«بالاپان» جۋرنالى تابىلدى

ۋفاعا بارعاندا ءبىر ىزدەگەن دۇ­نيەمىز «عاليا» مەدرەسە­سىندە وقىعان قازاق شاكىرتتەر شىعارعان «ساداق» قولجازبا جۋرنالى­نىڭ قالعان 20 شاقتى سانى ەدى (جۋرنالدىڭ 3 سانى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا, 17 سانى وسى جۋرنالدى ىندەتە زەرتتەگەن پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ وتباسىندا ساقتالعان). «ساداقتى» الدىمەن ۋفاداعى احمەت-زاكي ءۋاليدي اتىنداعى باشقۇرت­ستان ۇلتتىق كىتاپ­حاناسىنىڭ قول­جازبالار مەن سيرەك كىتاپتار قورىنان ىزدەدىك. سيرەك قوردىڭ مەڭگەرۋشىسى فليۋر سيباگاتوۆتىڭ ءوزى بىزگە كومەكتەسۋگە تىرىستى. بىراق «ساداق» مۇندا جوق بولىپ شىقتى. «ساداق» تۇگىلى «عاليا­داعى» باشقۇرت شاكىرت­تەر شىعار­عان «پارلاق» قولجازبا جۋر­نا­لى­نىڭ ءبىر سانىن دا تابا المادىق. «ساداقتى» ىزدەۋدى سوندا دا توق­تاتپادىق. ۋفاداعى باشقۇرتستان ۇلتتىق ارحيۆىنە باردىق. ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زۋلفار گاتياتۋللينمەن سۇحبات­تاسىپ, ودان دا «ساداقتى» سۇرا­دىق. ايتۋىنشا, ارحيۆ قورىندا «ساداق» جۋرنالى جوق ەكەن.

ەندى جۋرنالدى goskatalog.ru سايتىنان ىزدەي باستادىق. بۇل سايتتا رەسەيدىڭ بۇكىل مۋزەيلەرىندەگى جادى­گەرلەردىڭ سۋرەتى مەن مالىمەتى جيناق­تالعان. سايت بۇرىن قازاقستاندا دا اشىلاتىن, قازىر ءبىزدىڭ ەلدەن وعان كىرۋ جولى جوق. قازاقستاندىق قولدا­نۋ­شىلارعا اشىق تۇرعان كەزىندە ءاليحان بوكەيحاننىڭ, باسقا دا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ فوتو­سۋرەتىن وسى سايتتان تاپقانبىز. بۇ­رىن­نان تانىس وسى سايتقا سۇڭگىپ كەتتىك. رەسەيگە بارماس بۇرىن «انانى ىزدەيمىن, مىنانى قارايمىن» دەگەن ازىراق جوسپار قۇرىپ, ارناۋلى ءتىزىم دايىنداپ العان ەدىك. ىشىندە «ساداق» تا بار بولاتىن. سول تىزىمدەگى دۇنيەلەردى ىزدەدىك. وكىنىشكە قاراي, «ساداقتىڭ» بىردە-ءبىر سانى تابىلمادى. كوڭىلىمىز قۇلازي باستاعاندا «وسى «ساداقپەن» قاتار شىققان «بالاپاندى» ىزدەپ كورسەك قايتەدى؟» دەگەن وي كەلە قالدى. ءسويتىپ, «بالاپاندى» ىزدەدىك. مىنە, عاجاپ, «بالاپاننىڭ» ءبىر سانى تابىلدى. قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي, دۇنيە جارقىراپ كەتكەندەي كورىندى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار. سەبەبى وسى ۋاقىتقا دەيىن «بالاپاننىڭ» بىردە-ءبىر سانى تابىلماعان ەدى.

«بالاپان» قولجازبا جۋرنالى تۋرالى العاش رەت الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ «رۋحانيات» كىتابىنان (الماتى, ء«بىلىم», 1997 جىل) وقىدىق. «ۇلت تاريحىنداعى قولجازبا جۋرنالدارىنىڭ ىشىنەن «مەدىرەسە عاليا» (وفە) شاكىرتتەرى شىعارعان «ساداق» پەن ومبىداعى جاستاردىڭ «بىرلىك» ۇيىمى جۇرتقا تاراتقان «بالا­پان» باسىلىمدارىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى», دەي كەلىپ, ومبى وبلىستىق مەملەكەت ارحيۆىندەگى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, «بالاپاننىڭ» جاۋاپتى شىعارۋ­شى­سى (رەداكتورى) قوشكە كەمەڭگەر ۇلى بول­عانىن جازدى.

اتالعان كىتاپتا اۆتور قوشكە كەمەڭ­گەر ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس­ ۇلى, ماع­جان جۇماباي ۇلى ەڭبەكتەرىن­دەگى «بالا­پان» جۋرنالى تۋرالى ايتقان پىكىر­لەرىن دە قوسا جاريالادى. قوشكە كەمەڭ­گەر ۇلىنىڭ 1924 جىلى ماسكەۋدە باسىلىپ شىققان «قازاق تاريحىنان» زەرتتەۋىندەگى: «1913 جىلداردان باستاپ ورىس شكولدارىنداعى وقۋشى قازاق جاستارى توپتانا باستادى. 1914 جىلى ومبىدا جاسىرىن «بىرلىك» ۇيىمى اشىلدى. مۇنىڭ مادەني ماقساتىنىڭ استارى, كوزدەگەن نىساناسى ساياسات ەدى, الەۋمەت نارازىلىعىن كورسەتۋ ەدى. 1916 جىلى «بالاپان» جۋرنالى قانات قاقتى», دەگەن ءسوزىن كەلتىرە كەلىپ, وسى زەرتتەۋىندە «بالاپان» جۋرنالىنىڭ №5 سانىندا جاريالانعان بەلگىسىز اۆتوردىڭ «گورە وت ۋما» («اقىلدىڭ ازابى») شىعارماسىنان ءۇزىندى جاريالانعانىن ايتىپ وتەدى. سول سياقتى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ 1919 جىلى «ترۋدوۆايا سيبير» جۋرنالىندا جاريالانعان «كيرگيزسكايا ليتەراتۋرا» («قازاق ادەبيەتى») ماقالاسىنداعى: «بالاپان» جۋرنالى 1916 جىلدان باس­تاپ ومبى قالاسىندا شىعىپ تۇرادى. ول – بىرىڭعاي كوركەم شىعارما (بەللەتيريستيكا) جاريالايتىن بىردەن-ءبىر باسىلىم», دەگەن پىكىرىن دە قوسا ۇسىنادى.

سونىمەن قاتار وسى عالىم كىتابىندا ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ 1916 جىلى جازعان «بالاپان» قانات قاقتى» تۋىن­دىسىنداعى: «بالاپان قانات قاقتى... جاس ەدى. قاناتى دا قاتىپ جەتكەن جوق ەدى. امالسىز قاقتى. سولتۇستىكتىڭ سۋىعىنا شىداي المادى. سۋىق جەل سۇيەگىنە جەتتى. ىزعار وكپەسىنە ءوتتى...», دەپ كەلەتىن جولداردى دا كەلتىرەدى. مۇنىڭ ءبارىن قايتالاپ ەسكە سالىپ وتىرعان سەبەبىمىز, قازاقتىڭ وسى ءۇش قايراتكەرىنىڭ «بالا­پان» تۋرالى قىسقا پىكىرىنەن باسقا جۋرنالعا قاتىستى اقپارات جوق ەدى. زەرتتەۋشىلەر ومبىداعى ارحيۆ-كىتاپ­حانالاردىڭ قورىنان «بالاپاننىڭ» ءبىر سانىن دا تابا الماعان بولاتىن. بۇل جايىندا اتالعان جۋرنالدى العاش زەرتتەۋشى: «بالاپان» تۋرالى دەرەك وتە از. مۇنىڭ ۇستىنە ونىڭ بىردە-ءبىر سانى تابىلماي وتىر. جەكە تۇلعالاردىڭ حاتتالعان ءىس-قاعازدارىنىڭ اراسىنان بىرەر سانى ۇشىراسىپ قالماسا, بۇل جۋرنال قازاقستان ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىنا تىركەلمەپتى. «وتانى» ومبىدا دا جوق», دەپ جازعان-تۇعىن.

