اتا تاريحتىڭ تارلانبوز شابىسىندا “كەشە”, “بۇگىن” جانە “ەرتەڭ” دەپ اتالاتىن ءۇش ۇلى بولىك بولادى. ولار ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز, ءبىر مەزگىلدە بولەك-بولەك, تاعى ءبىر مەزەتتە ءبىرتۇتاس عۇمىر كەشىپ, تاعىلىم مەن تانىمنىڭ, پاراسات پەن پايىمنىڭ تۇنىعىنان ادامزات بالاسىنىڭ ءشولىن قاندىرىپ وتىرادى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلدارىنا بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن كوز سالعاندا, وسى ۇلى قاعيدات بىردەن كوزگە شالىنادى.
وتكەنگە وي جۇگىرتىپ, وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى قازاقستاندى كوز الدىمىزعا ەلەستەتسەك, ەڭ الدىمەن اۋمالى-توكپەلى ەكونوميكا, ساياسي بەلگىسىزدىك, سانسىراتقان تاپشىلىق, جۇمىسسىزدىق, باعانىڭ قۇنسىزدانۋى, كۇيرەگەن شارۋاشىلىق ت.ت. ەسىمىزگە تۇسەدى. بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنىڭ تەمىر قۇرساۋىنان بوسانىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقان ەلىمىزدە دامۋدىڭ جاڭا جولىن تاڭداۋ قاجەتتىگى تۇردى. وسى ءبىر جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ءزىل باتپانداي اۋىر مىندەت ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ موينىنا جۇكتەلدى.
الدىمەن ەلدەگى جاعدايدى تۇراقتاندىرىپ, تەز ارادا نارىقتىق قاتىناسقا كوشۋ كەزەك كۇتتىرمەس شارۋا بولاتىن. “ساياسي بەلگىسىزدىك پەن ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدىڭ, قارجىلىق بىلىقتىڭ اسا اۋىر جىلدارىندا بارلىعىن جاڭادان باستاۋ كەرەك بولدى, – دەپ جازادى ن.نازارباەۆ “عاسىرعا تۇرارلىق ون جىل” اتتى كىتابىندا, – ءبىزدىڭ ستراتەگيا ەكونوميكالىق قالىپتاسۋدى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرعان ەلدەردىڭ كلاسسيكالىق تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن. بىراق بۇل ازدىق ەتتى, سەبەبى ەلىمىزدىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ قاجەت ەدى. قازاقستانعا وزىندىك جول ىزدەۋ كەرەك بولدى. قازاقستاندىق جول”.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى اسا اۋىر كەزەڭ ەدى. ءوندىرىس ءونىمىن شىعارۋ جارتىلاي قىسقاردى. ەكونوميكاداعى تولەمدىك قارىز رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىنە تەڭەلدى. نەسيەلىك مولشەرلەمە 400, جىلدىق ينفلياتسيا 2500 پايىزعا جەتتى. ەلدەگى كاسىپورىنداردىڭ جارتىسىنان استامى ءوز شىعىنىن وتەي الماي بانكروتقا ۇشىرادى, ورتاشا جالاقى ەكى ەسەگە, ال ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى ءتىپتەن 90 پايىزعا ءتۇستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىس وتىز پايىزعا قۇلدىراسا, كولىك تاسىمالداۋ ەكى ەسەگە ازايدى.
ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى, الەۋمەتتىك قاجەتتىلىككە بولىنەتىن قارجىنىڭ تاپشىلىعى حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىردى. زەينەتاقى مەن وتەماقى تولەۋگە قارجى جەتپەدى, ەلدىڭ جالاقىسى ايلاپ كەشىكتىرىلدى. وسىنداي ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتار دەموگرافيالىق جاعدايعا دا اسەر ەتتى. ميگراتسيالىق ءۇردىستەر كۇشەيدى, قازاقستاننان قونىس اۋدارۋشىلار سانى ەسەلەپ ءوستى. سول جىلداردى: “قازاقستان ارتى قايدا اپارىپ سوعارى بەلگىسىز ەكونوميكالىق قىسىم (كوللاپس) جاعدايىندا تۇرعان ەدى”, – دەپ سيپاتتايدى ەلباسى. قازىر ءبىز سول كەزدەگى جاس مەملەكەتتىڭ ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىندا تۇرعاندىعىن بار بولمىسىمىزبەن تۇتاس سەزىنىپ, اشىق تۇردە ايتا الامىز.
سول قىسىلتاياڭ شاققا قاراماستان ۇلت كوسەمى ن.ءا.نازارباەۆ ازات ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان العاشقى كۇننەن-اق قازاقستاندا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ مەن ءبىلىم سالاسىن الەمدىك ستاندارتتارعا ساي رەفورمالاۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى. ءتاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدە ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنگەن ەلباسى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان وسى سالاعا بارىنشا قولداۋ كورسەتتى.
حالقىمىزدىڭ “بىلەكتى – ءبىردى, ءبىلىمدى – مىڭدى جىعادى” دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن, ءبىلىمنىڭ شىندىعىندا دا باعا جەتپەس ۇلكەن رۋحاني قارۋ ەكەندىگىن, تەك رۋحاني قارۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اسا زور وندىرگىش كۇش ەكەنىن ول تەرەڭ ءتۇسىندى. راسىندا دا, ءبىلىمنىڭ قۋاتىنا تەڭ كەلەتىن باسقا يدەيالىق-رۋحاني كۇش, قۋات كوزى جوق ەكەنى باياعىدان بەلگىلى. سوندىقتان دا, كۇللى الەمدىك جاڭا يدەولوگيا ەڭ الدىمەن ءبىلىم كۇشىنە ارقا سۇيەيدى. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ بىلىمگە نەگىزگى باسىمدىق بەرىپ وتىرعانداعى باستى سەبەبى سودان. ويتكەنى, ءبىلىم – تەك عىلىمنىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تاسى ورگە دومالاعان ەڭسەسى بيىك ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت بولۋدىڭ كۇرەتامىرى, ەل دامۋىنىڭ التىن ارقاۋى. ءبىلىم بار جەردە دامۋ, جەتىلۋ, كەمەلدەنۋ ءۇردىسى ءبىر ساتكە تولاستامايدى. تابىستىڭ كوزى, جاقسى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءتۇپ قازىعى بىلىمدە جاتقانىن ۇلى اباي دا جاقسى ايتقان: “بالاڭ ءبىلىمدى, پاراساتتى بولسىن دەسەڭ, مالىڭدى اياما”, – دەيدى ول. ءوز ۇلتىنىڭ باقىتتى بولاشاعىن, كەمەل كەلەشەگىن ويلاعان, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات ەتكەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەڭ الدىمەن ەلگە تەرەڭ ءبىلىم كەرەك ەكەنىن جۇرتتان بۇرىن اڭعارىپ, ەرتە تۇسىنگەن تۇعىرلى تۇلعا بولدى.
