ناۋرىز بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ مەرەكەسى

ناۋرىز – جىلدىڭ ءارى كوكتەمنىڭ ءبىرىنشى ايى. ماعىناسى: پارسىنىڭ «ناۋ» – جاڭا, «رۋز» – كۇن, ياعني «جاڭا كۇن» دەگەن سوزىنەن شىققان. ناۋرىز اتاۋى ءبىر-اق كۇن جونىندە ايتىلعانمەن ول تولىق اي اتىن يەلەنگەن. ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى كۇن مەن ءتۇن تەڭەسىپ, جاڭا جىل كەلەدى. ناۋرىزدى جىل باسى, كوكتەم باسى, مەرەكە باسى دەپ سانايتىن حالقىمىز – « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنى (22 ناۋرىز) مەرەكە رەتىندە اتالىپ وتەدى.    شىعىستىق دانىشپاندار ماحمۇت قاشقاري, ءابۋ رايحان بيرۋني, ءا.فەردوۋسي, ءا.ناۋاي, و.حايامنان باستاپ, قازاقتىڭ اباي, ءاليحان, احمەت, مiرجاقىپ, ساكەن سىندى عۇلامالارى دا ناۋرىز تۋرالى ەڭبەكتەر, ولەڭدەر, ۇلاعاتتى سوزدەر جازىپ قالدىرعان. ناۋرىز شىعىس ەلدەرi ءۇشiن – بiرلiكتiڭ, تاتۋلىقتىڭ, ەڭبەكتiڭ, كوكتەمنiڭ, iزگiلiكتiڭ, باقىتتىڭ مەرەكەسi رەتiندە تويلانعان. سوندىقتان دا بولار, بۇل كۇنi شاتتانبايتىن, قۋانبايتىن, مەيiرلەنبەيتiن ادام بولماعان. بۇل كۇنi جاقسى تiلەك تiلەۋ, قۇتتىقتاۋ, كەشiرiم جاساۋ, تابىسۋ سياقتى ادامگەرشiلiك قاسيەتتەر كورiنiس تاۋىپ, كەيiنگi ۇرپاقتار سونداي جاقسى ونەگەدەن ۇلگi العان. ناۋرىز كوجە دىنمەن ۇندەسەدi قازiرگi كۇندەرi ناۋرىز مەرەكەسiن «جاقسى بيدعات» دەپ تانۋعا بولا ما دەگەن سىڭايداعى سۇراقتار ءجيى كەزدەسiپ جاتادى. حانافي مازحابىنىڭ شارتتارىمەن ناۋرىز مەرەكەسiن جاقسى بيدعات دەپ تانۋعا تولىق نەگiز بار. سەبەبi, اتاقتى يمام اعزام قۇقىقتىق مەكتەبiندەگi ۇكiم بەرۋدiڭ جەتi قاينار كوزiنiڭ بiرi – «ادەت-عۇرىپ» بولىپ تابىلادى. بۇگiنگi داستۇرiمiزدەگi ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ يسلامعا ەشقانداي الا-بوتەندiگi جوق. ماسەلەن, ناۋرىز مەرەكەسiندە دايىندالاتىن «ناۋرىز كوجەنiڭ» يسلام مادەنيەتiندەگi «اشۋرا تاتتiسiمەن» مازمۇنى بiر. نۇح (ع.س.) كەمەدەن قاۋىمىمەن جەرگە تۇسكەندە دوربانىڭ تۇبiندە تام-تۇم قالعان ءتۇرلi داقىلداردى قازانعا سالىپ پiسiرiپ, سودان «اشۋرا ءتاتتiسiن» جاساعان. ءاربiر جىلى مۇسىلماندار اشۋرا مەرەكەسi كۇندەرi «اشۋرا ءتاتتiسiن» جاساپ, بiر-بiرiن قوناق ەتەدi. قازاقتار دا ناۋرىز مەرەكەسiندە قىستان قالعان دوربانىڭ تۇبiندەگi ءدان-داقىلدان «ناۋرىز كوجە» دايىنداپ, جۇرتىنا ءدام تاتتىرادى. ياعني,  قازاقتىڭ ناۋرىز كوجە دايىنداۋ ءداستۇرi يسلام دiنiنiڭ جورالعىلارىنا نەگiزدەلگەن. «بايلىق – بايلىق ەمەس, بىرلىك – بايلىق» دەگەن ناقىل ءسوز بار اللا تاعالا ادامزات بالاسىن: «بولىنبەڭدەر», – دەپ باۋىرمال بولۋعا بۇيىرعان. پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ءۇش ادام جايلى سۇراما, ولار: «جاماعاتتان بولىنگەن كىسى, باسشىعا قارسى شىققان ادام, كۇنا جاساعان كۇيىندە كوز جۇمعان پەندە», دەپ ەسكەرتتى. يمام ءبۋحاريدىڭ, باسشىعا باعىنىپ, ب ۇلىك شىعارماۋدى ۇگىتتەۋىندە ۇلكەن ءمان بار. اتا-بابالارىمىز: «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى. التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى», – دەپ تەككە ايتپاعان. وسىناۋ الماعايىپ زاماندا مۇسىلمانداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەل يگىلىگى مەن بىرلىگى سەكىلدى ورتاق ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋ باستى نازاردا بولماق. راسىندا دا, جەرى كەڭ, ال سانى از قازاق حالقىنا اۋىزبىرشىلىك كەرەك. مەيرامدا مەيىرىم مەن كەشىرىمدى بولۋ ءدىنىمىز  ءاربىر پەندەگە مەيىرىمدى جانە كەشىرىمدى بولۋدى بۇيىرادى. بۇل شىن مانىندە, حالىقتىعىمىزعا, ەلدىگىمىزگە ەجەلدەن بەرى وتە جاقىن ماسەلە دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قاسيەتتى قۇران كارىمدە بىلاي دەيدى: «كەشىرىم جولىن ۇستا, دۇرىستىققا بۇيىر, بىلمەستىكتەن اۋلاق بول» (اعراف-199). يسلام بىزدەن ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋدى نەمەسە ءتۇرلى اعىمعا ءبولىنىپ, كەيبىر ءدىني-ساياسي توپتىڭ قولشوقپارى بولىپ, ب ۇلىك شىعارۋدى ەمەس, كەرىسىنشە قوعامداعى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ۇستانۋدى بۇيىرادى. ءسوزىمىزدى پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مىنا ءبىر حاديسىمەن اياقتايىق: «سەندەرگە بىرگە بولۋلارىڭدى وسيەت ەتەمىن. ءبولىنىپ شىعۋدان وتە قاتتى ساق بولىڭدار. سەبەبى, شايتان جەكە باسىنا ءومىر سۇرگەن كىسىگە جاقىن بولادى. بىرگە بولعان ەكى ادامنان الىس تۇرادى. كىمدە-كىم ءجانناتتىڭ ءدال ورتاسىندا ءومىر سۇرگىسى كەلسە, بىرگە بولۋعا ءمان بەرسىن» (تيرميزي, ءفيتان 7). اعاش وتىرعىزۋدىڭ ساۋابى مول حالقىمىزدىڭ تاراپىنان ناۋرىز مەرەكەسiندە ادامدارعا عانا ەمەس, تابيعاتقا دا ەرەكشە قامقورلىق جاسالىپ وتىرعان. ول جونىندە دانا حالقىمىز: ء“بىر تال كەسسەڭ, ون تال ەك”  دەگەن قاناتتى ءسوز قالدىرعان. مۇنى يسلام دiنi ەرەكشە قولدايتىن ءداستۇر دەۋگە بولادى. اسىل دiنiمiزدە تابيعاتتى ايالاۋ جانە ونى قامقورلىققا الۋ جايىندا  پايعامبارىمىز (س.ع.س)  تاراپىنان كەڭىنەن ايتىلىپ وتكەن. حاديستە: «قيامەت-قايىم باستالعان كەزدە كiمنiڭ قولىندا بiر قۇرما اعاشىنىڭ كوشەتi (تال شىبىعى) بولسا, قيامەت بولماستان بۇرىن وتىرعىزۋعا كۇشi جەتسە دەرەۋ وتىرعىزىپ ۇلگەرسiن». «بiر مۇسىلمان بiر اعاش وتىرعىزسا نەمەسە بiر نارسە ەكسە جانە ودان بiر قۇس, بiر ادام نەمەسە جانۋار جەسە, ول ادام ءۇشiن ساداقا  بولىپ ەسەپتەلەدi».  Iشiمدiككە جول بەرiلمەۋi قاجەت ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiنiڭ وزگە ۇلتتاردىڭ جاڭا جىلىنان بiر ەرەكشەلiگi – ءتان تازالىعىنا عانا ەمەس, جان تازالىعىنا دا ۇلكەن ءمان بەرiلەدi. ياعني, ناۋرىزدا  iشiمدiككە جول بەرiلمەۋى كەرەك. بۇگiندە ناۋرىزعا قاتىستى كەيبiر جيىنداردا iشiمدiكتەرگە جول بەرiلiپ جاتاتىنى ارا-كىدىك كورىنىس بەرىپ جاتادى. «اراقتان ساقتانىڭدار, ول بارلىق جاماندىقتىڭ كiلتi» دەلiنگەن قۇران كارiمدە.  پايعامبارىمىز (س.ع.س) اراققا قاتىستى ون نارسەگە لاعىنەت ايتتى: جاساۋشىعا, جاساتۋشىعا, iشكەنگە, iشكiزگەنگە, كوتەرگەنگە, كوتەرتكەنگە, ساتۋشىعا, ساتىپ الۋشىعا, سىيعا تارتۋشىعا, اراقتى ساتىپ اقشاسىن پايدالانعانعا. سوندىقتان, ءاز-ناۋرىزدا اراق-شاراپقا جول بەرiلمەگەنi ءلازiم. بىرلىك – ءبىزدىڭ باستى ۇستانىمىمىز. «التاۋى الا» ەلدىڭ الداعى ۋاقىتتان الارى از. «تورتەۋى تۇگەل» ەلدىڭ بولاشاعى زور. بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن بولۋى بۇگىنگى بىرلىگىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. بىرلىگىمىزگە بەكەم بولساق, بولاشاعىمىز باياندى, بەرەكەلى بولارى حاق. ناۋرىز مەيرامى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ زور ىقىلاسپەن تويلاناتىن ناعىز حالىقتىق سيپاتتاعى سالتاناتىنا اينالدى. ۇلىس وڭ بولسىن, اعايىن! مۇحامەدجان قاجى ەستەمIروۆ, ماگيستر.