ەندى, مىنە, ومبىدا بار بولىپ شىقتى. ءبىز ومبىداعى «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ جاستارى شىعارعان قولجازبا جۋرنالدىڭ №9 سانىن جوعارىدا ايتقان goskatalog.ru سايتى ارقىلى تاپتىق. «بالاپاننىڭ» جالعىز سانى ومبى مەملەكەتتىك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان ەكەن. سايتقا جۋرنال مۇقاباسىنىڭ سۋرەتىن جۇكتەپ, «جۋرنال [تيۋركسكوە پيسمو]. بالاپان = [پتەنەتس]. جۋرنال كيرگيزسكوي (كازاحسكوي) مولودەجي, № 9. پەريود سوزدانيا: 1917–1918 گگ. ماتەريال, تەحنيكا: بۋماگا (تەلەسنوگو تسۆەتا), پەچات نا گەكتوگرافە, رۋكوپيس, حاراكتە­ريستيكا بۋماگي: تونكايا. رازمەر: 22,4ح18,3 سم. كول-ۆو ليستوۆ, ستر.: 1 تەتر., 18 ل., 34 س. مەستو سوزدانيا: روسسيا, گ. ومسك» دەگەن دەرەكتەردى قوسا جازعان.

ءسۇيىنشى جاڭالىقتى ءبىرىنشى بولىپ وسى جۋرنالدىڭ رەداكتورى بولعان الاش قايراتكەرى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى­نىڭ شوبەرەسى قايىربەك كەمەڭگەرگە جەتكىزدىك. ول دا ءبىز سەكىلدى «تمد ەلدە­رىنىڭ ارحيۆتەرىندەگى قازاقستاندىق جازۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى» جوباسىمەن تاتارستان استاناسى قازان قالاسىنا بارىپ, ولجالى ورالعان بولاتىن. قازاننان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1927 جىلى اراب جازۋىن رەفورمالاۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋشىلارمەن بىرگە تۇسكەن سيرەك سۋرەتىن تاۋىپ, «Egemen Qazaqstan» گازەتى ارقىلى قالىڭ وقىرمانعا ۇسىن­عان بولاتىن. قايىربەك كەمەڭگەر «بالاپاننىڭ» ءبىر سانى تابىلعانى تۋرالى جاڭالىقتى ەستىگەندە قاتتى قۋانىپ, جۋرنالدىڭ كوشىرمەسىن الدىرۋعا ءوزى جاردەم بەرەتىنىن جەتكىزدى.

ايتقانداي, ارادا از ۋاقىت وتكەندە ومبىدا تۇراتىن ازامات, ومبىنىڭ شارباقكولىندەگى تومار ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىندە ىستەگەن اسقار رايسوۆتىڭ اتسالىسۋىمەن ومبى مەملە­كەتتىك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان «بالاپاننىڭ» جال­عىز سانىنىڭ كوشىرمەسى قولىمىزعا جەتتى. وسى ورايدا ايتا كەتسەك, ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ «ومبىنىڭ الاش داپتەرى» كىتابىنا (الماتى, «جازۋ­شى», 2013 جىل) اسقار رايسوۆتىڭ باباسى ءابىلدا جۇمان ۇلىنىڭ, اتاسى ءابىلجان جۇمان ۇلىنىڭ ولەڭدەرى دە توپتاستىرىلعان. قۇندى قولجازبا داپ­تەردى اۋەلى ءابىلجان جازا باستاعان, كەيىن تۋىسى سىزدىق رايسوۆ جالعاستىرعان. 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان ءابىلجان اقىن جۇمان ۇلى زامانىندا ومبىدا شىققان «دالا ءۋالاياتى­نىڭ گازەتىندە» قىزمەت ىستە­گەن. مىنە, وسىنداي وقىعان قازاق ازاما­تى­­نىڭ ۇرپاعى اسقار رايسوۆ ءوتىنى­شى­­مىزدى ەكى ەتپەي, ومبىداعى مۋزەيگە بارىپ, قورىنداعى «بالاپاننىڭ» جال­­عىز سانىنىڭ كوشىرمەسىن الۋعا كومەك­­تەستى. اسقار رايسوۆ تومار مەكتە­بىن­دە قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ بالاسى نار­مان­بەتتىڭ الدىنان وقىعان. مۋزەي قىز­مەت­­كەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ول جەردە «بالاپاننىڭ» وسى ءبىر عانا سانى ساقتالعان ەكەن. قولجازبا جۋرنالدىڭ قازاق ەلىنە جەتۋىنە قولعابىس جاساعان ازاماتتار قايىربەك كەمەڭگەر مەن اسقار رايسوۆقا العىس ايتقىمىز كەلەدى.

«بالاپان» قولجازبا جۋرنالىنىڭ 1917–1918 جىلداردا جارىق كورگەن (جۋر­نالدا سولاي كورسەتىلگەن) №9 سانىنا قىسقاشا شولۋ جاساي كەتسەك, مۇقاباسىنىڭ وڭ جاعىندا بالاپانىنا جەم بەرىپ جاتقان قىراننىڭ سۋرەتى سالىنىپتى. سول جاعىنا كولبەۋ ەتىپ «№9. بالا­پان» دەگەن ءسوزدى كورىنەتىندەي ەتىپ ۇلكەن ارىپ­پەن جازعان. سونداي-اق قولجازبا جۋرنالدى شى­عار­عان ومبى­داعى قازاق جاستارى, «بىرلىك» ۇيى­مى ەكەنى كورسەتىلگەن. جازۋلارى انىق ءارى ادەمى ەكەن. سوعان قاراعاندا «بالاپاندى» شى­عارۋشىلار جۋرنالدىڭ مازمۇندى عانا ەمەس, كوركەم بولىپ شىعۋىنا دا ءمان بەرگەن سەكىلدى.

كونە جازۋدى تاپ باسىپ تانيتىن اباي مىرزا ءبىزدىڭ وتىنىشىمىزبەن جۋرنالدا جاريالانعان ماتەريالدارعا شولۋ جاساپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۋرنالدىڭ ء«سوز باستار» ايدارىندا نومىردە جاريالانعان جازبالار­عا اڭداتپا جاسالعان. تۋرا «ساداق» جۋرنا­لىنداعى سياقتى «بالاپاننىڭ» اۆتورلارى دا ءوز ماتەريالىن قالام اتى­مەن جازىپتى. سونىمەن قاتار سەر­كەنىڭ «كوك توبەتكە» جانە «قونعان جەرىم­نەن», باباساننىڭ «اقىلسىز سۇلۋ», پوليتيكانتتىڭ «مەن دە پوليتيك بولايىنشى» سەكىلدى جازبالارى جاريالانعان. ءباسپاسوز وقۋعا ىنتالاندىرعان «گازەت-جۋرنال وقۋدان پايدا» دەگەن ماقالادا: «قاي حالىقتىڭ بولسا دا ىلگەرى باسۋىنا سەبەپ بولعان – گازەت-جۋرنال ءھام پايدالى رەسسەلەر (ريسسالا. – رەد.) دەپ بىزدەن بۇرىنعىلار دا, قازىرگىلەر دە قاقساپ كەلەدى», دەگەن قىزىق جولدار جازىلىپتى. جۋرنال سو­ڭىنداعى «باسقارمادان» ايدارىندا با­سىلماعان ماقالالار مەن جازبا­لار تۋرالى دا قوسىمشا حابارلاما بەرىلىپتى.

«بالاپان» جۋرنالىنىڭ №9 سانىندا سونىمەن قاتار ولەڭدەر, «ابىلاي» تۋرالى اڭگىمە (اۆتورى – سەركە), ءارتۇرلى ماقالالار دا جاريالانعان ەكەن. بۇلارعا الداعى ۋاقىتتا كەڭىرەك توقتالا جاتار­مىز دەگەن ويمەن تولىق تارقاتپاي, قىس­قا­شا عانا شولۋ جاساپ شىقتىق. «با­لا­پا­ننىڭ» شىعارۋشى رەداكتورىنىڭ اتى-ءجونى جازىلماعان. جالپى تۇردە «شىعا­رۋشىلار» دەپ قانا كورسەتىلگەن ەكەن.

ماعجان «بالاپان» قانات قاقتى» شىعارما­سىندا: «بالاپان قانات قاقتى... ويى – جان دارمەن جىلى جاققا جەتپەك, ەگىز ەسىل-نۇرانىڭ ءتاتتى سۋلارىنان ءىشىپ, ارالدىڭ ىستىق قۇمىن قۇشپاقشى. تەرەڭ بالقاشتىڭ مولدىرىنە شومىلماقشى. التايدىڭ ەتەگىندە «ۋح» دەپ دەمىن الىپ, مارقاكولدىڭ قايماعىندا جۇزبەكشى», دەپ جازعان بولاتىن. ءبىز «بالاپاندى» ەسىل-نۇراعا اكەلدىك. «بالاپان» ەندى توڭباسىن, قازاق جەرىندە ەركىن قانات قاقسىن دەپ تىلەدىك.