايتتى: «بۇگىنگى كونفەرەنتسيا تەرەڭ سيمۆولدىق مانگە يە. ءبىز 1945 - 1951 جىلدارى قازاقستانعا ينتەرنيرلەنگەن جاپون ازاماتتارىنا قۇرمەتىمىزدى بىلدىرەمىز. ولاردىڭ جانقيارلىق ەڭبەگى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى بولدى. ولار سالعان زاۋىتتار, جولدار, عيماراتتار مەن الەۋمەتتىك نىساندار - بۇل ەڭبەكتىڭ ەسكەرتكىشتەرى, دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ نىشاندارى. وسى تاريحي پاراق بۇگىنگى قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالدى», دەدى م. قارىمساقوۆ.
تاريحشىلار قازاقستانعا اكەلىنگەن جاپون اسكەري تۇتقىندارى مەن ينتەرن-تۇتقىن سانى 58 مىڭ 900 ادام بولعانىن انىقتاعان. 1945 جىلدىڭ 5 قازانىندا جاپون سولداتتارى تيەلگەن العاشقى ەشەلون سەمەي وبلىسىنا كەلگەن. كەيىن ولاردىڭ كوبىن (25 مىڭىن) قاراعاندى, جەزقازعان, شىعىس قازاقستان, الماتى وبلىستارىنا جونەلتكەن. بىراق ولارعا قاتىستى شىندىق «قۇپيا» دەگەن بەلگىمەن جاسىرىلعان.
تۇتقىندار سالعان تۇرعىن ءۇي
قوستانايلىق تاريحشى رۋسلان بەكماعامبەتوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە 1945 جىلى 5 قىركۇيەكتە قۇرىلعان لاگەر اۋەلى قاراعاندى وبلىسىندا بولعانى ايتىلعان. ونىڭ ايتۋىنشا 1946 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا لاگەردى الماتىعا كوشىرگەن. بىراق جاپون تۇتقىندارىنىڭ قالادا قاشان پايدا بولعانىن كورسەتەتىن وزگە دە دەرەكتەر بار. قازاق سسر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اسكەري تۇتقىندار جانە ينتەرن-تۇتقىندارمەن جۇمىس جونىندەگى ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى اندرەي چەرنوۆ 1990 جىلداردىڭ باسىندا جەرگىلىكتى گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا جاپون تۇتقىندارى الماتىدا كۆانتۋن ارمياسى كاپيتۋلياتسياسىنان ەكى-ءۇش اي وتكەن كەزدە, ياعني 1945 جىلدىڭ اياعىندا پايدا بولعانىن ايتقان. الماتىدا جاپون اسكەري تۇتقىندارىنىڭ قولىمەن جىبەك جولى داڭعىلىنداعى عالىمدار ءۇيىنىڭ عيماراتى, سونداي-اق قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ وڭتۇستىك كورپۋسى سالىندى. ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ەڭ تانىمال ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ۇلكەن الماتى كانونىنىڭ شاتقالىنداعى 14 كم ۇزىندىقتاعى تانىمال تۋريستىك مارشرۋت بولدى. ساقتالعان ەستەلىكتەرگە قاراعاندا, جاپوندىق اسكەري تۇتقىندار ۇقىپتىلىعىمەن جانە تارتىپتىلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن: ولار ارقاشان تازا كيىنگەن, كازارمالاردا ءمىنسىز ءتارتىپ ساقتاعان جانە زاتتارعا ۇقىپتى قاراعان. ولار باراكتاردىڭ جانىنداعى بوس جەرلەرگە گۇل وتىرعىزىپ, قيار, قىزاناق, كۇنباعىس جانە ءتىپتى قاۋىن وسىرەدى. جاپون تۇتقىندارىن ەلىنە قايتارۋ جۇمىسى 1945 جىلى باستالدى. 1950 جىلدىڭ 22 ساۋىرىندە سسسر رەپاترياتسيانىڭ اياقتالعانىن رەسمي جاريالادى. بىراق تۇتقىنداردىڭ كوبى وتانىنا ورالمادى. جۇزدەگەن تۇتقىن اشتىق پەن ازاپتان, اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولدى. ال ازداعان بولىگى ۇيلەنىپ, سسسر-دا قالۋدى ۇيعارادى.