قاي جەردە دە, قاشان دا تۇڭعىش بولۋدىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, ءبىرىنشى بولىپ جول سالۋ, ءبىرىنشى بولىپ جەڭىسكە جەتۋ, ءبىرىنشى بولىپ بايگەدەن كەلۋ, ءبىرىنشى بولىپ شارشى الاڭعا شىعۋ, ءبىرىنشى بولىپ تەرەڭگە ءۇڭىلۋ, ءبىرىنشى بولىپ بيىككە كوتەرىلۋ ت.ت. سەكىلدى ءبىرىنشى بولۋلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ۇلكەن تاۋەكەلدى قاجەت ەتەتىن ەرلىكتىڭ نىشانى ىسپەتتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىرىنشى بولىپ تەپكىسى تاستاي قاتتى, تەگەۋرىنى سوم تەمىردەي مىقتى يمپەريالىق قۇرىلىم بيلىگىنە دەر كەزىندە ەرەكشە مىنەز تانىتۋ, قىر كورسەتۋ, ولارمەن تەڭ دارەجەدە سويلەسۋ, ءسويتىپ بوداندىقتىڭ سور باتپاعىندا باتىپ جاتقان تۋعان ەلىڭدى ءبىرىنشى بولىپ ازاتتىقتىڭ اق جولىنا باستاۋ, الاڭى كوپ الاساپىران زاماندا ايبىندى دا ايبارلى ارەكەتتەرگە بارۋ – ەرەن ەرلىك دەرلىك. وعان قوسا قازاقستان سەكىلدى كوپەتنوستى, كوپمىنەزدى, كوپپيعىلدى كەڭەستىك “قىزىل يدەولوگيانىڭ” قاسىرەتىن مولىنان كورگەن, ونىڭ ازابىن مەيلىنشە كوپ تارتقان ەلدە مۇنداي تاريحي ماڭىزدى تاۋەكەلگە, ساياسي باتىلدىققا بارۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە, جۇگى دە ايرىقشا سالماقتى. وسى ايتقانىمىزدى جاڭارعان قازاقستانداعى بۇكىل ەلدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم ساياساتى ماسەلەسىنە بايلانىستى زەردەلەسەك, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى قايراتكەرلىگىمەن ۇندەسكەندىگىن, كورەگەندىگى دانالىعىمەن تۇتاسقاندىعىن بۇگىندە ءار تاراپ تا, شارتاراپ تا تولىق سەزىنگەن.
ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق ەلدىڭ نازارىن اۋدارىپ, قولداۋىنا يە بولعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاقستانداعى ءبىلىمدى بىلىكتى ەتۋ ساياساتى. بىلە-بىلگەنگە بۇل اسقان بولجامپازدىقتىڭ كورىنىسى. ەل ەگەمەندىگىن باياندى ەتۋدە وقۋ-ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە ءتۇسىنگەن ەلباسى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان, وسى سالاعا تياناقتى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
ول بۇگىنگى تاڭداعى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق ەلدەرىندە بەلەڭ العان ەكونوميكالىق داعدارىس اسەر ەتىپ وتىرعان جاعدايدىڭ ءوزىندە ءبىلىم سالاسىنا بەرىلگەن قارجىنى ازايتپاۋ ءجونىندە ۇكىمەتكە ءتىكەلەي تاپسىرما بەردى. نەگە؟ سەبەبى, كەڭ بايتاق ەلىمىزدى وركەنيەت دامۋىنا ىلەستىرۋ ءۇشىن, قويناۋىندا جاتقان ەن بايلىقتى ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن قازاق جۇرتى جاڭا زامان تەحنولوگيالارىن مەڭگەرۋى قاجەت. ال, جاڭا زامان تەحنولوگيالارىن مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبىلىمدى, بىلىكتى مامانداردى مولىنان ازىرلەۋ ەش ۋاقىتتا كوپتىك ەتپەيتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى جاس وسكىن – ەلىمىزدە قابىلدانعان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىراتىن بولاشاق مامان. ول – ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى. سوندىقتان, بۇگىنگى جاھاندانۋ ۇردىسىنە ءۇن قوسىپ, كەزەڭدىك شەكتەۋلىككە بارماي, توماعا-تۇيىقتالماي, يكەمدىلىكپەن, ۇتقىرلىقپەن العا جىلجىپ كەلە جاتقان دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىلىم جۇيەلەرىن ۇلگى ەتىپ, كەرەك بولسا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مەكتەبىمىزدىڭ ۇلى مۇراتىنا ساي بۇدان ءارى دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالارى مەن باعدارلامالارىن ۇسىنۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەدى. ەلباسى وسى ماڭىزدى ءماسەلەنى دەر كەزىندە اڭعارا ءبىلدى. مىنە, ورتا ءبىلىمدى اقپاراتتاندىرۋ, دارىندى بالالاردى تابۋ, وقىتۋ مەن ونى دامىتۋ, سونىڭ العاشقى باستاماسى – پرەزيدەنتتىك “دارىن” باعدارلاماسى, ودان كەيىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا ماماندارىن دايارلاۋعا ارنالعان 1993 جىلعى “بولاشاق” حالىقارالىق باعدارلاماسى سەكىلدى مەملەكەتتىك ماڭىزى زور جوبالار دۇنيەگە كەلدى. بۇل باعدارلامانىڭ ءالى كۇنگە جەمىستى تۇردە جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقاندىعى كوڭىلگە ەرەكشە قۋانىش ۇيالاتادى.
بۇگىندە ەلىمىز “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا جىلىنا 3000-نان استام جاس جەتكىنشەككە الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. بۇل – ەلىمىز جاستارىنىڭ ەرتەڭىنە سەنىمىن ارتتىرادى. راسىندا, ءبىلىمنىڭ نەگىزىندە بولاشاققا دەگەن شىنايى سەنىم مەن ۇكىلى ءۇمىت, ءوز حالقىنا دەگەن ىزەت-قۇرمەت پەن قادىر-قاسيەت جاتقانىن ەلباسى جاقسى ءتۇسىندى. ول تاربيە مەن وقۋ-ءبىلىمدى ەگىز دۇنيە رەتىندە قاراستىرىپ, تاربيە ارقىلى بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ بولاشاعى ارقاشان باياندى بولاتىنىن نازارىنان ەشقاشان تىس قالدىرمادى. بۇل رەتتە “قازاقستان – 2030” ستراتەگياسىندا ەلباسى: “ەل كەلەشەگى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى”, – دەپ ايرىقشا اتاپ ايتسا, بيىلعى جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: “ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ تابىستىلىعى, ەڭ الدىمەن, قازاقستاندىقتاردىڭ بىلىمىنە, الەۋمەتتىك جانە دەنە بولمىسى, كوڭىل-كۇيلەرىنە بايلانىستى” – دەپ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىنە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋداردى.
بۇل ورايدا ن.ءا.نازارباەۆ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى وقىتۋ مەن ءتاربيەلەۋ, “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسى, 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلى, كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسى, ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەر, جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت سىندى ءبىرقاتار سونى ءىس-شارالاردى سارالاپ العا قويدى.
بۇگىنگى تاڭدا ءححى عاسىردىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى نەگىزگى ءۇش ەرەكشەلىكتەن تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. ولار: بىرىنشىدەن, ادامدار ءومىر بويى العان بىلىمدەرىن جاڭعىرتىپ, دامىتىپ وتىرادى; ەكىنشىدەن, وقۋشىنىڭ جاس, وي, مۇمكىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءبىلىم بەرىلەدى; ۇشىنشىدەن, بۇكىل ءبىلىم بەرۋ جۇمىسى حالىقارالىق دەڭگەيدە باسقالارمەن قاتار, قات-قابات ىسكە اسىرىلادى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىلىم باسەكەگە سايكەس, قازىرگى كەزەڭنىڭ تالابىنا ساي جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالادى. بۇل ەرەكشەلىكتەر قازىردىڭ وزىندە بىزگە بايقالىپ كەلەدى.
مىسالى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى جاڭالىق كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن جاڭارۋ ۇستىندە. بۇل سالادا ءبىر ءسات كەش قالۋ دەگەنىڭىز ىزبە-ءىز وكشەلەپ كەلە جاتقان باسەكەلەسىڭە ورىن بەرىپ, جولدان ىعىسىپ, شىعىپ قالۋ دەگەن ءسوز. ال, سول جاڭارعان تەحنولوگيانى ءوز ۋاقىتىندا ءتىلىن تاۋىپ, جۇمىستىڭ مۇددەسىنەن شىعۋدىڭ ءوزى تىنىم تاپپاي ىزدەنۋدى, بىلمەگەنىڭدى كۇنى-ءتۇنى ۇيرەنۋدى تالاپ ەتەدى. جوعارعى تەحنولوگيا سالاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قاراپايىم ومىردە وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن كومپيۋتەردى يگەرۋ ءدال بۇگىنگىدەي جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنۋشى ەدى. ءوزىمىز كۋا بولىپ وتىرعانداي, جاعداي جىلدام وزگەردى. بۇگىن كەز كەلگەن جۇمىستى كومپيۋتەرسىز ەلەستەتە المايسىز. بۇعان يتەرمەلەپ وتىرعان دا زامان تالابى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل – بۇدان بىلاي ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزىنىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن يگەرۋ كەرەكتىگىن اڭعارتادى. ياعني, ءبىلىم بەرۋدى دە جاڭا الەمدىك ستاندارتتار مەن جاڭا نورمالارعا, تىڭ قالىپقا نەگىزدەۋ كەرەك. بۇگىنگى دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم باسەكەسى بىزدەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. ءبىلىم باسەكەسى دەمەكشى, العان ءبىلىمىڭ باسقالاردىڭ بىلىمىمەن باسەكەگە تۇسە الماسا, وندا ۋاقىتتىڭ بوسقا شىعىن بولعانى. سوندىقتان العان ءبىلىمنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى ءبىلىم الۋشىنىڭ بەيىمىنە تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا جاتىر. ويتكەنى, ءبىلىمدى يگەرۋ – ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, جاي شارۋا ەمەس, اسا كۇردەلى قۇبىلىس. ءبىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن تىنباي ىزدەنۋ, ۇيرەنۋ جەتكىلىكسىز, سونىمەن بىرگە ءبىلىم الۋشىنىڭ بەيىم-قابىلەتىن ءبىلۋ كەرەك, سوندا عانا بەلگىلى ءبىر ناتيجە شىعاتىنىنا سەنۋگە بولادى. ايتپەسە, توگىلگەن تەر دە, كەتكەن شىعىن دا, ءبارى بەكەر. بەيىم دەمەكشى, ونىڭ تاساسىندا تاباندىلىق پەن قۇشتارلىق, باتىلدىق پەن ءوز قۇنىن بىلەتىن العىرلىقتىڭ جاسىرىنىپ تۇراتىنى بەلگىلى. ويىمىز جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, ونى ۇلكەن كەڭىستىككە الىپ شىعىپ دامىتۋىمىز قاجەت.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىمنىڭ باستى ءبىر ەرەكشەلىگى – كۇشتى نارىقتىق باسەكەگە قاجەت كادر دايارلاۋ ءىسى بولسا كەرەك. ال, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ العىشارتى ونىڭ ىشكى مەحانيزمىن قالىپتاستىراتىن جۇيە قۇرۋ دەگەن ءسوز. بۇل تاقىرىپتاعى ماسەلەنىڭ ءمان-جايى وسىعان بايلانىستى كۇردەلەنە تۇسەدى.
بۇگىنگى كەزەڭدە وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلىن قۇرۋعا بايلانىستى قىرۋار شارۋالار اتقارىلۋ ۇستىندە. ال, بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا ونشاقتى جىل بولدى. قازىر وسىعان وراي رەسپۋبليكامىزدا زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قايتادان قۇرىلۋ جولىندا. ناقتىلاي تۇسسەك, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءسايكەستەندىرىلگەن قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى رەفورمالار جۇزەگە اسا باستادى.
ايتالىق, ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن جاڭارتۋدان باسقا, جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دايىنداۋدىڭ ءۇش ساتىلى مودەلىن – باكالاۆريات – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا PhD – قابىلداۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭاشا باسقارۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. الايدا, بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلى مەن ۇلتتىق جۇيەسى ۇعىمدارىنىڭ ارا سالماعى مەن ايىرماشىلىعىن, ۇقساستىعىن سالىستىرا زەرتتەگەن عالىمدار “ۇلتتىق جۇيە” ۇعىمىنىڭ اياسى “ۇلتتىق مودەل” ۇعىمىنا قاراعاندا الدەقايدا كەڭ ءارى كۇردەلى ەكەندىگىن ايتادى. ادەتتە, ۇلتتىق مودەل ۇعىمىندا نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋدىڭ فورماسى مەن قۇرىلىمى, سونداي-اق ونىڭ مازمۇنىنىڭ بىرلىگى توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعالادى. ال, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى دەگەندە, جوعارىدا ءسوز بولعان ۇعىمدارمەن شەكتەلىپ قالماي, ولارعا قوسا ءبىلىم سالاسىنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى بۋىندارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى, اتاپ ايتقاندا, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك جانە ماتەريالدىق بازالارى, وقۋ-جاتتىعۋ الاڭدارى, كادر ماسەلەسى, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى, تاعى باسقا تولىپ جاتقان پروبلەمالارى كەڭىنەن قامتىلادى. مىنە, وسىدان-اق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن تەز ارادا شەشۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ قانشالىقتى زور اۋقىمى مەن قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
وسى تۇستا “12 جىلدىق مەكتەپ” مودەلىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى بىرەر ءسوز ايتقان ءجون سەكىلدى. وكىنىشكە وراي, ءبىز وسى كەزگە دەيىن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە ءوتۋدىڭ تۇپكىلىكتى ءمانىن, الەۋمەتتىك ماعىناسىن, قازاقستان قوعامى ءۇشىن تاريحي تاعدىرلىق سيپاتىن جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ بىتكەن جوقپىز. سول سەبەپتەن بۇل ورايداعى قوعامدىق سانادا وعان دەگەن كوزقاراستىڭ ەكى جارىلعاندىعىن بىلاي قويعاندا, سالعىرتتىقتىڭ, جايباراقاتتىلىقتىڭ ورىن العانىن دا اشىق مويىنداۋىمىز قاجەت. ەڭ الدىمەن, بۇل جۇمىستىڭ تولىققاندى اتقارىلۋى ءۇشىن ونىڭ زاڭنامالىق-نورماتيۆتىك نەگىزىن جاڭارتۋ, ونى جەتكىلىكتى تۇردە قارجىلاندىرۋ, بۇل مەكتەپتىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا قالىپتاستىرۋ, 12 جىلدىق مەكتەپتىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن قاجەتتى وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر جازىپ دايىنداۋ جايى العا جىلجىماي تۇرعانى انىق. وسى ءجايت ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلداعى حالىققا جولداۋىندا تاعى دا ءسوز ەتىلدى. جولداۋعا سايكەس 12 جىلدىق مەكتەپ 2020 جىلى تولىققاندى جۇمىس ىستەي باستاۋعا ءتيىس. ال, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىندا ناقتى كورسەتىلگەندەي, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ مەرزىمى 2015 جىلدان باستالۋى بەلگىلەنىپ وتىر. وسى مەرزىم ىشىندە وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋگە بايلانىستى بارلىق ازىرلىك جۇمىستارى ءوز مارەسىنە جەتۋى ءتيىس. باسقانى قايدام, ءوز باسىم پرەزيدەنتتىڭ “12 جىلدىق مەكتەپ” مودەلىن ەنگىزۋگە بايلانىستى باستاماسى جۇرتشىلىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, مەجەلەنگەن ۋاقىتىندا ىسكە اسىرىلاتىنىنا سەنىمدىمىن.
نارىق قاتىناستارى ومىرىمىزگە تەرەڭ تامىر تارتۋمەن بىرگە, ەكونوميكالىق ىلگەرى باسۋىمىزدىڭ دا نەگىزىنە اينالا باستادى. ول – ول ما, قوعامدىق سانامىز بەن ۇلتتىق پسيحولوگيامىزدىڭ ءوزى وزگەرىپ, جاڭالىققا توسىرقاي قاراۋدان ارىلىپ, الەۋمەتتىك باتىلدىق پەن ازاماتتىق باستاماشىلىققا بوي ۇرا باستادىق. قوعامداعى وسى جاڭا سەرپىندى ايقىن اڭعارعان ەلباسى قايسىبىرەۋلەردىڭ قاتاڭ سىنىنا ۇشىراعان “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” باعدارلاماسىن ۇسىندى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا قارقىنى جەدەلدەي تۇسكەن جاھاندانۋ, شەكارا تالعامايتىن ەكونوميكا-قارجى جانە اقپارات اعىمدارى زامانىندا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كوزدەلگەن بولاتىن. باسقاشا ايتقاندا, مۇندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن, ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى – ورىس ءتىلىن جانە حالىقارالىق ءتىل – اعىلشىن ءتىلىن حالىقتىڭ نەعۇرلىم كوپ بولىگىنىڭ مەڭگەرۋىنە باعىتتالادى. وسى جەردە ەرەكشە نازار اۋداراتىن نارسە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” يدەياسىن بۇكىل ۇلتتىق يدەيا دەڭگەيىنە كوتەرۋ قاجەت. نەگە دەسەڭىز, بىرىنشىدەن, بۇل يدەيا حالقىمىزدىڭ بولمىسىندا ەجەلدەن-اق بار “جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل” دەگەن باعالاۋ ولشەمىنە ساي كەلەدى; ەكىنشىدەن, قازىرگى باسەكەگە نەگىزدەلگەن ومىرلىك قاعيدالاردىڭ ءوزى بىزدەن, ءبىزدىڭ بۋىننان وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. پىكىرىمىزدى مىسالمەن دايەكتەيىك. جەر ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىندە ءبىلىم – ەڭ الدىمەن ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ءوندىرۋشى سالاسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ياعني, ءبىلىم مەن عىلىم ءوزىن-ءوزى اسىراي الاتىن بولۋى كەرەك, ءوزىن-ءوزى اسىراي العانى ەلدى دە اسىراي العانى, قالىڭ حالىققا جاعداي جاسالعانى. ەندەشە, ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتپاي, مەملەكەتتى العا سۇيرەۋ مۇمكىن ەمەس. ال, نارىقتىق ەكونوميكادا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ باسەكەلەستىگى وزىنەن ءوزى الدىڭعى كەزەككە شىعادى. ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ باسەكەلەستىگى تىكەلەي بىلىمگە قاتىستى. اسىرەسە, قازىرگى الەمدىك جاھاندانۋ كەزەڭىندە جاستارعا بەرىلەر ءبىلىمنىڭ مازمۇنىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ءمادەنيەتارالىق تۇسىنىك-پايىمعا, اقپاراتتىق جەتىستىكتەرگە, سونىمەن بىرگە, ارينە, حالىقارالىق تىلدەردى مەڭگەرۋ ۇردىسىنە دە قاتىسى وراسان. جاڭا تەحنولوگيا مەن قارجى-ەكونوميكانىڭ ءتىلى بولىپ ەسەپتەلەتىن حالىقارالىق تىلدەردى مەڭگەرگەن ادامنىڭ جۇمىستى دا قينالماي, تەز تابۋعا مۇمكىندىگى بولادى. باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسىدان شىعادى. ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا بۇل ءجايت بۇگىنگى كۇننىڭ شىنايى شىندىعى, ودان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايمىز. ەلباسى كوتەرگەن “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” دەگەندە ءبىز, ەڭ الدىمەن, وسى ماسەلەنى ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. سوسىن وسىعان ايرىقشا ءمان بەرگەنىمىز ابزال.
الايدا, ءبىزدىڭ بۇل باعدارلامانى عىلىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرىپ, جەمىستى ءجۇزەگە اسىرۋدا ازداپ كەشەۋىلدەپ كەلە جاتقانىمىز راس. قالاي دەگەندە دە, اۋەلى ۇعىنىپ الاتىن نارسە, بۇل جەردە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي ورنىن, اتقاراتىن قىزمەتى مەن ميسسياسىن, الەۋەتىن ەشكىم تومەندەتە المايدى. ماسەلە – پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان بۇكىل الەم زيالىلارى مويىنداپ, باسشىلىققا الىپ وتىرعان “تۇلعانىڭ وي-ءورىسىن باسپالداقتاپ دامىتۋ تەورياسىنا” سايكەس ءبىلىم بەرۋ مەن ءتالىم-تاربيە ۇردىستەرىن جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرۋدا بولىپ وتىر. بۇل تەوريا بويىنشا اۋەلى ءبىر ءتىلدى – انا ءتىلىن تولىق ءارى تياناقتى مەڭگەرۋدى, ال, سودان كەيىن وعان سۇيەنە وتىرىپ ەكىنشى ءتىلدى, ولارعا سۇيەنىپ ءۇشىنشى ءتىلدى, تاعى باسقا دا تىلدەردى ەركىن يگەرۋدى تالاپ ەتەدى. تۇيىندەپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا الەمدىك وزىق ۇلگىلەرمەن قاتار, تاريح قويناۋىنان ابدەن ەكشەلىپ, سۇزگىدەن ءوتىپ شىققان ۇلتتىق ويلاۋ تاسىلىنە دە بارىنشا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىز قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى جاس ۇرپاق تاربيەلەۋگە قول جەتكىزە الاتىن بولامىز. ەلباسى “تىلدەردىڭ ءۇشتۇعىرلىعى” باعدارلاماسىن ۇسىنعاندا, مىنە, ەڭ اۋەلى وسى ماسەلەلەردى شەشىپ, ومىرگە ەنگىزۋدى مىندەتتەپ وتىر.
“ەرتەڭىن ويلاماعان ەل ازادى” دەيدى حالىق دانالىعى. بارىن باعالاپ وتىراتىن, ۇرپاعىنا ۇمىتكە ساي ءبىلىم بەرىپ, تاربيەلەيتىن ەل وزادى. وسى ورايدا, مەملەكەتىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى قورىن قۇرۋ جولىنداعى يگىلىكتى باستاماعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى تىكەلەي ۇيىتقى بولىپ وتىرعانىن ايرىقشا ايتقان ورىندى. اڭگىمە – 2009 جىلدان باستاپ ىرگەسى قالانا باستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرى تۋرالى بولىپ وتىر. مۇنداي مەكتەپتەردىڭ العاشقىسى بىلتىر استانادا اشىلسا, ودان كەيىن ىلە-شالا سەمەي, كوكشەتاۋ قالالارىندا كوش تۇزەدى. بۇلاردا بارلىعى 1854 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. ءبىلىم بەرۋدىڭ وسى يننوۆاتسيالىق مودەلى بىرتىندەپ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا جۇزەگە اساتىن بولادى. قازىر بۇل مەكتەپتەردىڭ العاشقى جەمىسىن دە كورە باستادىق. ەلباسىنىڭ ءوزى “ۇلتتىڭ ءۇمىتى” دەپ باعا بەرگەن ونداعى وقۋشىلار حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق پاندىك وليمپيادالارعا, ساراپتامالىق ويلاۋ مەن ۇلكەن ىزدەنىستى قاجەت ەتەتىن عىلىمي جوبالار سايىسىنا قاتىسىپ, تولاعاي تابىستارعا جەتىپ ءجۇر. وسىنداي جەتىستىكتەردىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستان وسى جىلى شىلدە ايىندا استانادا تمد كەڭىستىگى ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 51-ءشى حالىقارالىق ماتەماتيكالىق وليمپيادانى وتكىزۋ مارتەبەسىن يەلەندى. ساراپقا سالعاندا, بۇل قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ۇلكەن تابىسى. ەندى استانا مەن وسكەمەن قالالارىندا حيميا-بيولوگيالىق باعىتتاعى جانە تالدىقورعان قالاسىندا فيزيكا-ماتەماتيكالىق باعىتتاعى ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر ءوز ەسىگىن ايقارا اشاتىن بولادى. ال, 2020 جىلى اتالعان جوبا اياسىندا جالپى قازاقستاندا وسىنداي ۇلگىدەگى 20 مەكتەپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.
اتالعان ءبىلىم وردالارىنىڭ جۇمىسىنا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا ايرىقشا توقتالعانىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەر ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىندا جانە ەل عىلىمىندا باسەكەگە قابىلەتتى مەنەدجەرلەر دايىنداۋعا قولعابىس ەتەدى. ال ونىڭ دامۋ باعىتتارىنا كەلسەك, مۇندا 1) دۇنيەجۇزىلىك ساپا مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنداعى ءبىلىمنىڭ وتىمدىلىگى; 2) جەكە-دارا ءبىلىم مەن دەربەس قابىلەتتەردى باۋلۋ; 3) جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق باعىتتارداعى پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ ارقىلى بەيىندى ءبىلىم بەرۋدى قالىپتاستىرۋ; 4) ءۇشتۇعىرلى ءتىل ۇلگىسىن ىسكە اسىرۋ; 5) جاڭا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ سيياقتى باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل مەكتەپتەردىڭ بارلىعى دا فيزيكا-ماتەماتيكالىق جانە حيميا-بيولوگيالىق باعىتتاردا تەرەڭ ءبىلىم بەرەتىن بولادى.
وسى كۇندەرى ەلباسى جۇكتەگەن مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەردىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى, ءبىلىم باعدارلامالارى, ىشكى قۇرىلىمدارى, سىرتقى بايلانىستارى جان-جاقتى ۇيلەستىرىلۋ ۇستىندە. الەمدىك ءبىلىم دەڭگەيىنە كىرىگۋ ءۇشىن وزىمىزدە بار نارسەمەن شەكتەلىپ قالماي, ونى قازىرگى جانە بولاشاقتاعى زاماناۋي جەتىستىكتەرمەن ۇشتاستىرۋدىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. ارينە, الەمدىك ءبىلىم جەتىستىكتەرىنىڭ جاقسى ناتيجەلەرىن ۇلگى ەتكەندە, ءوزىمىزدىڭ دە تاريح قويناۋىندا قايناپ, سۇرىپتالىپ شىققان سۇبەلى تابىستارىمىز شەتىن قالماۋى ءتيىس.
حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا كىرىكتىرىلگەن وسى كۇنگى وقۋ ءۇش دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى: باستاۋىش مەكتەپ – نەگىزگى ورتا مەكتەپ – جوعارى مەكتەپ. بۇل ۇشتۇعىرلى ءبىلىم جۇيەسى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋعا ءتيىس. ونسىز ءبىلىم دە, تاربيە دە تەرەڭدەي تۇسەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ءبىر ءبىز عانا ەمەس, باسقا جۇرت تا بايقاعان بولۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن وتكەن جىلى دۇنيەگە كەلگەن “ينتەللەكتۋالدى ۇلت – 2020” ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى دا وسى – قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا بۋىنىن ءتاربيەلەۋ, ءسويتىپ بۇگىنگى عالامدىق دامۋدىڭ ارقا سۇيەيتىن نەگىزگى بايلىعى – باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تابىسى – ونىڭ جەر كولەمى مەن تابيعي قورلارىنىڭ كوپتىگىندە ەمەس, بارىنەن بۇرىن ادام مۇمكىندىكتەرىنىڭ ساپاسىنا سۇيەنەدى. ءبىلىمى قانشالىقتى جوعارى مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى الەمدىك قاۋىمداستىقتا باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى سونشالىقتى بيىك بولماق. وسى جاعدايدا ەرتە باستان وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە ينتەللەكتۋالدىق باسەكەلەستىك ءجۇرىپ جاتقانى داۋسىز. بۇل – ءبىرىنشى ءتۇيىن.
ەكىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مىندەتى – جاستاردىڭ ءبىلىم الىپ قانا قويماي, العان ءبىلىمىن ۇزدىكسىز دامىتىپ, ونى بويىنا ءسىڭىرىپ, تاربيەلى, ادەپتى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ينتەللەكتۋالدى-ۇيلەسىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جاڭا كوزقاراس ۇلتتى ويلانۋعا, ويلاۋعا ۇيرەتۋ ارقىلى قالىپتان تىس كوكجيەككە كوز جىبەرۋگە ءتاربيەلەۋ, ءبىلىمدى ءوز بەتىنشە زەردەلەۋ, تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالارداعى جاڭالىقتاردى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋ بەيىمدىلىگىمەن باعالانادى. جاستارىمىزدى وسىنداي ماقساتتا تاربيەلەۋگە ءبىزدىڭ زور مۇمكىندىگىمىز بار ەكەندىگىنە داۋ جوق. مىنە, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار وسىلارعا نەگىزدەلگەن.
ەلدىڭ ادامي كاپيتالى تەك ءبىلىم ارقىلى عانا كورىنەتىنى ءسوزسىز. ال, بىلىمدە سەرپىلىس بولماسا – يننوۆاتسيالىق دامۋدا سەرپىلىس بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان, قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ء“بىلىم ەكونوميكاسى مەن الەۋەتىنىڭ” ۇيىتقىسى, ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ تەگەرشىگى بولۋعا ءتيىس. مۇنداعى ايتپاعىمىز, الەمدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ ەڭ سوڭعى توعىساتىن جەرى – جوعارى ءبىلىم. ءبىزدى قورشاعان الەم ۇنەمى وزگەرىس ۇستىندە دامىپ وتىراتىندىعى بارشاعا ءمالىم. ول قانشالىقتى كۇردەلەنگەن سايىن, ونى شەشەتىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە دە كەڭ ءورىس اشىلىپ وتىرادى. بۇل جاعداي, ءسوز جوق, ستۋدەنتتەردەن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە مويىندالاتىن ساپا بەلگىسىنىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ “حالىقارالىق ستاندارت” دەپ جۇرگەن ولشەمدەر – وسى ساپانىڭ ءتۇرلى جاعدايداعى كورسەتكىشى مەن بەلگىسى ىسپەتتى.
وسىعان بايلانىستى وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگى جونىندە قاتاڭ تالاپتار قويىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتىن جانداندىرۋ تۋرالى تاپسىرمالار بەرىلدى. قازىرگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە – وقۋ ورنى مەن ماماندىقتاردى حالىقارالىق اككرەديتاتسيادان وتكىزۋ جايى – پرەزيدەنتتىڭ جەكە باقىلاۋىندا. مۇندا بىزگە ساننان گورى ساپانىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ءومىر تالابى كورسەتىپ وتىر. ەندىگى جەردە ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز ءبىلىم ەكونوميكاسىنىڭ وزەگى رەتىندە ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى.
اعىمداعى عاسىر ادامزات بالاسىنىڭ الدىنا شەشىمى كۇردەلى ءارى ىرگەلى ماسەلەلەردى قويىپ وتىر. الەم جاھاندانۋ ءداۋىرىنە قادام باسۋمەن بىرگە تۇتاستانۋ, بىرىگۋ, كىرىگۋ ۇدەرىسىنە باتىل بەت بۇرۋدا. سونى ەرتە تۇسىنگەن دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرى مەن ولاردىڭ ءبىلىم جۇيەلەرى جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە ءۇن قوسىپ, بۇدان ءارى دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالارى مەن جوبالارىن ۇسىنۋدا. مۇنى مەملەكەت باسشىسى ءبىلىپ, كورىپ, سول كۇردەلى قيىن كەزەڭنەن ەلىمىزدى قايتكەندە امان الىپ شىعۋدىڭ قامىن ويلاستىرىپ جۇرگەنى جاھان جۇرتىنىڭ نازارىندا. وسىعان وراي جولداۋدا اتالعان استاناداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت” جوباسى ىسكە اسىرىلدى.
بۇل ۋنيۆەرسيتەت ەلباسى ەسىمىمەن اتالىپ, جۋىردا ەسىگىن ايقارا اشتى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرى وراسان زور. ايتالىق, ونىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا: 1) اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا; 2) ونەر جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار; 3) ينجەنەرلىك جانە تەحنولوگيا; 4) جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ينستيتۋتتارى ەنەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. جوبا ءارىپتەستەرىنىڭ قاتارىندا: كورەيا پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى; نيۋ-دجەرسي تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, كەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى, “ايدىن” ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى ت.ت. بار. بۇل اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق بەدەلى الەمگە ايگىلى.
راس, كەز كەلگەن ءبىلىمنىڭ ماقسات-مۇددەسى بولاتىنى شىندىق. ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزداعى ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلدىك سانا مەن مەملەكەتشىلدىك رۋحتى قالىپتاستىرۋ, ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسۋ, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ بولۋى كەرەك.
وسى ورايدان كەلگەندە, ەلباسىنىڭ ەل ىشىندە, جاستار اراسىندا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ سىندارلى ۇلگىسى – ۇلتتىق تاربيە ماسەلەسىنە قاتىستى. ارينە, ءار ۇرپاق ءوز زامانىنىڭ پروبلەماسىن ءوزى شەشۋى كەرەك ەكەنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. الايدا, سول ماسەلەنى ۇلتتىق ۇلاعات نەگىزىندە شەشسە, مۇنداي ۇرپاقتىڭ ءجۇزى جارقىن, رۋحى بيىك, جولى داڭعىل بولماق. بۇگىنگى جاستاردىڭ پسيحولوگياسى, تانىم تۇيسىگى, الدىنا قويعان ماقسات-باعدارى مۇلدەم باسقاشا ەكەندىگى وزدەرىنىڭ الدىنداعى اعا ۇرپاققا ەشقانداي ۇقسامايتىنى انىق. قازىرگى قوعامدا بولىپ جاتقان جاعدايلار وكشەباسار ۇرپاقتى ءبارىبىر ءوز يىرىمىنە تارتىپ اكەتىپ, دەگەنىنە كوندىرىپ باعۋدا. ءتىپتى, ۇلتتىڭ قۇرامى دا الا-قۇلا. ۇلتتىڭ قۇرامى الا-قۇلا بولعان سوڭ, ءتىلى دە, ۇستاناتىن ءداستۇرى دە, ءمادەنيەتى دە, ءتىپتى دىنىنە دەيىن بىركەلكى بولماۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى قازاقستانداعى بۇگىنگى قوعامدىق قاتىناستار كۇردەلى وزگەرىستەردى باستان كەشىرۋدە. ەلىمىزدە وسىنداي جاعدايدى ءجىتى ءارى دەر كەزىندە پايىمداعان مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق تاربيە تۋرالى قاعيداتىن ۇسىندى. بۇل, الەمدىك كەڭىستىكتە ءوز جولىن تاڭداعان قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى تالابى مەن ومىرلىك قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي.
ال ەندى ەلباسى ۇسىنعان ۇلتتىق تاربيە تۋرالى قيسىندى قالاي قالىپتاستىرامىز, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى مەن امالدارى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, مۇندا بىردەن ەسكەرەتىن نارسە, بۇل اسا كۇردەلى, ءارى سونىمەن بىرگە وتە-موتە نازىك, ەرەكشە ماڭىزدى شارۋا. سوندىقتان, بۇل ماسەلەگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن, ىجداھاتتىلىقپەن, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم, ىنتىماقتاستىق پەن سەنىم ارقىلى كەلگەنىمىز ءجون, ياعني ءار ءتۇرلى جاقتار ءبىرىن-ءبىرى ەستي, تۇسىنىسە الاتىنداي, جاناشىرلىقپەن قارايتىنداي بولۋى كەرەك. ءتۇسىنىسۋ – باسقا ەتنوستىڭ, وزگە مادەنيەتتىڭ ماتەريالدارىن تەك تەوريالىق تۇرعىدان ۇتىمدى تۇردە ۇعىنۋ ەمەس, سونىمەن قاتار ونى شىن جۇرەكپەن قابىلداۋ. ءوزارا كەلىسىم – ءبىرىن-ءبىرى “شەكەسى شىتىناپ وتىرسا دا امالدىڭ جوقتىعىنان شىداپ قانا” قابىلدايتىن جاساندى شارت بولماۋعا ءتيىس, ول ەلدىك ماقساتتار مەن مەملەكەتتىك مىندەتتەردىڭ شىنايى ورتاقتىعىن كورسەتەتىن قۇبىلىس بولۋى كەرەك. ماسەلەنى بۇلاي قويىپ وتىرعانىمىز مۇندا قالايىق, قالامايىق, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت قۇرۋعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان ەتنوستىڭ مۇددەسى ءبىرىنشى كەزەكتە كوتەرىلەدى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك مۇددە ونىمەن قاتار قويىلادى. سەبەبى, ءبىز بۇدان بىلاي بۇكىل ادامزات بالاسى جاساعان وركەنيەتتەرمەن قاناتتاسا, ىقپالداسا دامۋ جولىن تاڭداپ وتىرعان ەلمىز. دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ونىڭ (ادامزات بالاسىنىڭ) وسى ۋاقىتقا دەيىن جاساعان وزىق تاجىريبەلەرى مەن جەتىستىكتەرىن قولدان كەلگەنشە تۇگەل يگەرىپ, قاجەتىمىزگە پايدالانۋ مىندەتى بولماق. سونىمەن بىرگە بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ تالابى مەن سۇرانىسىن وتەپ وتىرۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ءۇشىن, ءسوز جوق, قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەتنوسى بولىپ سانالاتىن ۇلتتى قاي تۇرعىدان دا جاڭا ساپاعا, جاڭا ينتەللەكتۋالدى ءدارەجەگە كوتەرۋ كوزدەلەدى. بىلايشا ايتقاندا, ۇلتتىق تاربيە دەگەن ءسوزدى – ءبىرىڭعايلانۋ نەمەسە ءبىر مادەنيەتتى ەكىنشى مادەنيەتكە ءسىڭىرىپ جىبەرۋى, ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ءوزارا جۇتىپ قويۋى, ياكي كوپتۇرلىلىكتى جاساندى تۇردە ساقتاۋ دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. ۇلتتىق تاربيە ۇعىمىن ادەتتەگى قالىپقا سالعان دارەجە تۇرىندە ەمەس, مازمۇندى-ديالەكتيكالىق ماعىناسىندا قاراستىرساق, ول – بارلىق ءوزارا ىقپال مەن ارەكەتكە ءتۇسۋشى جاقتاردىڭ جالپى مەملەكەتتىك مۇددە ءۇشىن ىسكە اسىراتىن جاسامپازدىق بايلانىسى بولىپ تابىلادى. ياعني, بىرتەكتىلىك – كوپتەكتىلىكتىڭ ىشكى ءوزارا ۇيلەسىمدى بايلانىسى, ءوزارا بىرلىكتەگى كوپتۇرلىلىك بولىپ شىعادى. سوندىقتان, ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان ۇلتتىق تاربيە ۇستانىمىن كوپتۇرلىلىكتىڭ بىرتۇرلىلىكتە دامۋى رەتىندە قاراستىرۋعا ابدەن بولار ەدى. شىندىعىندا, كەز كەلگەن قوعامدىق دامۋدىڭ ءوزى ءبىر-بىرىمەن شىعارماشىلىق ىقپالداسۋدىڭ, ءوزارا بايۋدىڭ, ءبىرتۇتاس ءدۇنيەنىڭ كوپتۇرلى جاقتارىنىڭ ءوزارا كىرىگۋى ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. ال, باسقا جاعدايدا قانشا قالاساڭىز دا كوپتۇرلىلىك دامىمايدى, كەرىسىنشە, ىدىراۋعا بەيىم تۇرادى.
راسىندا, قانداي حالىقتىڭ دا تاربيە نەگىزىندە ادامعا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەت, مەيىرىم مەن شاپاعات, سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىك جاتادى. جاستاردىڭ تاربيەسىمەن اينالىساتىن ۇستازدار ءوز ۇستانىمىن وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋعا پايدالانسا, وندا ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن بىرلىك, ىنتىماق قاشاندا قاناتىن جايىپ تۇراتىنى ءسوزسىز.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.