جاپوندار جەرلەنگەن ءۇش زيرات
ءبىرى – ورتالىق قورىمدا. مۇندا 145 جاپون تۇتقىنى جەرلەنگەن. تاعى ءبىر زيرات – ەسكى ىلە جولى بويىندا. وندا جەرلەنگەن 38 اسكەردىڭ 36-سىنىڭ سۇيەگى كەيىن جاپونياعا جەتكىزىلگەن. دەگەنمەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن الماتىنىڭ ايبىنىن اسقاقتاتىپ تۇرعان عيماراتتاردىڭ ءبىرازىندا جاپون تۇتقىندارىنىڭ قولىنىڭ تابى قالعانىن تاريح ايعاقتاپ تۇر.
ناقتىلاساق:
تەمىرتاۋ قازاق مەتاللۋرگيا كومبيناتى;
جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتى;
وسكەمەن مىرىش زاۋىتى;
اششىساي پوليمەتالل كومبيناتى;
لەنينوگورسك پوليمەتالل كومبيناتى;
تەكەلى قورعاسىن كومبيناتى;
قاراتاۋ تاۋ-كەن حيميا كومبيناتى;
قاراعاندى كومىر ترەستى;
سونداي-اق باتىس قازاقستاننىڭ بىرقاتار مۇناي كاسىپورىندارى سالىندى.
بۇدان باسقا, بەس جىل ىشىندە ولار جول, تەمىرجول تارماقتارى, كوپىرلەر, سۋ توراپتارى, قوسالقى ستانسالار, سۋ مۇنارالارى, ۇيلەر, عيماراتتار, كەشەندەر, الەۋمەتتىك-مادەني ماقساتتاعى وبەكتىلەر, اۋەجايلار, تەمىرجول ۆوكزالدارى, ستانتسيالار, فابريكالار مەن زاۋىتتار, شاحتالار, ترەستتەر, كومبيناتتار, جۇمىسشى پوسەلكەلەرى مەن قالالار سالدى.
تورەتام-لەنينسك-بايقوڭىرداعى قۇرىلىستى باستاپ, ولار عارىشتىق ايلاقتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, قازاقستاندى العاشقى عارىشتىق دەرجاۆاعا اينالدىردى.
ولار بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان ماڭىزدى, ساۋلەتتىك كورىكتى الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار. اتاپ ايتساق, ۇعا عيماراتى, ۇعا عىلىمي ينستيتۋتتارىنىڭ عيماراتتارى, اكادەميكتەر ءۇيى, ازتم, الماتى اۋەجايى, قاراعاندى, تەمىرتاۋ, بالقاش, جەزقازعان قالالارىنداعى مادەنيەت سارايلارى مەن ۇيلەرى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 60-تان استام جاپون كومپانياسى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل جاپون بيزنەسىنىڭ ەلىمىزگە دەگەن سەنىمى مەن ۇزاق مەرزىمدى قىزىعۋشىلىعىنىڭ ايقىن دالەلى.
ءوز سوزىندە مۇرات قارىمساقوۆ 2025 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا پالاتاسى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇيىمداستىرعان جاپونياداعى ىسكەرلىك ميسسيا تۋرالى دا باياندادى.
قازاق دەلەگاتسياسى JICA, JETRO, JCCI, METI جانە Marubeni, Itochu, Sumitomo, Mitsui, Mitsubishi, Toyota Tsusho, Sojitz, Inpex سياقتى جەتەكشى كورپوراتسيالاردىڭ وكىلدەرىمەن بىرقاتار جەمىستى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ميسسيانىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان–جاپونيا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كوميتەتىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, ەكى تاراپتان كوميتەتتىڭ تەڭ توراعالارى سايلانىپ, بولاشاق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالدى.
كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىنا سايكەس تاراپتار ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە, ەنەرگەتيكا, كولىك, ونەركاسىپ جانە ورنىقتى دامۋ سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى قولداۋعا, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ۋاعدالاستى. جاپون تاراپىنان قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا پالاتاسىنا جاپونيانىڭ شوب-تارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا قازاقستاندىق كومپانيالاردى تارتۋ بويىنشا سەرىكتەس بولۋ ۇسىنىسى جاسالدى. سونىمەن قاتار, جاپون تاجىريبەسىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى – كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, كادرلار دايارلاۋ جانە وڭىرلىك وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ء«بىر اۋىل — ءبىر ءونىم» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا مۇرات قارىمساقوۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستان مەن جاپونيانى ورتاق قۇندىلىقتار - ەڭبەكقورلىق, تاريحقا قۇرمەت, بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلىس بىرىكتىرەدى. بۇل كونفەرەنتسيا تەك وتكەنگە تاعزىم عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاڭا بۋىن كاسىپكەرلەرى, عالىمدارى مەن ديپلوماتتارىنا ءبىر-بىرىمەن پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەردى.